परिक्रमावासी अगस्त्येश्वर महादेव मंदिर

गरुडेश्वर, ता. गरुडेश्वर, जि. नर्मदा

पौराणिक कथांनुसार, सप्तर्षींपैकी एक महत्त्वाचे वैदिक ऋषी आणि भगवान कार्तिकेयांचे पहिले शिष्य, अगस्त्य ऋषी यांनी नर्मदा नदीच्या काठी एक शिवलिंग स्थापित केले होते, असे मानले जाते. हे स्थान आता परिक्रमावासी अगस्त्येश्वर महादेव मंदिर म्हणून ओळखले जाते. हे मंदिर नर्मदा परिक्रमा मार्गाचा भाग असलेल्या गरुडेश्वर महादेव मंदिरापासून फार दूर नाही. येथे स्वयंभू केदारेश्वर शिवलिंग देखील आहे. मंदिराच्या शेजारी नर्मदा परिक्रमा करणाऱ्या भाविकांसाठी एक आश्रम आहे, ज्याचे कार्तिकी चतुर्दशीला विशेष महत्त्व असते.

या मंदिराशी एक लोकप्रिय आख्यायिका जोडलेली आहे. सूर्यदेव नियमितपणे सुमेरू पर्वताची प्रदक्षिणा करत असत. हे पाहून विंध्याचल पर्वताने एकदा सूर्याला विचारले, ‘तुम्ही सुमेरू पर्वताची प्रदक्षिणा करता; त्याचप्रमाणे माझीही प्रदक्षिणा करा.’ सूर्य उत्तरले, ‘भगवान ब्रह्मदेवांनी मला केवळ सुमेरू पर्वताचीच प्रदक्षिणा करण्याची आज्ञा दिली आहे.’ अपमानित वाटल्यामुळे विंध्य पर्वत उंच वाढू लागला. देव चिंतेत पडले आणि मदतीसाठी ब्रह्मदेवांकडे गेले. ब्रह्मदेवांनी सुचवले की

अगस्त्य ऋषी, ज्यांनी त्यात लपलेल्या कालकेय राक्षसाचा नाश करण्यासाठी समुद्र प्राशन केला होता, त्यांना दक्षिण भारतीय भक्ती परंपरेतील १८ पूजनीय सिद्धांमध्ये प्रथम मानले जाते. सप्तर्षींमध्ये प्रमुख मानले जाणारे अगस्त्य, हे ऋषी वसिष्ठांचे मोठे बंधू होते. ऋग्वेदात त्यांच्या जन्माची कथा सांगितली आहे. त्यात म्हटले आहे, ‘सत्रे ह जाताविषिता नमोभिः कुम्भे रेतः सिषिचतुः समानम् ।
ततो ह मान उदियाय मध्यात्ततो जातमृषिमाहुरवसिष्ठम् ।।’
(ऋग्वेद ७-३३-१३). याचा अर्थ, मित्र आणि वरुण यांनी एकदा एका यज्ञादरम्यान आपली ऊर्जा एका कुंभात अर्पण केली, ज्यातून अगस्त्य आणि नंतर वसिष्ठांचा जन्म झाला. अगस्त्य हे शिवाचा पुत्र कार्तिकेयाचे पहिले शिष्य मानले जातात. अगस्त्य हे शिवाच्या नावांपैकी एक असल्याने, या ऋषींना शिवाचेच रूप मानले जाते. त्यांनी येथे शिवलिंग स्थापित केल्यामुळे, हे तीर्थक्षेत्र अगस्त्येश्वर महादेव मंदिर म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

मंदिराकडे जाणारा रस्ता अरुंद असून, दोन्ही बाजूंना असलेल्या दाट झाडांमधून मंदिराचे शिखर दिसते. मंदिरापासून नर्मदा नदीच्या घाटाकडे एक मार्ग जातो. प्रवेशद्वारापासून, दोन्ही बाजूंना रेलिंग असलेला चढण मार्ग अभ्यागतांना एका प्रशस्त अंगणाकडे घेऊन जातो, ज्यामुळे नैसर्गिक वातावरणात शांतता अनुभवता येते. येथून नर्मदा नदीचे दर्शनही घेता येते. मंदिराच्या अंगणात बलियादेवांचे मंदिरही आहे.

मंदिराच्या डाव्या बाजूला केदारेश्वर महादेवांचे एक छोटे मंदिर आहे, ज्यात स्वयंभू शिवलिंग आहे. आख्यायिकेनुसार, आंध्र प्रदेशातील शांडिल्य गोत्राचा एक ब्राह्मण केदारनाथला जात असताना, थकलेला आणि भुकेलेला नर्मदा काठी पोहोचला. खाण्यासाठी काहीही उपलब्ध नसल्यामुळे तो झोपी गेला. भगवान केदारनाथ त्याला स्वप्नात दिसले आणि म्हणाले, ‘हे ब्राह्मणा, तुझ्या भक्तीवर प्रसन्न होऊन मी येथे आलो आहे. मी तुझ्यासाठी अन्न आणले आहे; उठ आणि खा.’ जाग आल्यावर, त्याला आपल्या डोक्याजवळ शिवलिंग प्रकट झालेले पाहून आश्चर्य वाटले. त्याने त्याची पूजा केली आणि तेव्हापासून हे शिवलिंग केदारेश्वर महादेव म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

मुख्य मंदिरात आकर्षक शिखरे आणि लहान सजावटीची शिखरे (उपशिखर) आहेत. मंदिरात सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह आहे. सभामंडपात नंदीची मूर्ती आहे. अंतराळात डाव्या बाजूला गणेश आणि उजव्या बाजूला हनुमानाचे मंदिर आहे. काही पायऱ्या उतरून गर्भगृहात जाता येते, जिथे मध्यभागी शिवलिंग आहे, ज्यावर चांदीचा सर्प फणा आहे. जवळच शिवाचा मुखवटा आहे आणि गर्भगृहाच्या भिंतींवर कैलास पर्वताचे चित्र आहे. शिवलिंगाच्या मागे देवी पार्वतीची मूर्ती आहे.

मंदिराच्या उजव्या बाजूला नर्मदा परिक्रमा करणाऱ्या भाविकांसाठी आश्रम आहे. सुंदर भित्तिचित्रांमध्ये देवी नर्मदा, अगस्त्यांनी समुद्र प्राशन केल्याची कथा, शिव आणि अन्नपूर्णा माता, यांसारख्या कथांचे चित्रण केले आहे. येथे अन्नपूर्णा भवनात भाविकांसाठी भोजनाची सोय असून, एक छोटी धर्मशाळाही आहे. अनेक भाविक येथे, विशेषतः चैत्र आणि श्रावण महिन्यात भेट देतात. कार्तिकी चतुर्दशीला येथे विशेष उत्सव साजरा केला जातो.

मुख्य वैशिष्ट्ये

  • गरुडेश्वर शहरापासून ५ किमी अंतरावर स्थित.
  • नर्मदा जिल्ह्यातील अनेक शहरांतून राज्य परिवहन (एसटी बस) द्वारे प्रवेशयोग्य.
  • खाजगी वाहने मंदिर परिसरात पोहोचू शकतात.
  • परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय असलेले आश्रम उपलब्ध आहेत.
Back To Home