कुंडलिका नदीच्या तीरावर वसलेले व जालना शहराच्या प्राचीन वैभवाचे प्रतीक असलेले येथील पंचमुखी महादेव मंदिर हे जिल्ह्यातील हजारो भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे. जुन्या जालना भागातील हे मंदिर प्रामुख्याने येथील दुर्मिळ आणि स्वयंभू मानल्या जाणाऱ्या पाच मुखी शिवलिंगामुळे विशेष प्रसिद्ध आहे. शैव संप्रदायामध्ये या रूपाला ‘पंचब्रह्म’ स्वरूप मानले जाते. ते पृथ्वी, जल, अग्नी, वायू आणि आकाश या पाच तत्त्वांचे प्रतिनिधित्व करते. सुमारे नऊशे वर्षांचा इतिहास असलेल्या या ऐतिहासिक वास्तूमध्ये प्राचीन काळच्या हेमाडपंती आणि मराठा स्थापत्यशैलीचा संगम पाहायला मिळतो. मंदिराचा परिसर अकरा उप-मंदिरांनी वेढलेला आहे. ऐतिहासिक आणि पुरातत्वीय दृष्टिकोनातून या मंदिराला मराठवाड्याच्या सांस्कृतिक वारशात अनन्यसाधारण महत्त्व आहे.
मराठवाडा विभागातील जालना हे शहर प्राचीन काळापासून ऐतिहासिक आणि आध्यात्मिक संदर्भांनी समृद्ध आहे. या शहराची भौगोलिक आणि ऐतिहासिक ओळख प्राचीन ग्रंथांमध्ये ‘जनकपूर’ या नावाने येते. रामायण काळातील मिथिलापती राजा जनक यांच्या नावावरून हे नाव पडल्याचे उल्लेख गॅझेटिअर्समध्ये आढळतात. एका आख्यायिकेनुसार प्रभू श्रीराम वनवासात असताना सीता माता या परिसरात वास्तव्यास होत्या. या शहराला काळाच्या ओघात ‘हिरवळी’ या नावानेही ओळखले जात असे. निजामशाही आणि मुघल कालखंडात शहराच्या नावात बदल होऊन ते ‘जालना’ असे झाले. ‘जालना’ या नावाच्या उत्पत्तीबाबत औरंगाबाद जिल्हा गॅझेटिअर (१८८४) मध्ये सविस्तर माहिती दिलेली आहे. त्यानुसार मध्ययुगीन काळात एका श्रीमंत मुस्लिम व्यापाऱ्याने शहराच्या विकासात मोठे योगदान दिले होते. हा व्यापारी व्यवसायाने विणकर म्हणजेच ‘जलाला’ होता. त्याच्या व्यवसायावरून आणि नावावरून शहराचे नाव ‘जालना’ प्रचलित झाले असावे, असा एक तर्क मांडला जातो.
हे मंदिर कुंडलिका नदीच्या तीरावर वसलेले आहे. जालन्याचा इतिहास नद्यांच्या प्रवाहांशी जोडलेला आहे. 
कुंडलिका, सीना आणि शुक्ला या नद्यांचा संगम या शहराच्या परिसरात होत असे. या नद्यांच्या संगमावर मंदिर असल्यामुळे या स्थानाला ‘गंगाद्वार’ असेही म्हटले जात असे. नंतरच्या काळात निजामांच्या राजवटीत शहराला पाणीपुरवठा करणाऱ्या व्यवस्थेमुळे या भागाला ‘पाणीवेस’ असे नाव पडले. हे मंदिर आजच्या घडीला काद्राबाद आणि गांधीनगर परिसराच्या मध्यवर्ती भागात येते. शहराच्या संरक्षणासाठी पूर्वी मातीची आणि विटांची तटबंदी बांधलेली होती. त्या तटबंदीचा भाग असलेला ‘अंबर दरवाजा’ या मंदिराच्या जवळच स्थित आहे.
श्री पंचमुखी महादेव मंदिराच्या स्थापनेचा नेमका काळ सांगणारा कोणताही पुरावा वा शिलालेख उपलब्ध नाही. मात्र मंदिराच्या रचनेचा आणि स्थानिक परंपरांचा अभ्यास केला असता हे मंदिर सुमारे ८०० ते ९०० वर्षे जुने असल्याचे स्पष्ट होते. काही पुरातत्वीय अभ्यासकांच्या मते हे मंदिर यादवांच्या उत्तरार्धात किंवा हेमाद्री पंडिताच्या कालखंडात बांधले गेले असावे. इ.स. १७२५ मध्ये पहिल्या निजामाने जालन्यात ‘मस्तगड’ नावाचा किल्ला बांधला होता. त्या काळातील कागदपत्रांमध्ये जुन्या जालन्यातील धार्मिक स्थळांचे उल्लेख येतात. 
इ.स. १७६० च्या उदगीरच्या लढाईनंतर आणि १८०३ च्या असाईच्या लढाईनंतर या प्रदेशात मोठ्या राजकीय उलथापालथी झाल्या. या काळात अनेक मंदिरांना राजाश्रय मिळाला होता. पंचमुखी महादेव मंदिर स्थानिक शैव संप्रदायाचे केंद्र बनले होते. येथे हिमालयातून येणाऱ्या नागा साधूंची परंपरा होती. बद्रिनाथ, केदारनाथ आणि हिमाचल प्रदेशातील साधू या मंदिरात येऊन मुक्काम करत असत. या साधूंच्या परंपरेमुळे मंदिराला एक प्रकारचे आध्यात्मिक संरक्षण प्राप्त झाले होते. उपलब्ध कागदपत्रांनुसार मंदिराचा सभामंडप पूर्वी सागवानी लाकडाचा होता. त्या लाकडावर कलाकुसर केलेली होती, मात्र काळाच्या ओघात त्याचे रूपांतर सिमेंट-काँक्रीटच्या पक्क्या बांधकामात झालेले आहे.
जालना शहराच्या मध्यवर्ती ठिकाणी असलेल्या या मंदिराच्या भव्य प्रवेशद्वारातून प्रांगणात प्रवेश होतो. प्रांगणात मुख्य मंदिराच्या समोर एक प्रशस्त सभामंडप आहे. या मंडपात होमकुंड व नंदीची मूर्ती आहे. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या उत्तरांगावर मध्यभागी गणेशाची मूर्ती व त्याच्या दोन्ही बाजूला मंगलचिन्हे आहेत.
गर्भगृहात जमिनीवर मध्यभागी पंचमुखी शिवलिंग आहे. हे शिवलिंग काळ्या पाषाणाचे असून ते स्वयंभू मानले जाते. या शिवलिंगाच्या रचनेमध्ये तांत्रिक आणि आध्यात्मिक प्रतीकांचा समावेश आहे. भगवान शिवाच्या पाच मुखांचे वर्णन पुराणांमध्ये आढळते. येथील शिवलिंगावर ही पाच मुखे पाच दिशांकडे व पाच तत्त्वांकडे निर्देश करतात. पश्चिम दिशेला असलेले ‘सद्योजात’ मुख पृथ्वी तत्त्वाचे प्रतीक आहे, उत्तर दिशेला असलेले ‘वामदेव’ मुख जल तत्त्वाचे, दक्षिण दिशेला असलेले ‘अघोर’ मुख अग्नी तत्त्वाचे, पूर्व दिशेला असलेले ‘तत्पुरुष’ मुख वायू तत्त्वाचे आणि ऊर्ध्व दिशेला म्हणजेच वरच्या बाजूला असलेले ‘ईशान’ मुख आकाश तत्त्वाचे प्रतीक दर्शविते. या पाचही मुखांच्या कोरीव कामामध्ये शिवाच्या विविध मुद्रा स्पष्ट दिसतात. या शिवलिंगावर संरक्षणासाठी चांदीचे कवच बसवण्यात आलेले आहे. हे कवच चांदीच्या पत्रावर नक्षीकाम करून बनवले गेले आहे. मुख्य पंचमुखी शिवलिंगाच्या भोवती १२ लहान शिवलिंगे कोरलेली आहेत, जी १२ ज्योतिर्लिंगांचे प्रतिनिधित्व करतात. शिवलिंगाच्या शिरोभागावर पाच फण्यांचा ‘शेषनाग’ कोरलेला आहे. हा नाग महादेवाच्या मस्तकावर छत्र धरल्यासारख्या मुद्रेत आहे. मंदिराचे शिखर हे चौकोनी व खालून वर निमुळते होत जाणारे आहे. 
या शिखरावर देवकोष्टके व लहान लहान शिखरांच्या प्रतिकृती आहेत. मंदिर परिसरातील अकरा उप-मंदिरांमध्ये विविध देवतांच्या मूर्ती आहेत. त्यांमध्ये गणपती, माता दुर्गा, भगवान विष्णू आणि माता लक्ष्मी, विठ्ठल-रुक्मिणी, हनुमान, दत्तगुरु, शनिदेव, भगवान अय्यप्पा आणि नीलकंठेश्वर यांचा समावेश आहे.
मंदिरात वर्षभर अनेक उत्सव साजरे होतात. त्यापैकी श्रावण महिना आणि महाशिवरात्री हे महत्त्वाचे दिवस असतात. जालन्यामध्ये श्रावण महिना दीड महिन्यापेक्षा अधिक काळ पाळला जातो. या काळात मंदिरात दररोज पहाटे पाच वाजता पूजेला सुरुवात होते. महादेवाला अभिषेक करण्यासाठी शहर आणि जिल्ह्याच्या विविध भागांतून भाविक मोठ्या संख्येने येतात. प्रत्येक सोमवारी येथे विशेष आरती आणि महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते. यावेळी शिवपुराण, देवी भागवत आणि इतर धार्मिक ग्रंथांचे वाचन केले जाते. महाशिवरात्री हा या मंदिराचा सर्वात मोठा वार्षिक उत्सव आहे. हा उत्सव पाच दिवस चालतो. महाशिवरात्रीच्या दिवशी मध्यरात्रीपासूनच अभिषेक आणि पूजेला सुरुवात होते. हजारो भाविक यावेळी दर्शनासाठी रांगा लावतात. या दिवशी शहरातून पालखी सोहळा काढण्याची परंपरा काही वर्षांपूर्वीपर्यंत होती, आता मंदिराच्या आवारातच प्रदक्षिणा आणि धार्मिक विधी पार पडतात. पाचव्या दिवशी भव्य महाप्रसादाने उत्सवाची सांगता होते. दररोज सकाळी सहा ते दुपारी एक व दुपारी तीन ते रात्री ९.३० वाजेपर्यंत भाविकांना येथे पंचमुखी महादेवाचे दर्शन घेता येते.
