पुणे जिल्ह्याच्या इंदापूर तालुक्यातील नीरा आणि भीमा नद्यांच्या संगमावर नीरा नरसिंहपूर हे तीर्थक्षेत्र वसलेले आहे. भगवान विष्णूचा चौथा अवतार असलेल्या नरसिंहाचे हे मंदिर लाखो भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे. पौराणिक संदर्भानुसार, भक्त प्रल्हादाने या ठिकाणी वाळूपासून तयार केलेल्या मूर्तीची स्थापना केली होती. या वास्तूभोवती असलेली भक्कम तटबंदी व बुरुजांमुळे तिला एखाद्या किल्ल्याचे स्वरूप प्राप्त झाले आहे. पेशवेकाळात सरदार विठ्ठल शिवदेव विंचूरकर यांनी या मंदिराचा जीर्णोद्धार करून त्याला सध्याचे रूप दिले. येथील गर्भगृहात विराजमान असलेली श्री नरसिंहाची पश्चिमाभिमुख वाळूची मूर्ती ही या स्थानाचे मुख्य वैशिष्ट्य आहे.
चौदाशे वर्षांचा प्रदीर्घ इतिहास लाभलेले नीरा नरसिंहपूर हे स्थान ‘दक्षिण काशी’ म्हणून ओळखले जाते. पौराणिक कथेनुसार, भक्त प्रल्हादाने या ठिकाणी आपल्या आराध्य दैवताच्या मूर्तीची स्थापना केली होती. भौगोलिकदृष्ट्या या क्षेत्राचा आकार सिंहाच्या नखासारखा दिसतो. 
तीन बाजूंनी पाण्याचा वेढा असलेल्या या भूभागाला विशेष धार्मिक महत्त्व आहे. १८८५ च्या पुणे जिल्हा गॅझेटियरमध्ये या मंदिराच्या स्थापत्यशैलीची सविस्तर माहिती आहे. भक्त प्रल्हादाच्या भक्तीचा वारसा लाभलेल्या या भूमीचे वर्णन विविध पुराणांमध्येही आढळते. नारद मुनींच्या उपदेशामुळे प्रल्हाद याच परिसरात तपश्चर्या करत असताना त्याने वाळूची मूर्ती घडवली होती. प्रल्हादाच्या निस्सीम भक्तीवर प्रसन्न होऊन विष्णूंनी त्याला नरसिंह रूपात दर्शन दिले होते. त्रेतायुगामध्ये प्रभू श्रीरामचंद्रांनी देखील या तीर्थक्षेत्राला भेट दिल्याचा उल्लेख रामायणात येतो. रावणाचा वध केल्यानंतर ब्रह्महत्येच्या दोषातून मुक्त होण्यासाठी अगस्ती मुनींच्या सांगण्यावरून रामाने आपली यात्रा येथूनच सुरू केली होती. महर्षी व्यास आणि समर्थ रामदास स्वामी यांच्या वास्तव्याने ही भूमी अधिक समृद्ध झाली आहे. अनेक संतांच्या अभंगवाणीतून या क्षेत्राचे आध्यात्मिक महत्त्व वारंवार अधोरेखित झाले आहे.
मध्ययुगीन काळात या मंदिराला विजयनगरच्या सम्राटांचे आणि नंतर मराठा राजवटीचे संरक्षण मिळाले होते. पेशवेकाळात या मंदिराचा खऱ्या अर्थाने जीर्णोद्धार होऊन त्याला सध्याचे स्वरूप प्राप्त झाले. पेशव्यांचे निष्ठावान सरदार विठ्ठल शिवदेव दाणी विंचूरकर यांनी इ.स. १७५६ मध्ये या मंदिराच्या पुनर्रचनेचे काम हाती घेतले होते. नदीच्या प्रवाहामुळे मंदिराचा पाया कमकुवत झाला होता. 
त्यामुळे केवळ पाया भक्कम करण्यासाठी सात वर्षांचा काळ लागला होता. तब्बल वीस वर्षे चाललेल्या या बांधकामासाठी त्या काळी सुमारे साडेचार लाख रुपये खर्च आला होता. इ.स. १७८७ मध्ये हे कार्य पूर्ण झाले. त्यासंबंधीचे शिलालेख आजही मंदिर परिसरात पाहायला मिळतात.
मंदिराची वास्तुरचना मराठा स्थापत्यशैलीचा एक सुंदर नमुना मानली जाते. एखाद्या किल्ल्याप्रमाणे भासणारे, काळ्या पाषाणात केलेले हे बांधकाम अत्यंत भक्कम आहे. मंदिराच्या सभोवताली उंच तटबंदी व बुरुज आहेत. पश्चिम दिशेला असलेल्या मुख्य प्रवेशद्वाराला ‘मोक्षद्वार’ असे म्हटले जाते. या प्रवेशद्वाराकडे येण्यासाठी तेहतीस दगडी पायऱ्या चढाव्या लागतात. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना दगडात कोरलेले हत्ती आहेत. पश्चिम दरवाजाजवळच पोर्तुगीज बनावटीची एक प्रचंड मोठी घंटा टांगलेली आहे. चिमाजी अप्पांनी वसईचा किल्ला जिंकल्यानंतर ही घंटा युद्धात मिळालेली संपत्ती म्हणून येथे आणली होती. या घंटेचा नाद संपूर्ण परिसरात स्पष्टपणे ऐकू येतो.
प्रवेशद्वारातून आत आल्यावर विस्तीर्ण प्रांगणात प्रवेश होतो. संपूर्ण दगडी बांधकाम असलेल्या सभामंडपाच्या पितळी दरवाजावर वैशिष्ट्यपूर्ण नक्षीकाम आहे. या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूला द्वारपालांची शिल्पे कोरलेली आहेत. सभामंडपात सोळा मोठे स्तंभ आहेत. या ‘सोळाखांबी’ मंडपातील प्रत्येक खांबावर पौराणिक कथा आणि देवतांची चित्रे कोरलेली आहेत. सभामंडपाच्या लाकडी छतावर सुबक नक्षीकाम आहे. त्यापैकी एका खांबावर नरसिंहाने हिरण्यकश्यपूचा वध करतानाचा प्रसंग बारकाईने कोरलेला आहे. त्यापुढे अंतराळातून गर्भगृहात प्रवेश होतो. गर्भगृहात भगवान नरसिंहाचे मोठे सिंहासन आहे. भगवान नरसिंहाची येथील पश्चिमाभिमुख मूर्ती ‘केवला नरसिंह’ या नावाने ओळखली जाते. भक्त प्रल्हादाने स्वतःच्या हाताने बनवलेली ही वाळूची मूर्ती विरासन स्थितीत विराजमान आहे आणि तिची चर्या अत्यंत उग्र भासते. या वाळूच्या मूर्तीचे रक्षण करण्यासाठी दरवर्षी तिला भस्म लावले जाते. मुख्य मूर्तीच्या शेजारी ‘शामराज’ नावाची काळ्या पाषाणातील दुसरी मूर्ती आहे. या मूर्तीची स्थापना स्वतः ब्रह्मदेवाने केल्याचे मानले जाते.
या मंदिरावर सुमारे ७० फूट उंचीचे अष्टकोनी शिखर आहे. हे शिखर विविध थरांमध्ये विभागलेले आहे. त्यावर देवता, प्राणी आणि नक्षीकाम आहे. शिखराच्या वरील बाजूस सुवर्णकळस आहे. मंदिराच्या डाव्या बाजूला महालक्ष्मीचे स्वतंत्र मंदिर आहे. या मंदिरात महालक्ष्मीची गंडकी शिळेत घडविलेली सुंदर मूर्ती आहे. या मंदिराच्या शिखराच्या दोन दगडांतून दिवस-रात्र पाणी झिरपत असते. हा लहानसा पाझर गुप्तगंगा म्हणून ओळखला जातो. याशिवाय परिसरात राघवेंद्र स्वामींचे वृंदावन, दत्त मंदिर आणि विमलेश्वर महादेव अशी मंदिरे आहेत. मंदिराच्या मोठ्या तटबंदीमध्ये यात्रेकरूंच्या निवासासाठी ओवऱ्या बांधलेल्या आहेत.
या मंदिराशिवाय नीरा नरसिंहपूर हे क्षेत्र येथे असलेल्या विविध तीर्थांसाठी प्रसिद्ध आहे. भीमा आणि नीरा नद्यांच्या संगमावर असलेली ही तीर्थे अत्यंत पवित्र मानली जातात. येथील लक्ष्मी तीर्थावर शुक्रवारी स्नान करण्याचे विशेष महत्त्व आहे. भीमा नदीच्या काठावर असलेले पिशाचमोचन तीर्थ हे नारायण नागबळी आणि श्राद्ध यांसारख्या विधींसाठी ओळखले जाते. नाशिक आणि काशी प्रमाणेच येथेही पितृशांतीचे विधी करण्याची परंपरा आहे. तसेच कोटी तीर्थ आणि भानु तीर्थ यांसारख्या स्थानांशी देखील अनेक पौराणिक कथा जोडल्या गेल्या आहेत. नद्यांच्या या संगमावर स्नान केल्याने पुण्यप्राप्ती होते, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.
नरसिंह मंदिरामध्ये दररोज पहाटे पाच वाजता काकड आरती होते. सकाळी सात वाजता देवाला अभिषेक आणि प्रातःपूजा केली जाते. दुपारी बारा वाजता माध्यान्ह पूजेनंतर देवाला पुरणपोळीचा नैवेद्य अर्पण केला जातो. रात्री नऊ वाजता शेजारती होऊन दिवसाच्या विधींची सांगता होते. माध्यान्ह आरतीच्या वेळी श्री मध्वाचार्यांनी रचलेले ‘दशावतार स्तोत्र’ म्हणण्याची प्रथा येथे अनेक वर्षांपासून जोपासली आहे. वैशाख शुद्ध चतुर्दशीला साजरी होणारी नरसिंह जयंती हा या मंदिरातील सर्वात मोठा उत्सव आहे. जयंतीच्या निमित्ताने दहा दिवसांचा उत्सव साजरा होतो. त्यात विविध धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. यावेळी देवाच्या पादुकांची पालखीतून मिरवणूक काढली जाते. याशिवाय गुढीपाडवा, विजयादशमी आणि रथसप्तमी यांसारखे सण देखील येथे मोठ्या उत्साहात साजरे होतात. दररोज सकाळी पाच ते रात्री साडेआठ वाजेपर्यंत भाविकांना येथे दर्शन घेता येते.
