നാനാസാഹേബ് വാഡാ മന്ദിരം

പാതൂർ, താലൂക്ക് പാതൂർ, ജില്ല അകോല

ചരിത്രപരമായ പൈതൃകം പേറുന്ന പാതൂർ നഗരത്തിലെ പേഷ്വാ കാലഘട്ടത്തിലെ നാനാസാഹേബ് വാഡാ മന്ദിരം പ്രശസ്തമാണ്. വിദർഭയിലെ പതിനെട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിലെ പ്രശസ്ത സന്യാസിയായ നാനാസാഹേബിന്റെ സമാധി ഇവിടെ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു. മറാഠാ കാലഘട്ടത്തിലെ വാസ്തുവിദ്യയുടെ ഉത്തമ മാതൃകയായ ഈ വാഡ കാരണം, പണ്ട് ‘പരാശര നഗരി’ എന്നറിയപ്പെട്ടിരുന്ന ഈ ഗ്രാമം ഇപ്പോൾ ‘പാതൂർ നാനാസാഹേബ്’ എന്ന പേരിൽ പ്രശസ്തമാണ്. വിദർഭയിലെ അനേകം ഭക്തർ ഇവിടെ ദർശനത്തിനായി എത്തുന്നു. മാഘ ശുദ്ധ ദശമി നാളിൽ ഇവിടെ ഉത്സവം നടക്കുന്നു. അന്ന് പരിസരപ്രദേശങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ഭക്തജനങ്ങളുടെ തിരക്കുകൊണ്ട് ഈ പ്രദേശം നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്നു.

വിദർഭയിലെ പതിനെട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിലെ പ്രശസ്ത സന്യാസിയായ നാനാസാഹേബിന്റെ പുത്രൻ മുകുന്ദരാജാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവചരിത്രം രചിച്ചത്. അതനുസരിച്ച്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ നാമം നാരായണൻ കാനോജി ആംലെ എന്നായിരുന്നു. പാതൂരിലെ യജുർവേദി ബ്രാഹ്മണ കുടുംബത്തിൽ ജനിച്ച നാനാസാഹേബ് വലിയ ദാനശീലനായിരുന്നു. ചെറുപ്പത്തിൽ അദ്ദേഹം പാവങ്ങളെയും ബ്രാഹ്മണരെയും എപ്പോഴും സഹായിക്കുമായിരുന്നു. ഇതിനെച്ചൊല്ലി അദ്ദേഹത്തിന്റെ അമ്മാവൻ ബാബുജിബുവയുമായി തർക്കങ്ങൾ ഉണ്ടാകുമായിരുന്നു. അതിനാൽ അദ്ദേഹം വീടുവിട്ട് അമരാവതി ജില്ലയിലെ മാർക്കി എന്ന ഗ്രാമത്തിലേക്ക് പോയി. അവിടെ മാർക്കിനാഥ് ബുവയുടെ ശിഷ്യത്വം അദ്ദേഹം സ്വീകരിച്ചു. കുറച്ചു കാലത്തിനുശേഷം പിതാവ് അദ്ദേഹത്തെ തിരികെ പാതൂരിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിവാഹം നടത്തിക്കൊടുത്തു. എന്നാൽ അദ്ദേഹം വീണ്ടും മാർക്കിനാഥ് ബുവയുടെ അടുത്തേക്ക് പോയി. അപ്പോൾ ബുവ അദ്ദേഹത്തോട് പാതൂരിലേക്ക് മടങ്ങാൻ നിർദ്ദേശിച്ചു.

പാതൂരിൽ തിരിച്ചെത്തിയ ശേഷം നാനാസാഹേബ് എല്ലാ ലൗകിക സുഖങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച് തപസ്സിൽ ലയിച്ചു. അദ്ദേഹം വസ്ത്രങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ചു. ജാതിഭേദങ്ങളിൽ നിന്ന് സ്വയം മുക്തനായി. മുസ്ലീങ്ങളും അന്ത്യജരും ഒഴികെ മറ്റേതൊരു ജാതിയിൽപ്പെട്ടവരിൽ നിന്നും അദ്ദേഹം അന്നപാനീയങ്ങൾ സ്വീകരിച്ചിരുന്നു എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബന്ധുക്കൾ അദ്ദേഹത്തെ വീട്ടിൽ പൂട്ടിയിടുമായിരുന്നു. എന്നാൽ കുറച്ചു സമയത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ അദ്ദേഹം വീടിന് പുറത്ത് കാണപ്പെടുമായിരുന്നു. പൂട്ടിയിട്ട വാതിലുകളും ജനലുകളും തുറന്ന് അദ്ദേഹം എങ്ങനെ പുറത്തുവരുന്നു എന്ന് ആർക്കും മനസ്സിലായിരുന്നില്ല. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഈ പെരുമാറ്റം കാരണം സനാതന ബ്രാഹ്മണർ അദ്ദേഹത്തെയും കുടുംബത്തെയും ജാതിഭ്രഷ്ടരാക്കി. എന്നാൽ താൻ ശ്രീരാമനെ ഭജിക്കുന്നിടത്തോളം കാലം തനിക്ക് പ്രായശ്ചിത്തമൊന്നും ആവശ്യമില്ലെന്ന് അദ്ദേഹം പ്രഖ്യാപിച്ചു. ക്രമേണ അദ്ദേഹത്തിലെ സന്യാസ ലക്ഷണങ്ങൾ ആളുകൾ തിരിച്ചറിയാൻ തുടങ്ങി. ഈ കാലയളവിൽ അദ്ദേഹം പല അത്ഭുതങ്ങളും പ്രവർത്തിച്ചതായി പറയപ്പെടുന്നു. ഒരു മുസ്ലീം മൻസബ്ദാർ അദ്ദേഹത്തെ മാംസം കഴിക്കാൻ നിർബന്ധിച്ചിരുന്നു. അദ്ദേഹം അത് നിരസിച്ചു. എങ്കിലും അയാൾ ബലമായി അദ്ദേഹത്തിന് മുന്നിൽ മട്ടൻ അടങ്ങിയ താലം വെച്ചു. അതിന് മുകളിലെ തുണി മാറ്റിയപ്പോൾ മാംസത്തിന് പകരം പൂക്കളുടെ ഒരു കൂട്ടം കാണപ്പെട്ടു. ഇത്തരത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിവിധ അത്ഭുത കഥകൾ പറയപ്പെടുന്നു. നാഗ്പൂരിലെ ഉധോജി, മുധോജി ഭോസ്‌ലെ എന്നിവർ തമ്മിലുള്ള തർക്കത്തിൽ നാനാസാഹേബ് മധ്യസ്ഥത വഹിച്ചിരുന്നു എന്നും പറയപ്പെടുന്നു.

നാനാസാഹേബിനെ ശ്രീരാമന്റെ സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണന്റെ അവതാരമായി കരുതുന്നു. ൧൭൪൦-ൽ അദ്ദേഹം സമാധിയായ ശേഷം അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്മരണാർത്ഥം പാതൂരിൽ ഈ ഭവ്യമായ വാസ്തു നിർമ്മിച്ചുവെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. ഈ മന്ദിരത്തിന്റെ ഗർഭഗൃഹത്തിൽ നാനാസാഹേബിന്റെയും പത്നിയുടെയും സമാധികളുണ്ട്. കാലപ്പഴക്കം കൊണ്ട് ഈ വാഡയ്ക്ക് ചെറിയ തോതിൽ നാശം സംഭവിച്ചിട്ടുണ്ട്. നാനാസാഹേബിന്റെ പിൻഗാമികൾ ഷെഗാവ്, വാഷിം, പുസാദ്, നാഗ്പൂർ എന്നിവിടങ്ങളിൽ താമസിക്കുന്നു.

കുന്നിൻ മുകളിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന രേണുകാ മാതാ മന്ദിരത്തിന്റെ പിൻഭാഗത്ത്, ബാലാപൂരിൽ നിന്ന് നന്ദേഡിലേക്ക് പോകുന്ന ബൈപാസിനോട് ചേർന്ന് നാനാസാഹേബ് വാഡ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു. വാഡയുടെ പ്രധാന പ്രവേശന കവാടം (ദിണ്ടി ദർവാജ) കിഴക്കോട്ട് അഭിമുഖമായാണ്, അതിന് മുകളിൽ നഗർഖാനയുണ്ട്. കട്ടികൂടിയ ഇഷ്ടിക, കല്ല്, ചുണ്ണാമ്പ് എന്നിവ ഉപയോഗിച്ച് നിർമ്മിച്ച ഈ വാഡയ്ക്ക് കോട്ട പോലെ നാല് ബുർജുകളും ചുറ്റും മതിലുമുണ്ട്. ദിണ്ടി ദർവാജയിലൂടെ അകത്ത് കടക്കുമ്പോൾ ഇരുവശങ്ങളിലും ദേവടകൾ കാണാം. മതിലിൽ കമാനങ്ങളോട് കൂടിയ നിർമ്മാണമുണ്ട്. ഇവിടുത്തെ ഒരു മുറിയിലൂടെ പോകുന്ന ഇടുങ്ങിയ ഗോവണി വഴി കോട്ടയുടെ മേൽക്കൂരയിലെത്താം. ഈ മേൽക്കൂരയിൽ നിന്ന് മന്ദിര പരിസരം കാണാം. കോട്ടയുടെ മുകളിലേക്ക് വരാൻ പണ്ട് നാല് വഴികളുണ്ടായിരുന്നു. ഇപ്പോൾ അതിൽ രണ്ടെണ്ണം നിലനിൽക്കുന്നു.

വാഡയുടെ അങ്കണത്തിൽ ഇടതുവശത്ത് പുരാതന ശിവലിംഗവും നന്ദിയുടെ പ്രതിമയും കാണാം. അങ്കണത്തിന്റെ മധ്യഭാഗത്തുള്ള മന്ദിരത്തിന് മുന്നിൽ നാല് ചെറിയ ദീപസ്തംഭങ്ങളും അതിന് മുകളിൽ ഒരു വലിയ ദീപസ്തംഭവുമുള്ള സവിശേഷമായ ഘടനയുണ്ട്. മന്ദിരത്തിന്റെ മുൻഭാഗത്തെ ഭിത്തിയിലെ ചെറിയ അറകളിൽ പുരാതന വിഗ്രഹങ്ങൾ കൊത്തിവെച്ചിട്ടുണ്ട്. ഈ വാസ്തുവിന് നേരെയുണ്ടായ വിദേശ ആക്രമണങ്ങൾക്കിടയിൽ ഇവിടുത്തെ ചില വിഗ്രഹങ്ങൾ തകർക്കപ്പെട്ടുവെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. ഈ മന്ദിരത്തിന്റെ സഭാമണ്ഡപത്തിൽ പ്രവേശിക്കാൻ ആകെ ഏഴ് വാതിലുകളുണ്ട്. സഭാമണ്ഡപത്തിൽ ഉറപ്പുള്ള തൂണുകളും ആമയുടെ പുരാതന പ്രതിമയുമുണ്ട്. ഈ സഭാമണ്ഡപത്തിൽ കൊത്തുപണികളുള്ള കമാനങ്ങളുണ്ട്.
ഗർഭഗൃഹത്തിന്റെ പ്രവേശന കവാടത്തിന് സമീപം നാനാസാഹേബിന്റെ പാദുകങ്ങൾ ദർശിക്കാം. ഗർഭഗൃഹത്തിന്റെ പ്രവേശന കവാടത്തിലെ പടികൾക്ക് സമീപം ചെറിയ കുഴികൾ കാണാം. ഗർഭഗൃഹത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതിന് മുൻപ് ഭക്തർ പണ്ട് ഈ കുഴികളിൽ വെള്ളി നാണയങ്ങൾ നിക്ഷേപിക്കാറുണ്ടായിരുന്നു എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. ഗർഭഗൃഹത്തിൽ നാനാസാഹേബിന്റെയും പത്നിയുടെയും സമാധികളുണ്ട്. ഗർഭഗൃഹത്തിൽ വായുസഞ്ചാരത്തിനും ആവശ്യത്തിന് വെളിച്ചം ലഭിക്കുന്നതിനുമായി ശിഖരത്തിന്റെ വശത്ത് ഒരു ദ്വാരം നിർമ്മിച്ചിട്ടുണ്ട്. മന്ദിരത്തിന്റെ വാസ്തുവിൽ ഒരു നിലവറയുണ്ട്. ഈ നിലവറയിലേക്ക് പ്രവേശിക്കാനുള്ള ഇടുങ്ങിയ വഴി ഇപ്പോൾ അടഞ്ഞുപോയിരിക്കുന്നു. ഇവിടുത്തെ ഭൂഗർഭ അറയിൽ സ്വർണ്ണ നാണയങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു എന്നൊരു ഐതിഹ്യം പറയപ്പെടുന്നു.

മന്ദിരത്തിന്റെ ഗർഭഗൃഹത്തിന് മുകളിൽ താഴികക്കുടം പോലുള്ള ശിഖരമുണ്ട്. സഭാമണ്ഡപ പരിസരത്ത് ശുദ്ധജലമുള്ള കിണറുണ്ട്. ഇടുങ്ങിയ ഈ കിണറ്റിലെ വെള്ളം ഒരിക്കലും വറ്റാറില്ലെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. നിലവിൽ ഈ കിണർ അടച്ചിട്ടിരിക്കുകയാണ്. ഈ കിണർ ഉൾപ്പെടെ മന്ദിര പരിസരത്ത് ആകെ അഞ്ച് കിണറുകളുണ്ട്. അതിലൊന്ന് മന്ദിരത്തിന്റെ പിൻഭാഗത്താണ്. ഈ മന്ദിരത്തോട് ചേർന്ന് നാനാസാഹേബിന്റെ പുത്രനും ശിഷ്യനുമായ മുകുന്ദരാജിന്റെ സമാധിയുണ്ട്. മന്ദിരത്തിന്റെ പിൻഭാഗത്ത് നാനാസാഹേബിന്റെ ശിഷ്യന്മാരായ സോനാജിയുടെയും ഹോനോജിയുടെയും സമാധികളുണ്ട്. അതിലൊരു സമാധിയിൽ ആനയുടെ മനോഹരമായ ശില്പമുണ്ട്. മന്ദിരത്തിൽ ഒരിടത്ത് ഹനുമാന്റെ പുരാതന ശിലാവിഗ്രഹവുമുണ്ട്. ഈ ഹനുമാനെ ‘തേലിയ ഹനുമാൻ’ എന്നും വിളിക്കുന്നു. മന്ദിര പരിസരത്ത് ഒരു പഴയ കൽചक्कीയുമുണ്ട്. പണ്ട് ഉത്സവകാലത്ത് ഈ ചക്കിയിൽ ധാന്യം പൊടിക്കാറുണ്ടായിരുന്നു. ഈ ചക്കി ഇന്നും നല്ല നിലയിലുണ്ട്.

ഇവിടെ മാഘ ശുദ്ധ ദശമി നാളിൽ വലിയ ഉത്സവം നടക്കുന്നു. പണ്ട് ഈ ഉത്സവം ഒന്നേകാൽ മാസം നീണ്ടുനിൽക്കുമായിരുന്നു. ആയിരക്കണക്കിന് ഭക്തർ ഇവിടെ നേർച്ചകൾ നിറവേറ്റാൻ എത്തുമായിരുന്നു. അവർ ഇവിടെ റോഡ്ഗെയും വഴുതനങ്ങ കറിയും നൈവേദ്യമായി അർപ്പിക്കുമായിരുന്നു. ൧൮൦൮-ൽ പെൻധാരി കൊള്ളക്കാർ വെച്ച തീയിൽ ഗ്രാമം നശിച്ചുപോയിരുന്നു. ഈ സംഭവത്തിന് ശേഷം ഈ ഉത്സവത്തിന്റെ കാലയളവ് ക്രമേണ കുറഞ്ഞ് ഒരു ദിവസമായി മാറി. മാഘ ശുദ്ധ ദശമി നാളിൽ ഇവിടെ വിവിധ മതപരമായ ചടങ്ങുകൾ നടത്തപ്പെടുന്നു. പരിസരപ്രദേശങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ആയിരക്കണക്കിന് ഭക്തർ ഈ ഉത്സവത്തിൽ പങ്കെടുക്കുന്നു. മാഘ ശുദ്ധ നവമി നാളിൽ മുകുന്ദരാജ് മഹാരാജിന് പുരണപോളി നൈവേദ്യമായി സമർപ്പിക്കുന്നു. ഉത്സവ ദിവസം നാനാസാഹേബിന് ഉഴുന്ന് പരിപ്പും ഭക്രിയും നൈവേദ്യമായി അർപ്പിക്കുന്നു. ഹനുമാൻ ജയന്തി നാളിൽ ഇവിടുത്തെ ഹനുമാൻ വിഗ്രഹത്തിന് മുന്നിൽ വലിയ ആഘോഷം നടക്കുന്നു. ഈ സമയത്ത് ഭക്തർക്ക് മഹാപ്രസാദവും വിതരണം ചെയ്യുന്നു. കുറച്ചു വർഷങ്ങളായി ഇവിടെ ഗണേശോത്സവവും ആവേശത്തോടെ ആഘോഷിക്കുന്നു. ഈ മന്ദിര പരിസരത്ത് ചില ചലച്ചിത്രങ്ങളുടെ ചിത്രീകരണം നടന്നിട്ടുണ്ട്.

ഉപയോഗപ്രദമായ വിവരങ്ങൾ:

• പാതൂർ ബസ് സ്റ്റാൻഡിൽ നിന്ന് ൧ കി.മീ അകലെ
• ജില്ലയിലെ പല നഗരങ്ങളിൽ നിന്നും പാതൂരിലേക്ക് എസ്‌ടി ബസ് സൗകര്യം ലഭ്യമാണ്
• സ്വകാര്യ വാഹനങ്ങൾക്ക് ക്ഷേത്രത്തിന്റെ അടിവാരം വരെ വരാവുന്നതാണ്
• പരിസരത്ത് താമസ സൗകര്യവും ഭക്ഷണ സൗകര്യവും ലഭ്യമാണ്