पुणे शहराला लागून पिंपरी-चिंचवड महापालिका क्षेत्रात चिंचवड गाव आहे. या गावात इसवी सन १३७५ मध्ये माघ शुद्ध चतुर्थीला मोरया गोसावी नावाच्या गणपती भक्ताचा जन्म झाला. संत मोरया गोसावी यांच्या वास्तव्याने आणि संजीवन समाधीने प्रसिद्ध असलेले येथील देवस्थान पवना नदीच्या दक्षिण तीरावर वसले आहे. संपूर्ण जगात गणपतीचा जयजयकार करताना जे ‘गणपती बाप्पा मोरया… मंगलमूर्ती मोरया…!’ असे म्हटले जाते, त्या घोषणेचा उगम याच मोरया गोसावींमुळे झाला.
वामनभट्ट शाळिग्राम व त्यांच्या पत्नी पार्वतीबाई इसवी सन १३२४ मध्ये मोरगाव येथे वास्तव्यास आले. या दाम्पत्याने पुत्रप्राप्तीसाठी मयुरेश्वराची तब्बल ४८ वर्षे कठोर तपश्चर्या केली. या प्रदीर्घ अनुष्ठानानंतर प्रत्यक्ष गणपतीने त्यांना पुत्ररूपाने जन्म घेण्याचे वचन दिले. या आशीर्वादाने माघ शुद्ध चतुर्थीला इसवी सन १३७५ रोजी मोरया गोसावी यांचा जन्म झाला. बालपणापासूनच त्यांनी गणेश भक्तीसह सूर्योपासना आणि गायत्री मंत्राचा जप सुरू केला. वयाच्या आठव्या वर्षी उपनयन संस्कार झाल्यावर त्यांनी अष्टविनायक क्षेत्रांची पायी यात्रा पूर्ण केली. या आध्यात्मिक प्रवासात त्यांनी प्रत्येक ठिकाणच्या गणेशाचे तत्त्व आत्मसात केले.
त्यांच्या पुढील प्रवासात त्यांची भेट योगीराज नयन भारती यांच्याशी झाली. नयन भारती यांनी त्यांना नाथ पंथाची दीक्षा देऊन ‘गोसावी’ ही पदवी प्रदान केली. त्यानंतर ते दर महिन्याला चिंचवडहून मोरगावला गणपतीच्या दर्शनासाठी पायी जात असत.
वृद्धापकाळात प्रवासाचा त्रास होऊ लागल्यावर मयुरेश्वराने त्यांना स्वप्नात दृष्टांत दिला. देवाने मोरयांना वारीसाठी मोरगावला न येता स्वतः चिंचवडला येण्याचे वचन दिले. मयुरेश्वराच्या सूचनेनुसार कहा नदीत अर्घ्य देताना मोरया गोसावींच्या ओंजळीत शेंदरी रंगाची गणेशमूर्ती प्रकट झाली. त्याच वेळी भविष्यात देवाच्या नावापुढे भक्ताचे नाव जोडले जाईल, अशी आकाशवाणी झाली. तेव्हापासून ‘गणपती बाप्पा मोरया… मंगलमूर्ती मोरया…!’ हा जयघोष प्रचलित झाला.
थेऊर येथील श्री चिंतामणी गणेशाच्या आज्ञेवरून मोरया गोसावी यांनी वयाच्या ९६ व्या वर्षी उमा नावाच्या मुलीशी विवाह केला. त्यांना चिंतामणी नावाचा पुत्र झाला. मोरया गोसावी यांनी वयाच्या १८६ व्या वर्षी मार्गशीर्ष वद्य षष्ठीला इसवी सन १५६१ मध्ये चिंचवड येथील पवना नदीच्या तीरावर संजीवन समाधी घेतली. त्यांच्या पश्चात पुत्र चिंतामणी महाराज यांनी या ठिकाणी गणेशमूर्तीची स्थापना करून मुख्य मंदिर उभारले. या देवस्थानाला छत्रपती शिवाजी महाराज व पेशव्यांनी मोठ्या प्रमाणावर राजाश्रय दिला. औरंगजेबाने देखील नारायण महाराजांच्या आध्यात्मिक शक्तीने प्रभावित होऊन आठ गावांची सनद बहाल केली. चिंचवड येथील हे स्थान गाणपत्य संप्रदायाचे एक प्रमुख शक्तिपीठ मानले जाते.
आजचे मोरया गोसावी गणपती मंदिर १६५८ ते १६५९ या काळात पूर्ण झाले. या वास्तूचे बांधकाम पूर्णपणे काळ्या घडीव दगडात केलेले आहे. हा मराठाकालीन स्थापत्यशैलीचा उत्कृष्ट नमुना आहे. पवना नदीकाठी चिंच आणि वडाच्या वनराईमध्ये हे देवस्थान आहे. मंदिराच्या उत्तर दिशेला मुख्य प्रवेशद्वार आहे. येथून मंदिराच्या फरसबंदी प्रांगणात प्रवेश होतो. या प्रांगणात मोरया गोसावींच्या सात पिढ्यांमधील सत्पुरुषांच्या सात समाध्या आहेत. मुख्य मंदिराचा सभामंडप चौकोनी आकाराचा आहे. या मंडपाचे छत लाकडी असून त्यावर पेशवेकालीन कलाकुसर आहे. गर्भगृह जमिनीच्या पातळीपेक्षा खाली असल्याने सभामंडपातून गर्भगृहात जाताना काही पायऱ्या उतराव्या लागतात. गर्भगृहाचा आतील भाग हेमाडपंती रचनेतील अष्टकोनी आकाराचा आहे. मोरया गोसावी यांच्या समाधीच्या समोरच एका खोल गुहेत श्री चिंतामणी महाराजांची समाधी आहे. येथेही द्विभुज गणेशमूर्ती आहे.
चिंतामणी महाराजांच्या समाधी मंडपातून पश्चिमेला असलेल्या छोट्या खिडकीतून पाहिले की थेट मुख्य गणपतीचे दर्शन घडते.
खाली पाहिले असता गुहेत असलेल्या चौरस खोलीमध्ये चिंतामणी महाराजांची समाधी दिसते. याच परिसरात श्रीकोठेश्वर नावाची जुनी उत्तराभिमुख मूर्ती आणि एक उंच दीपमाळ आहे. मंदिराचे शिखर पारंपारिक मराठा शैलीतील आहे. त्यावर सुवर्णवर्खयुक्त कळस आहे. मंदिराच्या मागील बाजूस पवना नदीच्या तीरावर एक दगडी घाट तयार करण्यात आला आहे. येथे वर्षभर विविध सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि भजन-कीर्तनाचे आयोजन केले जाते. परिसरात असलेले जुने शमीचे झाड विजयादशमीच्या दिवशी विशेष पूजेचे केंद्र ठरते.
हे देवस्थान आपल्या वैशिष्ट्यपूर्ण उत्सवांसाठी आणि परंपरांसाठी ओळखले जाते. मार्गशीर्ष वद्य तृतीयेपासून षष्ठीपर्यंत मोरया गोसावींचा पुण्यतिथी उत्सव येथे मोठ्या प्रमाणावर साजरा होतो. यावेळी परिसरात दिव्यांची सुंदर आरास केली जाते. माघ शुद्ध चतुर्थीला होणारी गणेश जयंती हा येथील आणखी एक महत्त्वाचा सोहळा आहे. श्रावण महिन्यात होणारी ‘द्वारयात्रा’ ही परंपरा अत्यंत दुर्मिळ मानली जाते. या दिवशी परिसरात होणारी रोषणाई मंदिराचे आकर्षण अधिक वाढवते. ज्येष्ठ महिन्यात पालखीतून मोरया गोसावींची मूर्ती मोरगावला नेण्याची परंपरा आजही जपली जाते. देवस्थानच्या वतीने दररोज दुपारी भाविकांसाठी महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते. भाविकांसाठी हे मंदिर दररोज सकाळी सहा ते दुपारी एक तसेच सायंकाळी चार ते रात्री साडेनऊपर्यंत दर्शनासाठी खुले असते. दुपारी एक ते चार वाजेपर्यंत भाविकांना मुखदर्शन घेता येते.
