मेघनाथ महादेव मंदिर

जिओर, ता. नांदोड, जि. नर्मदा

आदि शंकराचार्यांनी ‘एका पवित्र विमला नदी त्रैलोक्य-विश्रुता’ म्हणजेच तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध असलेली पवित्र नदी असे वर्णन केलेली नदी म्हणजे नर्मदा होय. या नदीच्या परिक्रमा मार्गावर, नांदोड तालुक्यातील जिओर गावाजवळ प्राचीन मेघनाथ महादेव मंदिर स्थित आहे. असे मानले जाते की, या ठिकाणचे शिवलिंग लंकेचा राजा रावण याचा पुत्र मेघनाद याने स्थापित केले होते. म्हणूनच या मंदिराला मेघनाथ महादेव हे नाव पडले. या जागृत शिवलिंगावर रुद्राभिषेक केल्याने भक्तांच्या सर्व मनोकामना पूर्ण होतात, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.

पौराणिक मान्यतेनुसार, महर्षी मार्कंडेय यांना नर्मदा परिक्रमेचे मूळ प्रवर्तक मानले जाते. सुमारे १५० वर्षांपूर्वी, धुनीवाले बाबा परंपरेतील श्री गौरीशंकर महाराजांनी एका मोठ्या समूहासोबत नर्मदा परिक्रमा केली होती. तेव्हापासून या परंपरेला अधिक गती मिळाली. या तीर्थयात्रेच्या मार्गावर अनेक प्राचीन आणि धार्मिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्ण मंदिरे आहेत आणि अशाच एका मंदिराचा, मेघनाथ महादेव, स्कंद पुराणातील रेवाखंड या भागात उल्लेख आढळतो. जेव्हा युधिष्ठिर नर्मदा तीरावर तीर्थयात्रेला निघाले होते, तेव्हा त्यांची भेट ऋषींशी झाली

मार्कंडेय. अभिवादन केल्यानंतर, युधिष्ठिराने या पवित्र स्थळाच्या महत्त्वाबद्दल विचारणा केली आणि ऋषी मार्कंडेय यांनी दिलेली माहिती नोंदवून ठेवण्यात आली आहे. रेवाखंडातील मौखिक परंपरेद्वारे.

मेघनाथाची आख्यायिका रेवाखंडातील ‘मेघनाथ तीर्थाचा उगम आणि महिमा’ या भागात सविस्तर वर्णन केली आहे. मार्कंडेय ऋषींच्या मते, त्रेतायुगात पुलस्त्य ऋषींचे नातू रावण यांनी मयासुराची कन्या मंदोदरी हिच्याशी विवाह केला. काही काळानंतर, मंदोदरीने एका पुत्राला जन्म दिला, ज्याचा जन्म होताच मेघगर्जनेसारखा आवाज झाला. त्यामुळे भगवान ब्रह्मदेवांनी त्याचे नाव ‘मेघनाद’ असे ठेवले. मेघनाद अत्यंत धार्मिक होता आणि मोठे झाल्यावर त्याने भगवान शिवाची मनोभावे उपासना केली. स्कंद पुराणानुसार, त्याने कडक धार्मिक व्रते पाळली, विधी केले, दानधर्म केला, मंत्रांचा जप केला आणि कठोर तपश्चर्या केली. एकदा, मेघनादाने कैलास पर्वताला भेट दिली, तिथून तो एक शिवलिंग सोबत घेऊन आला. परतताना, त्याने ते शिवलिंग एका ठिकाणी स्थापित केले, जे नर्मदा नदीच्या तीरावर स्नान करून, पूजा-अर्चा करून तेथून प्रस्थान केले. अचानक, त्यांना त्या ठिकाणी आणखी एक शिवलिंग दिसले. त्यांनी दोन्ही शिवलिंगे उचलली आणि ते चालू लागले, परंतु अनपेक्षितपणे ती शिवलिंगे त्यांच्या हातातून निसटली. त्यातील एक नर्मदा नदीच्या पात्रात पडले आणि ते ‘मध्यमेश्वर’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले, तर दुसरे जे नदीच्या काठावर पडले, ते ‘मेघनाथ महादेव’ म्हणून प्रसिद्ध झाले. अशा प्रकारे हे पवित्र ठिकाण ‘मेघनाथ तीर्थ’ म्हणून नावारूपाला आले.

पौराणिक कथांनुसार, रावण मंदोदरीसह नर्मदा नदीच्या काठावरील जिओर पाटी जवळील या ठिकाणी एका शक्तिशाली पुत्राच्या प्राप्तीसाठी कठोर तपश्चर्या करत असे. या तपश्चर्येमुळे त्याला मेघनादासारखा पराक्रमी पुत्र प्राप्त झाला. ज्या ठिकाणी त्याच्या वडिलांनी त्याच्या जन्मासाठी तपश्चर्या केली होती, त्याच ठिकाणी मेघनादाने आपल्या आराध्य दैवताची, भगवान महादेवाची शिवलिंगाची स्थापना केली. या आख्यायिकेमुळे, पुत्रप्राप्तीसाठी विधी आणि यज्ञ करण्यासाठी आजही भाविक या मंदिरात येतात. असेही म्हटले जाते की, हे ठिकाण स्वर्गीय अप्सरांना आकर्षित करत असे, ज्या भगवान शिवाच्या पूजेसाठी नर्मदा नदीच्या घाटावरून अभिषेक करण्यासाठी पाणी आणत असत. म्हणूनच, या ठिकाणाला ‘अप्सरा तीर्थ’ असेही संबोधले जाते. ऐतिहासिकदृष्ट्या, या मंदिराचा जीर्णोद्धार राणी अहिल्याबाई होळकर यांनी केला होता आणि त्यानंतर २०१७ मध्ये महंत श्री परिपूर्णानंद तिवारी यांनी याचा अलीकडील जीर्णोद्धार, ज्यामुळे त्याला सध्याचे स्वरूप प्राप्त झाले.

मंदिराचा परिसर अत्यंत शांत आणि प्रसन्न आहे. नर्मदा नदीच्या घाटावरून मंदिरापर्यंत पोहोचण्यासाठी भाविकांना पायऱ्या चढाव्या लागतात. मंदिराच्या आसपासच्या परिसरात अंदाजे २,५०० बेलवृक्ष आहेत. मंदिराच्या आवारातून नर्मदा नदीचे विहंगम दृश्य दिसते. मंदिराला लागूनच एक आश्रम आहे, जो नर्मदा परिक्रमा करणाऱ्या भाविकांना सेवा पुरवतो. वास्तुकलेच्या दृष्टीने, मंदिराला दोन घुमटाकार शिखरे आहेत. संगमरवरातून घडवलेल्या या मंदिरात एक खुला सभा मंडप आणि एक गर्भगृह आहे. सभा मंडपामध्ये काळ्या पाषाणात कोरलेल्या नंदी आणि कासवाच्या मूर्ती आहेत. गर्भगृहाजवळील भिंतीवर, डाव्या बाजूच्या देवळीत हनुमानाची मूर्ती आणि उजव्या बाजूच्या देवळीत गणेशाची मूर्ती आहे. गर्भगृहाच्या मुख्य प्रवेशद्वाराच्या खाली कीर्तिमुखाचे शिल्प कोरलेले आहे. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना द्वारपालांच्या मूर्ती आहेत आणि त्यांच्या वर, उंबरठ्याच्या मध्यभागी, चवरी ढळणाऱ्या परिचारकांच्या मूर्तींच्या मध्ये गणेशाची मूर्ती आहे. गर्भगृहात नागफणा असलेल्या शिवलिंगाची स्थापना असून, त्यावर लटकवलेल्या कलशातून (गलंतिका) अभिषेक केला जातो.

मंदिराच्या परिसरात एक यज्ञशाळा आहे, जिथे अनेक भक्त यज्ञ करतात. नर्मदा परिक्रमा मार्गावर स्थित असल्यामुळे, अनेक भाविक या मंदिराला भेट देतात.

प्रमुख वैशिष्ट्ये

  • नंदोड शहरापासूनचे अंतर : १४ किमी
  • नंदोड येथून राज्य परिवहन (एस.टी.) बस सुविधा उपलब्ध आहे.
  • खाजगी वाहने मंदिर पार्किंग क्षेत्रात नेण्यास परवानगी आहे.
  • आश्रम आणि धार्मिक संस्था परिसरामध्ये राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध करून देतात.
Back To Home