जालना जिल्ह्यातील अंबड शहरात वसलेले ऐतिहासिक मत्स्योदरी देवी मंदिर हे संपूर्ण मराठवाड्यामध्ये प्रसिद्ध असलेले एक जागृत देवस्थान आहे. हे मंदिर जालना जिल्ह्याचे मुख्य कुलदैवत आणि भाविकांचे मोठे श्रद्धास्थान मानले जाते. भाविकांच्या मनोकामना पूर्ण करणारी आणि नवसाला पावणारी माता म्हणून तिची सर्वत्र ख्याती आहे. अंबड शहराजवळ एका डोंगरावर हे मंदिर वसलेले आहे. या डोंगराचा आकार आकार पाण्यात पोहणाऱ्या माशासारखा म्हणजेच मत्स्यासारखा दिसतो. समोरून पाहिल्यास हा डोंगर तोंड उघडलेल्या माशासारखा वाटतो आणि मागून तो निमुळता होत गेलेला दिसतो. माशाच्या पोटासारख्या म्हणजेच उदरासारख्या आकाराच्या डोंगरावर देवीचे स्थान असल्यामुळे या देवीला मत्स्योदरी देवी असे नाव मिळाले आहे.
ऐतिहासिकदृष्ट्या अंबड हे शहर प्राचीन काळी प्रतिष्ठान म्हणजेच पैठण या मुख्य व्यापारी मार्गाला जोडणारे एक महत्त्वाचे केंद्र होते. गॅझेटियर आणि उपलब्ध संशोधनात्मक माहितीनुसार देवगिरीच्या यादव राजांच्या काळात मराठवाडा प्रांतात स्थापत्यकलेचा आणि संस्कृतीचा मोठा विकास झाला होता. यादव साम्राज्याच्या भरभराटीच्या काळात या टेकडीवर एक लहान आकाराचे मंदिर अस्तित्वात होते. 
सद्यस्थितीत असलेले हे भव्य मंदिर अठराव्या शतकात बांधले गेले आहे. इंदौरच्या होळकर राजघराण्याच्या नोंदींनुसार पेशव्यांनी मल्हारराव होळकर यांना अंबड परगणा बक्षीस म्हणून दिला होता. हा परगणा पुढे होळकरांच्या खाजगी दौलतीचा म्हणजेच वैयक्तिक मालमत्तेचा एक महत्त्वाचा भाग बनला. पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांच्या कालखंडात या मंदिराचा मोठा जीर्णोद्धार करण्यात आला. अहिल्यादेवींनी देवीच्या नित्यपूजेसाठी आणि वार्षिक खर्चासाठी मोठी इनामे तसेच सुपीक जमिनी दान केल्याचे पुरावे सापडतात. त्यांनी मंदिरासाठी दरवर्षी दिले जाणारे वर्षासन देखील सुरू केले. अहिल्यादेवींनी या टेकडीवर चढून जाण्यासाठी दगडी पायऱ्या आणि मंदिराच्या भोवती एक मजबूत तटबंदी बांधली. या मंदिराच्या सुधारणेसोबतच अहिल्यादेवींनी अंबड शहरातील पिण्याच्या पाण्याचा प्रश्न सोडवण्यासाठी ‘पुष्करिणी’ आणि ‘कावंडी’ नावाचे दोन मोठे पाण्याचे तलाव देखील निर्माण केले. हा संपूर्ण जिल्हा दीर्घकाळ हैदराबादच्या निजामाच्या राजवटीखाली होता आणि देशाच्या स्वातंत्र्यानंतरही हा प्रांत निजामाकडेच राहिला होता. 
पुढे मराठवाडा मुक्ती संग्रामातील प्रदीर्घ लढ्यानंतर आणि अनेक क्रांतिकारकांच्या बलिदानानंतर हा परिसर स्वतंत्र भारताचा अधिकृत भाग बनला.
‘मत्स्योदरी माहात्म्य’ ग्रंथात भक्त मार्कण्डेय ऋषी आणि राजे अंबरीश यांच्यातील प्रदीर्घ आध्यात्मिक संवादाचे सविस्तर वर्णन आलेले आहे. स्कंदपुराणाच्या सह्याद्री खंडामध्ये या पर्वताचा उल्लेख मत्स्याद्री पर्वत असा करण्यात आला आहे. या पर्वतावर महाकाली, महालक्ष्मी व महासरस्वती या त्रयरूपात अवतार घेऊन देवी भक्त राजा अंबरीश याच्यासाठी अंबापुरीच्या याच डोंगरातून प्रकट झाली, अशी आख्यायिका सांगितली जाते. अंबड शहराची स्थापना देखील राजे अंबरीश यांनीच केली होती. राजवैभवाचा त्याग करून केवळ शांततेच्या शोधात ते या टेकडीवरील एका गुप्त गुहेत ध्यान लावण्यासाठी राहिले होते. डोंगराच्या पायथ्याशी दगडात कोरलेली दोन मानवी पावले असणारी राजे अंबरीश यांची समाधी आजही भाविकांच्या श्रद्धेचा मुख्य विषय आहे. या मंदिराच्या पायथ्याशी मत्स्योदरी मातेचे परमभक्त तानाजी देशमुख यांची शिळा देखील आहे. डोंगरावर ‘सीतेची न्हाणी’ म्हणून सांगितला जाणारा एक दगडी हौद देखील विद्यमान आहे.
या वैशिष्ट्यपूर्ण मंदिराची रचना अतिशय देखणी आहे. डोंगराच्या उदरस्थानी एका नैसर्गिक गुहेमध्ये देवीचे महाकाली, महालक्ष्मी आणि महासरस्वती असे तीन तांदळे म्हणजेच पाषाणरूपे आहेत. या तीन मातांचा एकत्र निवास हे या देवस्थानचे मुख्य वैशिष्ट्य आहे. डोंगरावरील या भव्य मंदिरात येण्यासाठी सुमारे साठ पायऱ्या बांधलेल्या आहेत. मुख्य प्रवेशद्वारासमोर असलेल्या दोन उंच दीपमाळा मंदिराच्या सौंदर्यात भर टाकतात. मुख्य प्रवेशद्वाराच्या आत शिरताच दगडी भिंतीवर अनेक देखणी शिल्पे कोरलेली आहेत. त्यांपैकी एका प्रमुख भिंतीवर तीन माशांचे शरीर आणि त्यांचे एकच सामायिक तोंड दर्शवणारे अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण शिल्प दगडात उत्तम प्रकारे कोरलेले आढळते. ही प्रतिमा मातेच्या एकत्वाचा संदेश देते. कला इतिहासकारांच्या संशोधनानुसार मंदिराच्या छतावर ज्येष्ठा म्हणजेच अलक्ष्मीची एक अत्यंत दुर्मिळ मूर्ती कोरलेली आहे. समुद्रमंथनाच्या वेळी प्रकट झालेली ही देवी लक्ष्मीची मोठी बहीण मानली जाते. तिचा उल्लेख महाराष्ट्रात ‘अक्काबाई’ असा केला जातो. गर्भगृहाच्या बाहेरील बाजूस हर-गौरीची साडेचार ते पाच फूट उंचीची मूर्ती स्थापित केलेली आहे. या मूर्तीमध्ये शिवाने पार्वतीला आपल्या डाव्या मांडीवर बसवले आहे आणि शिवाचा डावा हात तिच्या खांद्यावर ठेवलेला आहे. 
त्यांच्या उजव्या हातात त्रिशूळ व अक्षमाला दिसते, तर पार्वतीच्या हातात ‘बीजपूरक’ नावाचे फळ कोरलेले आढळते. या मूर्तीच्या पायाशी शिवाचे वाहन नंदी आणि पार्वतीच्या पायाशी घोरपडीचे एक अत्यंत दुर्मिळ शिल्प कोरलेले दिसते.
मंदिराच्या गर्भगृहात माशावर विराजमान झालेली देवीची आठ हातांची मुख्य मूर्ती आहे. मत्स्यवाहनावर बसलेली अष्टभुजा देवीची अशी मूर्ती संपूर्ण महाराष्ट्रात अतिशय दुर्मिळ मानली जाते. गर्भगृहातून बाहेर येण्यासाठी एका प्राचीन भुयारी मार्गाचा वापर केला जातो.
या मंदिरात वर्षभर विविध उत्सव आणि जत्रा मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. दरवर्षी आश्विन महिन्यामध्ये येथे शारदीय नवरात्रोत्सवाचे भव्य आयोजन केले जाते. या काळात ऑक्टोबर महिन्यात अंबड येथे मोठी जत्रा असते. ही जत्रा आणि धार्मिक उत्सव एकूण १२ दिवस चालतो. उत्सवाच्या काळात मंदिरात ‘वीणा भजन’ नावाचा एक विशेष पारंपरिक संगीत कार्यक्रम चोवीस तास अखंडपणे चालतो. अंबड येथील नागरिकांच्या दिवाळीची सुरुवातच या शारदीय नवरात्रोत्सवापासून होते. नवरात्रोत्सवात मंदिरात घटी बसण्याची एक जुनी परंपरा आहे. 
नवस पूर्ण झाल्यानंतर अनेक महिला या काळात मंदिरात घटी बसतात. याशिवाय भाविक प्रत्येक पायरीवर नारळ वाढवून आपला नवस फेडतात. बालकांच्या आरोग्य प्राप्तीसाठी पालकांकडून येथे एका आगळ्यावेगळ्या नवसाचे पालन केले जाते. सभामंडपाच्या छताच्या रिकाम्या जागेतून म्हणजेच नगरखान्यावरून लहान बाळाला खाली फेकले जाते. त्यावेळी खाली उभे असलेले नागरिक त्या बालकाला घोंगडीत सुरक्षितपणे झेलतात. नवरात्रोत्सवाकाळातील सातवी माळ आणि पाचवी माळ अत्यंत महत्त्वपूर्ण मानली जाते. या दिवशी मंदिरात दीपोत्सव आणि फटाक्यांची मोठी आतषबाजी केली जाते. नवमीला होमहवनासह विविध धार्मिक कार्यक्रम पार पडतात. पहिल्या माळेपासून सुरू झालेला हा यात्रोत्सव आश्विन पौर्णिमेला म्हणजेच कोजागिरी पौर्णिमेपर्यंत चालतो. कोजागिरी पौर्णिमेला विशेष रात्रीची पूजा होते आणि भाविकांची मोठी गर्दी जमते.
याशिवाय चैत्र महिन्यात देखील येथे मत्स्योदरी देवीची एक भव्य वार्षिक जत्रा आयोजित केली जाते. चैत्र यात्रेच्या वेळी विविध धार्मिक विधी आणि देवीचा भव्य पालखी सोहळा पार पडतो. कार्तिक पौर्णिमेला म्हणजेच त्रिपुरारी पौर्णिमेला मंदिरात दुसरा मोठा दीपोत्सव साजरा केला जातो. या दिवशी ‘मत्स्योदरी दीपोत्सव मंडळाच्या’ वतीने हजारो दिव्यांची सुंदर मांडणी केली जाते. मंदिराच्या मुख्य इमारतीसह दोन्ही दीपमाळा आणि ६५ पायऱ्यांवर चोहोबाजूने पणत्या पेटवल्या जातात. दिव्यांच्या प्रकाशामुळे संपूर्ण टेकडी प्रकाशमय होते.
मंदिरामध्ये दररोज नियमितपणे धार्मिक विधी पार पडतात. श्रावण महिन्यात दैनंदिन अभिषेक, पूजाअर्चा आणि आरतीसह विविध धार्मिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. याशिवाय दररोज सकाळी सात वाजता आणि दुपारी बारा वाजता देवीला नैवेद्य दाखवला जातो व सायंकाळी नियमितपणे आरती होते. देवीला विविध नवस बोलण्याची आणि इच्छा पूर्ण झाल्यावर अनवाणी पायांनी किंवा दंडवत घालत टेकडीवर चढून जाण्याची जुनी परंपरा आहे. दररोज सकाळी सहा ते रात्री आठ वाजेपर्यंत भाविकांना येथे दर्शन घेता येते.
