मराठवाड्यात समाविष्ट असलेल्या जालना शहरामध्ये वसलेले मंमादेवी संस्थान हे भाविकांचे प्रमुख श्रद्धास्थान आहे. मंमादेवीला जालन्याची ग्रामदेवता मानले जाते. येथील देवीची मूर्ती स्वयंभू व जागृत असून ती नवसाला पावणारी आहे, अशी सर्वांची दृढ श्रद्धा आहे. ज्या मुलींचे विवाह जमत नाहीत, त्यांनी या मंदिरात येऊन देवीला साकडे घातल्यास त्यांचे विवाह लवकर जुळतात, अशी येथे मान्यता आहे. तसेच, परिसरातील शेतकरी आपल्या शेतात नवीन पीक आल्यावर देवीला नैवेद्य दाखवण्यासाठी येथे आवर्जून येतात. येथे नवस फेडण्याची एक रीत भाविकांकडून सांगितली जाते; त्यानुसार ज्या भाविकांचा नवस पूर्ण झालेला असतो, ते आपल्या नवजात बालकांना म्हणजेच लहान मुलांना मंदिराच्या उंच छतावरून किंवा शिखरावरून खाली सोडतात आणि खाली उभे असलेले लोक कापडाच्या साहाय्याने त्या मुलांना खाली झेलतात.
जालना शहराच्या इतिहासामध्ये सन १७२५ हे वर्ष अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. या काळात हैदराबादचा शासक निजाम-उल-मुल्क ज्याला आसफ जाह पहिला या नावानेही ओळखले जाते याच्या आदेशावरून शहराच्या संरक्षणासाठी मस्तगड किल्ला बांधण्यात आला. या किल्ल्याच्या अगदी पायथ्याशी मंमादेवीचे हे प्रसिद्ध देवालय उभे आहे. हे स्थान सुमारे दीडशे ते दोनशे वर्षे प्राचीन असल्याचे सांगितले जाते. सुरुवातीच्या कालखंडात या ठिकाणी रूढार्थाने कोणतेही मंदिर नव्हते. एका मोठ्या लिंबाच्या झाडाखाली उघड्या जागेवर देवीची पाषाणमूर्ती स्थापित होती. पुढे देवीभक्तांनी एकत्र येऊन या स्थानावर साध्या पत्र्याचे छत तयार केले. 
त्यानंतरच्या काळात वेळोवेळी स्थानिक भाविक आणि संस्थानातर्फे या मंदिराचा अनेकदा जीर्णोद्धार करण्यात आला आणि नूतनीकरण करून मंदिराला सध्याचे हे आकर्षक स्वरूप प्राप्त करून देण्यात आलेले आहे.
या मंदिराची आख्यायिका अशी की जुन्या काळातील जालना शहरामध्ये भागूनाथ कुंभार नावाचे एक धार्मिक गृहस्थ राहत होते. ते मुंबईतील प्रसिद्ध मुंबादेवीचे अत्यंत निस्सीम भक्त होते. ते एकदा मुंबादेवीच्या दर्शनसाठी मुंबईला गेले होते. तेथे त्यांनी देवीची अत्यंत भावपूर्ण सेवा केली आणि मुंबादेवीला आपल्यासोबत जालन्याला येण्याची विनंती केली. भक्ताची भक्ती पाहून देवीने त्यांच्यासोबत जालन्यास येण्याचे मान्य केले, परंतु त्यासाठी तिने दोन अटी भक्तासमोर ठेवल्या. देवीने सांगितले की आपण पाषाणमूर्तीच्या रूपात तुमच्यासोबत नक्की येऊ, परंतु आपल्याला घेऊन जाण्यासाठी गर्दभ म्हणजेच गाढव हेच वाहन वापरले पाहिजे. यासोबतच दुसरी अट अशी होती की प्रवासाच्या दरम्यान रस्त्यामध्ये ज्या ठिकाणी या वाहनाचा म्हणजेच गाढवाचा भूस्पर्श होईल, म्हणजेच ते जमिनीवर खाली बसेल, त्याच ठिकाणी मी कायमची स्थापित होईल आणि तिथून पुढे अजिबात हलणार नाही.
भागूनाथ कुंभार यांनी देवीने घातलेल्या या दोन्ही अटी पूर्ण श्रद्धेने मान्य केल्या आणि ते मूर्ती रूपातील देवीला गाढवावर घेऊन मुंबईवरून जालन्याच्या दिशेने निघाले. अनेक दिवसांचा प्रवास पूर्ण करून कुंभार जालना शहराच्या वेशीजवळ येऊन पोहोचले. तेथून जवळच कुंडलिका नदी वाहत होती. शहरामध्ये प्रवेश करण्यापूर्वी आता या नदीच्या पाण्यात व्यवस्थित स्नान करूनच शहरात जावे, असे त्यांना वाटले. त्यामुळे त्यांनी नदीकाठी असलेल्या एका मोठ्या लिंबाच्या झाडाला आपले गाढव बांधले आणि ते स्नान करण्यासाठी नदीच्या पात्रात उतरले. स्नान आटोपून जेव्हा ते नदीकाठावर परत आले, तेव्हा त्यांनी पाहिले की ते गाढव जमिनीवर खाली बसले होते. देवीच्या अटीनुसार गाढवाचा जमिनीला स्पर्श झाल्यामुळे भूस्पर्श घडला होता आणि त्यामुळे देवी त्या लिंबाच्या झाडाखालील पाषाणात स्थापित झाली होती. भागूनाथ कुंभार यांनी आपल्या सर्व माणसांच्या आणि सहकाऱ्यांच्या मदतीने त्या पाषाणमूर्तीला येथून हलवण्याचे प्रयत्न केले, परंतु तरीही ती मूर्ती आपल्या मूळ जागेवरून हालली नाही. हा दैवी संकेत आहे हे समजून त्यांनी याच पवित्र जागेवर मंदिर बांधण्याचा निर्णय घेतला.
सभामंडप, अंतराळ आणि मुख्य गर्भगृह अशी या मंदिराची रचना आहे. मंदिर ज्या ठिकाणी आहे ते ठिकाण आता मंमादेवी चौक या नावाने ओळखले जाते. मुख्य रस्त्याला लागूनच हे मंदिर उभे आहे. मंदिरासमोर चौथऱ्यावर दोन दीपमाळा आहेत. यापैकी एक दीपमाळ सन २०२० मध्ये बांधण्यात आलेली आहे. या नव्या दीपमाळेच्या अगदी शेजारीच दुसरी प्राचीन दीपमाळ आहे. मंदिराच्या मुख्य प्रवेशद्वारातून सभामंडपात प्रवेश होतो. या बंदिस्त सभामंडपातील अंतर्गत भिंती, खांब आणि वितान म्हणजेच छत या सर्व ठिकाणी अतिशय बारीक आणि सुंदर अशी काचेची आकर्षक मीनाकारी सजावट पाहायला मिळते. सभामंडपामध्ये मुख्य प्रवेशद्वाराच्या अगदी समोरील भागात एका चौथऱ्यावर सिंहाचे शिल्प कोरलेले आहे. त्याच्या शेजारीच जमिनीवर एक यज्ञकुंड आहे.
या सभामंडपाच्या अंतर्गत भागात उजव्या बाजूला मंदिराचे कार्यालय आणि प्रसादाचे वाटप करण्यासाठी स्वतंत्र प्रसादालय आहे. या बंदिस्त सभामंडपाच्या भिंतींमध्ये असलेल्या खिडक्यांना लोखंडी गज लावलेले आहेत.
देवीला नवस बोलणारे अनेक भाविक आपले नवसाचे नारळ एका कापडामध्ये गुंडाळून या खिडक्यांच्या गजांना श्रद्धेने बांधून ठेवतात आणि नवस पूर्ण झाल्यावर ते नारळ सोडतात. अंतराळाच्या दर्शनी भिंतीवर सूर्य, चंद्र आणि स्वस्तिक यांच्या प्रतिमा कोरलेल्या आहेत. अंतराळाच्या प्रवेशद्वाराच्या वरच्या भागामध्ये एक महिरप तोरण आहे. सभामंडपाप्रमाणेच या अंतराळाच्या भिंती आणि स्तंभांवर सुद्धा काचेचे मीनाकारी काम केलेले आहे. अंतराळामध्ये मुख्य गर्भगृहाच्या दर्शनी भिंतीवर आणि वरच्या छताला नक्षीदार चांदीच्या पत्र्याने मढविलेले आहे. या वितानावर विशेषतः पानांफुलांची नाजूक नक्षी आणि मध्यभागी श्रीयंत्र कोरलेले आहे. अंतराळामध्ये गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या अगदी समोरील भागात जमिनीवर कासवशिल्प आहे.
गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंच्या चांदीच्या पटलांवर स्वागतिकांच्या प्रतिमा कोरलेल्या आहेत. प्रवेशद्वाराच्या वरच्या बाजूला भिंतीवर सिंहावर आरूढ झालेल्या दुर्गादेवीची एक प्रतिमा आहे आणि या देवीच्या डाव्या व उजव्या दोन्ही बाजूंना चंद्र आणि सूर्य यांच्या प्रतिमा लावलेल्या आहेत. गर्भगृहाच्या आतील भिंती, छत व देवीचे आसन कलाकुसर केलेल्या चांदीच्या पत्र्याने मढविलेले आहे. 
गर्भगृहात मध्यभागी चांदीच्या मखरामध्ये, वज्रपीठावर मंमादेवीची शेंदूरचर्चित मूर्ती विराजमान आहे. विविध वस्त्रे व अलंकार ल्यालेल्या या देवीच्या डोक्यावर चांदीचा मुकूट आहे. मूर्तीच्या दोन्ही बाजूला दोन तलवारी आहेत. गर्भगृहाच्या छताला देवीच्या मूर्तीच्या वरच्या भागात एक चांदीचे छत्र टांगलेले आहे. या मुख्य वज्रपीठाच्या अगदी बाजूला असलेल्या भिंतीतील एका लहान देवकोष्टकामध्ये देवीच्या मूळ शक्तीची शेंदूरचर्चित पाषाणमूर्ती सुद्धा स्थापित केलेली आहे.
मंमादेवी संस्थानमध्ये वर्षभर अनेक धार्मिक उत्सव साजरे केले जातात. चैत्र नवरात्रोत्सव हा या देवीचा सर्वात मुख्य आणि मोठा वार्षिक उत्सव मानला जातो. या उत्सवकाळात मंदिरामध्ये मोठ्या प्रमाणावर धार्मिक विधी पार पाडले जातात. या उत्सवाचा मुख्य भाग म्हणजे येथे आयोजित केली जाणारी देवीची प्रसिद्ध बारा गाड्यांची यात्रा आणि भव्य छबीना उत्सव हा होय. या यात्रेच्या वेळी हजारो भाविक एकत्र जमतात आणि जालना रेल्वे स्थानकापासून ते थेट मुख्य मंमादेवी मंदिरापर्यंत एकाला एक साखळीप्रमाणे जोडलेले एकूण बारा मोठे लाकडी गाडे आपल्या हातांनी ओढून आणतात. हे बारा गाडे जेव्हा ओढत मुख्य मंदिराच्या जवळ येतात, तेव्हा त्या गाड्यांच्या सर्वात पुढच्या भागात देवीचा एक खास मोठा लाकडी गाडा जोडला जातो. त्यानंतर हे सर्व गाडे एकत्र मिळून मंदिराच्या सभोवताली फिरवले जातात. या उत्सवामध्ये सामील होण्यासाठी आणि मंमादेवीचे दर्शन घेण्यासाठी हजारो भाविक उपस्थित असतात.
चैत्र नवरात्रोत्सवाव्यतिरिक्त या मंदिरामध्ये इतरही अनेक परंपरा पाळल्या जातात. आषाढ महिन्यामध्ये देवीला बकऱ्याचा बळी देण्याची जुनी प्रथा पाळली जाते. त्यानंतर येणाऱ्या श्रावण महिन्यामध्ये मंदिराच्या मुख्य सभामंडपात अखंड हरिनाम सप्ताहाचे आयोजन केले जाते. याशिवाय वर्षभरातील प्रत्येक महिन्याच्या पौर्णिमेला देवीचा पालखी सोहळा मंदिराच्या परिसरात काढला जातो. या सर्व लहान-मोठ्या सण आणि उत्सवांच्या वेळी मंमादेवी मंदिरामध्ये होम हवन, जागरण, पारंपरिक गोंधळ, भजन, कीर्तन आणि प्रवचन यांसारख्या विविध कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. भाविकांसाठी हे मंदिर सकाळी ६ वाजल्यापासून रात्री ९ वाजेपर्यंत खुले असते.
