कुंभेश्वर महादेव मंदिर (नानी-मोती पानाउती शनी मंदिर)  

जिओर-पती, ता. नांदोद, जि. नर्मदा

नर्मदेच्या दक्षिण पाठावर जिओर-पाटी गावाजवळ स्थित असलेले प्राचीन कुमेश्वर तीर्थ हे विविध देवी-देवता, ऋषी आणि संतांचे पवित्र स्थळ म्हणून प्रसिद्ध आहे. हे स्वयंभू महादवे ऋषी मार्कंडेय यांनी धरलेल्या कुंभामधून (घडा) प्रगट झाले होते. अशी आख्यायिका आहे की, शनिदेवाने आपला राग शांत करण्यासाठी येथे पाच हजार वर्षे तपस्या केली होती. भक्तांचा असा विश्वास आहे की, कुमेश्वर तीर्थावर स्नान केल्याने काशीमध्ये हजार वर्षे निवास केल्याचे पुण्य प्राप्त होते आणि येथे महादेवाचे केवळ दर्शन घेतल्याने नाशिक कुंभमेळ्यात उपस्थित राहण्याचे आध्यात्मिक लाभ मिळतात. हे ठिकाण नर्मदाश्वर लक्ष्मी यंत्र मंदिरासाठी देखील प्रसिद्ध आहे.

आख्यायिकेनुसार, ऋषी मार्कंडेय, हे एका वंशज होते ऋषी भृगु हे ऋषी मृकंड आणि त्यांची पत्नी मनस्विनी यांचे पुत्र होते. शिवाची उपासना करून आणि महामृत्युंजय मंत्रावर प्रभुत्व मिळवून त्यांनी दीर्घायुष्य प्राप्त केले होते. अठरा महापुराणांपैकी एक असलेला मार्केडय पुराण यांच्याच नावे जोडलेला आहे. एकदा त्यांनी चौसष्ट पवित्र ठिकाणांचे पाणी एका मातीच्या भांड्यातून या ठिकाणी आणले. ते हातात धरलेले असताना ते भांडे आपोआप फुटले आणि शिवशंकर प्रगट झाले. मार्कंडेय ऋषींनी शिवसंकर यांना असे वरदान देण्याची विनंती केली की, या पवित्र ठिकाणी जो कोणी निष्ठापूर्वक सेवा करील, त्याचे सर्व दुःख नाहीसे होईल आणि सर्व इच्छा पूर्ण होतील. “तथास्तु” (तसेच होवो) असे म्हणून शिवशंकर अंतर्धान पावले. ते कुंभ्यातून (भांड्यातून) प्रगट झाल्यामुळे, हे ठिकाण कुंभाेश्वर महादेव तीर्थ म्हणून प्रसिद्ध झाले.

याला ब्रह्मणेश्वर महादेव मंदिर असेही म्हटले जाते, कारण येथे भगवान ब्रह्मदेवांनी शिवाला प्रसन्न करण्यासाठी तपश्चर्या केली होती. शनीच्या तपश्चर्येबद्दलच्या आख्यायिकेनुसार, शिवाने शनीवर सर्व सजीवांच्या पापांचा आणि पुण्याचा मागोवा ठेवण्याची जबाबदारी सोपवली होती. हे करत असताना, शनीला राग आला आणि त्याने शिवाने आपला राग शांत करण्याचा एखादा उपाय सुचवावा अशी विनंती केली. शिवाने त्याला नर्मदा नदीच्या काठावर कुंभीवन म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या ठिकाणी जाऊन आपला राग शांत करण्यासाठी पाच हजार वर्षे तपस्या करण्यास सांगितले. या मार्गादर्शनाचे पालन करून, शनीने येथे तपस्या केली आणि शेवटी त्याचा राग शांत झाला. शनीच्या तपश्चर्येदरम्यान, त्याची पत्नी नानी पनौती आणि मोती पनौती सुद्धा येथे आली होती; त्यांना शनीच्या शक्तीचे अवतार मानले जाते. असे म्हटले जाते की शनीनंतर राहू सुद्धा तपस्या करण्यासाठी येथे आला होता. ब्रह्मदेव, विष्णू, इंद्र, वरुण आणि यम यांसारख्या इतर देवतांनीही येथे तपस्या केल्याचे सांगितले जाते.

कुंभेश्वर मंदिराचा परिसर शांत आणि प्रसन्न आहे. मंदिराच्या परिसरात फुले आणि प्रसाद विकणारी काही दुकाने आहेत. हे मंदिर एका उंच चौथऱ्यावर उभे असून त्याचे शिखर अत्यंत देखणे आहे. कुंभेश्वर महादेव आणि शनी-नानी-मोती माता यांना समर्पित मंदिरे एकमेकांना लागून आहेत. कुंभेश्वर मंदिरात दर्शन मंडप, सभा मंडप, अंतराल आणि गर्भगृह यांचा समावेश आहे. दर्शन मंडपाच्या डाव्या बाजूला गणपती आणि हनुमानाची मूर्ती आहे. सभा मंडपात नंदीची मूर्ती आणि देवी-देवतांच्या चित्रांनी सजवलेले एक घुमट आहे. सभा मंडपाच्या आत चक्रेश्वर महादेव शिवलिंग असून, सोबतच दुसरी नंदीची मूर्ती आणि दोन सर्पशिल्पे आहेत. येथे पंचकुबेर शिवलिंग देखील स्थापित केले आहे. गर्भगृहाजवळील एका छोट्या देवळीत विष्णूची मूर्ती आहे, आणि गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारावर सुरेख नक्षीकाम केलेले आहे. गर्भगृहात नागफणीने आच्छादित केलेले स्वयंभू शिवलिंग विराजमान आहे. शिवलिंगावर सतत जलाभिषेक करण्यासाठी वर एक गळंतिका (पात्राची रचना) लावलेली आहे. शिवलिंगाच्या मागे शिवाची मुखवटा आणि एका कोनाड्यात माता पार्वतीची मूर्ती आहे.

याच परिसरात काशीविश्वेश्वराचे एक छोटे मंदिर आणि दोन मजली शनी मंदिर उभे आहे. पहिल्या मजलत्यावरील खालच्या गर्भगृहात लाल रंगाच्या टाइल्सच्या सानिध्यात वरच्या बाजूस मोती पौरुष/पनौती आणि खालच्या बाजूस नानी पनौती यांच्या मूर्ती आहेत. शनी मंदिराच्या वरच्या गर्भगृहात मुखवट्याने सुशोभित केलेली शनीची केशरी रंगाची मूर्ती आहे; तसेच त्याच्या शेजारी एक गदाही आहे. हे मंदिर अद्वितीय मानले जाते कारण यात शनी आणि त्याच्या दोन पत्नींची सामायिक मंदिरे एकत्र आहेत. जवळच संकटमोचन हनुमान, नीलकंठेेश्वर महादेव आणि राहू देवाचे मंदिरे आहेत.

शनी मंदिराच्या समोरच दोन मूर्ती असलेले काळभैरव मंदिर आहे. मूळ काळभैरव मूर्तीची स्थापना नागेश्वर चैतन्य महाराज सोमण यांनी केली होती. मूर्तींच्या शेजारी एका कक्षात स्वामी समर्थांच्या पवित्र पादूका असून, त्यांच्या पाठीमागे स्वामींची प्रतिमा आणि सोमण महाराजांचा फोटो ठेवलेला आहे. तिथून थोड्या अंतरावर, नर्मदा घाटाजवळ, स्वयंभू लक्ष्मी यंत्र मंदिर आहे. नर्मदा परिक्रमेत आपले आयुष्य व्यतीत केलेले गौरीशंकर महाराजांचे शिष्य विष्णूपंत चैतन्य महाराजांनी सुमारे १२५ वर्षांपूर्वी नदीतून हे लक्ष्मी यंत्र शोधून काढले होते. या मंदिरात एक लक्ष्मी यंत्र असून त्याच्या मागे नर्मदा मातेची मूर्ती आहे.

येथे नदीत स्नान करण्याची आणि कुंभेश्वर महादेव व शनी देव मंदिरांना भेट देण्याची प्रथा आहे. शनीचे वाईट प्रभाव कमी होतात या श्रद्धेने भाविक आपले वस्त्र आणि पादत्राणे नदीत तीन वेळा बुडवतात. प्रत्येक शनिवारी, शेकडो भाविक शनी देवांसमोर तीळ किंवा मोहरीच्या तेलाचे दिवे लावतात आणि त्यांच्या नावाचे मंत्र जपतात. अमावस्येला भेट देऊन पूजा केल्याने समृद्धी प्राप्त होते अशी श्रद्धा आहे, ज्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर गर्दी होते. श्रावण महिन्यातील शनिवार आणि शनी जयंतीच्या दिवशी विधी व प्रार्थनांसाठी आणखीनच मोठी गर्दी जमते.

महत्त्वाची वैशिष्ट्ये 

  • राजपिपळा शहरापासून अंदाजे १५ किमी अंतरावर स्थित आहे
  • राजपिळा येथून राज्य परिवहन (एस.टी.) सेवा उपलब्ध आहे
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंगपर्यंत नेण्यास परवानगी आहे.
  • जवळच्या मठांमध्ये आणि आश्रमांमध्ये राहण्याची आणि अल्पोपहाराची सोय उपलब्ध आहे.
Back To Home