जालना जिल्ह्यातील अंबड तालुक्याला ऐतिहासिक आणि धार्मिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचे स्थान लाभले आहे. हा तालुका प्राचीन काळापासून प्रमुख व्यापारी मार्गावर राहिलेला आहे. अंबड तालुक्यामध्ये पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांनी बांधलेल्या तसेच जीर्णोद्धार केलेल्या अनेक प्राचीन विहिरी (बारवा) आणि मंदिरे आजही पाहायला मिळतात. याच ऐतिहासिक वारसा लाभलेल्या तालुक्यातील पाथरवाला गावात गोदावरी नदीच्या तीरावर खोलेश्वर महादेव मंदिर वसलेले आहे. या भागातील हेमाडपंती स्थापत्यशैलीचे हे प्राचीन मंदिर परिसरातील भाविकांचे मोठे श्रद्धास्थान आहे.
या मंदिराच्या निर्मितीचा इतिहास पाहता ते साधारणपणे बाराव्या ते तेराव्या शतकातील असावे, असे इतिहासतज्ज्ञ आणि अभ्यासकांचे मत आहे. सुरुवातीच्या काळात केवळ मंदिराचे मुख्य अधिष्ठान आणि त्यावरील छत नसलेल्या भिंती एवढीच या देवालयाची मूळ रचना होती. सध्या मंदिरावर दिसणारे आधुनिक छत आणि शिखर हे मूळ बांधकामाचा भाग नाही. हे बांधकाम अलीकडील काळात स्थानिक ग्रामस्थांनी एकत्र येऊन केले आहे, अशी माहिती ग्रामस्थ देतात.
खोलेश्वर महादेव मंदिराच्या स्थापनेविषयी परिसरात एक आख्यायिका सांगितली जाते. ती अशी की या ठिकाणी जमिनीखाली सुमारे दहा फूट खोल जागेत एक शिवपिंडी स्वयंभू स्वरूपात होती. उघड्या आकाशाखाली असलेल्या या मंदिराच्या परिसरात पूर्वी एक सिद्धयोगी आणि त्यांचे शिष्य वास्तव्य करत असत. येथे एक भव्य पाषाणी मंदिर बांधावे, अशी इच्छा शिष्यांच्या मनात निर्माण झाली आणि त्यांनी ती गुरूंना बोलून दाखवली. तेव्हा गुरूंनी त्यांना एकाच रात्रीत हे मंदिर बांधून पूर्ण करण्याची आणि तेवढ्याच वेळेत गावाभोवती मजबूत कोट (तटबंदी) उभी करण्याची अट घालून परवानगी दिली. गुरूंची अट मान्य करून सर्व शिष्य तात्काळ कामाला लागले. त्यातील काही शिष्य मंदिर बांधण्याचे काम करू लागले, तर इतर शिष्य गावाभोवती कोट बांधण्याच्या कामात गुंतले. सर्व शिष्य रात्रभर मेहनत करत होते. पाषाण वाहून नेल्यामुळे आणि अतिश्रमामुळे शिष्यांची झालेली अवस्था पाहून गुरूंनी योगबलाने एक कोंबडा निर्माण केला. त्या कोंबड्याने मध्यरात्रीच बांग दिली. तोपर्यंत मंदिराचे बांधकाम भिंतीपर्यंत पूर्ण झाले होते आणि गावाभोवती कोट बांधण्यासाठी आवश्यक असलेले दगड वाहून झाले होते. मात्र, गुरूंना दिलेल्या वचनाप्रमाणे पहाटेपर्यंत काम पूर्ण झाले नाही असे समजून सर्व शिष्य ते काम अर्धवट सोडून निघून गेले.
पाथरवाला गावापासून काही अंतरावर गोदावरी नदीच्या तीरावर हे मुख्य मंदिर आहे. मंदिराच्या सुरक्षेसाठी अलीकडील काळात एक मजबूत तटबंदी बांधण्यात आली आहे. या तटबंदीमध्ये एक प्रवेशद्वार आहे. मंदिराच्या प्रांगणात काही जुनी झाडे आहेत. मंदिराच्या प्रांगणात आठ दिशांना प्राचीन मंदिराचे स्तंभावशेष पाहायला मिळतात. हे स्तंभ म्हणजे अष्टभैरवांचे स्थान आहे, असे सांगितले जाते. प्रांगणात मुख्य मंदिराच्या डाव्या बाजूला एक चौकोनी प्राचीन तीर्थकुंड आहे. पूर्वी या तीर्थकुंडातील पाण्याचा उपयोग महादेवाच्या अभिषेकासाठी केला जात असे. मुख्य मंदिराच्या समोर काळ्या पाषाणातील शिवपिंड आणि नंदीची मूर्ती आहे. या मंदिराच्या समोरच तुलसी वृंदावन बांधलेले आहे.
मुख्य मंदिराची रचना सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह अशी आहे. मंदिराचे भिंतीपर्यंतचे खालचे बांधकाम प्राचीन काळातील आहे, तर वरचे छत आणि शिखराचे काम आधुनिक काळातील आहे.
सभामंडपाच्या मुख्य प्रवेशद्वाराच्या द्वारशाखांवर उभ्या धारेची कोरीव नक्षी आहे. त्याच्या ललाटबिंबावर गणेशशिल्प आणि मंडारकापाशी चंद्रशिळा आहे. या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना दोन नक्षीदार पाषाण स्तंभ आहेत. मुख्य प्रवेशद्वाराव्यतिरिक्त या सभामंडपाला उजव्या आणि डाव्या बाजूने प्रवेश करण्यासाठी दोन लहान दरवाजे आहेत.
येथील मुख्य सभामंडप बंदिस्त आहे. त्याच्या चारही बाजूंना भिंतींमध्ये बारा स्तंभ आहेत. मंदिराचा जीर्णोद्धार करताना सभामंडपाच्या मूळ पाषाणी भिंतींवर सुमारे चार फूट उंचीचे अतिरिक्त बांधकाम करून त्यावर पत्र्याचे छत टाकण्यात आले. सभामंडपात पुरेसा प्रकाश आणि हवा यावी यासाठी या वाढीव भिंतीमध्ये वातायने तयार केली आहेत. तसेच, पूर्वी प्रकाशासाठी मूळ पाषाणी भिंतीमध्ये दीपकोष्टके बनवलेली दिसतात.
सभामंडपात अंतराळाच्या उजव्या बाजूला एक स्वतंत्र साठवण कक्ष आहे. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना गंगा, यमुना, द्वारपाल आणि द्वारपालिका यांची शिल्पे कोरलेली आहेत. 
प्रवेशद्वाराच्या द्वारशाखांवर पानाफुलांची नक्षी आहे आणि ललाटबिंबावर गणेशशिल्प आहे. येथील मुख्य तोरणावर पंचायतन शिल्पे कोरलेली आहेत आणि मंडारकापाशी चंद्रशिळा दिसते. या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना दोन नक्षीदार स्तंभ आहेत.
अंतराळाच्या पातळीपेक्षा मंदिराचे गर्भगृह सुमारे दहा फूट खोल आहे. या वैशिष्ट्यामुळे या महादेवाला खोलेश्वर असे म्हणतात. प्रवेशद्वारातून मुख्य गर्भगृहात उतरण्यासाठी बारा पायऱ्या आहेत. या पायऱ्यांच्या दोन्ही बाजूंना गर्भगृहाच्या भिंतीला लागून छोटे पाषाणी चौथरे आहेत. येथील उजव्या बाजूच्या चौथऱ्यावर गणपतीची शेंदूरचर्चित मूर्ती आणि डाव्या बाजूच्या चौथऱ्यावर काळ्या पाषाणातील नंदीची मूर्ती आहे. गर्भगृहामध्ये पुरेसा उजेड आणि हवा येण्यासाठी मागच्या भिंतीत एक खिडकी आहे. वर्षातील काही दिवस या गवाक्षातून सूर्याची किरणे थेट शिवपिंडीवर पडतात. या प्रक्रियेला सूर्यकिरणांचा अभिषेक मानण्याची भाविकांची श्रद्धा आहे. गर्भगृहातील जमिनीवर मूळ शिवपिंड स्थापित आहे. या गर्भगृहाच्या छतावर पाच थरांचे गोलाकार शिखर आहे. शिखराच्या प्रत्येक थरामध्ये रिकामी देवकोष्टके आहेत. शिखराच्या शीर्षभागावर दगडी आमलक आणि त्यावर कळस आहे.
खोलेश्वर मंदिराच्या उजव्या बाजूला गणेशाचे एक स्वतंत्र लहान मंदिर आहे. खोलेश्वर मंदिराच्या मुख्य सभामंडपातील उजव्या बाजूच्या प्रवेशद्वारातून या गणेश मंदिरात थेट प्रवेश करता येतो. मंदिराच्या आत वज्रपीठावर श्रीगणेशाची शेंदूरचर्चित पाषाण मूर्ती आहे. या मंदिराच्या छतावर देखील एक गोलाकार शिखर आहे. मुख्य मंदिराच्या मागे प्रांगणामध्ये इतर प्राचीन शिवपिंडी पाहायला मिळतात. मंदिराच्या मागच्या बाजूने थेट गोदावरी नदीच्या पात्रात उतरण्यासाठी एक घाट बांधलेला आहे. नदीवर पुढे धरण बांधण्यात आल्यामुळे नदीच्या पात्रात असलेली प्राचीन मंदिरे आता पाण्याखाली गेली आहेत. केवळ उन्हाळ्याच्या दिवसांत जेव्हा नदीचे पाणी कमी होते, तेव्हा या मंदिरांच्या कळसांचे दर्शन भाविकांना होते.
या मंदिरात महाशिवरात्री हा मुख्य वार्षिक उत्सव साजरा केला जातो. याशिवाय, श्रावण महिन्यातील सर्व सोमवारी शिवपिंडीवर अभिषेक करण्यासाठी आणि दर्शनासाठी भाविकांची गर्दी होते. आमली बारस या तिथीला देखील येथे विशेष उत्सवाचे आयोजन केले जाते. या उत्सवांच्या वेळी मंदिरात भजन, कीर्तन, सामूहिक ग्रंथवाचन अशा धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. उत्सव काळात भाविकांसाठी अन्नछत्राच्या माध्यमातून महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते. दर सोमवारी, प्रदोष, पौर्णिमा आणि अमावस्या अशा तिथींना भाविक या मंदिरामध्ये दर्शनासाठी मोठ्या संख्येने येतात. दररोज पहाटेपासून रात्री उशिरापर्यंत भाविकांना या मंदिरात दर्शनासाठी येता येते.
