‘संतनगरी’ म्हणून प्रसिद्ध असलेलेल्या अकोट शहरातील केशवराज महाराज मंदिर असंख्य भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे. सुमारे सव्वातीनशे वर्षे प्राचीन असलेले भगवान विष्णूचे हे मंदिर नागपूरकर भोसले यांनी बांधल्याचे सांगण्यात येते. अकोटच्या ग्रामदैवताचा मान असलेले नरसिंग महाराज यांनी सुमारे १५० वर्षांपूर्वी या मंदिरात अखंड हरिनाम सप्ताहाची परंपरा सुरू केली होती. ती आजही कायम आहे. आषाढ महिन्यात येथे मोठा हरिनाम सप्ताह होतो. या वेळी अकोला जिल्ह्याच्या विविध भागांतील असंख्य भाविक केशवराज महाराजांच्या दर्शनास येतात.
या मंदिराची आख्यायिका अशी की सोळाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात ग्रामस्थांना येथील एका तलावामध्ये तीन मूर्ती सापडल्या. त्यातील एका मूर्तीस ‘केशवराज’, दुसरीस ‘ज्येष्ठ केशवराज’, तर तिसऱ्या मूर्तीला ‘नागनाथ केशवराज’ अशी नावे देण्यात आली. या मंदिरात ज्येष्ठ केशवराजाची मूर्ती विराजमान आहे. ही मूर्ती येथे अनेक वर्षे उघड्यावरच होती. एकदा गावातील देवळे हे कीर्तनकार नागपूरकर भोसले यांच्याकडे कीर्तनास गेले होते. त्याची बिदागी म्हणून अकोटमध्ये केशवराजाचे मंदिर उभारावे, अशी मागणी देवळे यांनी केली. त्यानुसार येथे हे मंदिर उभारण्यात आले. नागपूरकर भोसले या राजघराण्याची स्थापना सरसेनासाहेब सुभा परसोजी भोसले यांनी केली. त्यांना सरसेनासाहेब सुभा ही सनद छत्रपती राजाराम महाराजांनी १७०७ मध्ये दिली. यावरून हे मंदिर त्यानंतरच्या काळात उभारण्यात आल्याचे दिसते.
शेगावचे गजाजन महाराज यांचे समकालिन व गुरूबंधु नरसिंग महाराज (१८०५-१८८७) यांनी सुरू केलेल्या हरिनाम सप्ताहाबाबत एक आख्यायिका प्रसिद्ध आहे. १८६७ ते १८६९ आणि १८७१-७२ या काळात विदर्भातील विविध जिल्ह्यांत भीषण दुष्काळ पडला होता. सर्व जलस्रोत आटले होते. त्यामुळे चिंताग्रस्त झालेल्या ग्रामस्थांनी नरसिंग महाराजांना साकडे घातले. पाऊस पडण्यासाठी काय करायला हवे, अशी विचारणा केली. तेव्हा गावातील ज्येष्ठ केशवराजाच्या जागृत मंदिरात अखंड हरिनाम सप्ताह सुरू करावा, अशी सूचना नरसिंग महाराजांनी केली. त्यांच्या उपस्थितीतच या सप्ताहास सुरूवात झाली.
असे सांगण्यात येते की त्यानंतर तिसऱ्याच दिवसापासून विदर्भात पावसाला सुरूवात झाली. आषाढ महिन्यात पाण्यासाठी सुरू झालेल्या या सप्ताहाची परंपरा आजही येथे कायम आहे.
अकोटमधील केशवराज वेटाळमध्ये वसलेल्या सिद्धेश्वर महादेवाच्या प्राचीन मंदिरानजीकच ज्येष्ठ केशवराजाचे हे मंदिर उभे आहे. विदर्भात शहरी भागातील वसाहतींना वेटाळ असे म्हणतात. केशवराजाच्या मंदिरावरूनच या भागास केशवराज वेटाळ असे नाव देण्यात आले. येथील ज्येष्ठ केशवराजाची मूर्ती जागृत असल्याची शेकडो भाविकांची श्रद्धा आहे. लोकमान्य टिळकांनीही येथे येऊन दर्शन घेतल्याचे सांगण्यात येते.
शहरातील दाटीवाटीच्या भागात हे मंदिर स्थित आहे. काही पायऱ्या चढून एखाद्या वाड्याप्रमाणे भासणाऱ्या प्रवेशद्वारातून मंदिराच्या प्रागंणात प्रवेश होतो. या प्रवेशद्वाराच्या स्तंभशाखांवर दोन्ही बाजूला दीपकोष्टके व ललाटबिंबस्थानी गणपतीची मूर्ती आहे. दगडी फरसबंदी असलेल्या प्रांगणात मंदिरासमोर एका चौथऱ्यावर विष्णूंचे वाहन असलेल्या गरुडदेवांची संगमरवरी मूर्ती आहे. या मूर्तीच्या डावीकडे गणपती व उजवीकडे हनुमान अशी दोन मंदिरे आहेत. ही लहान असलेली मंदिरेही प्राचीन आहेत. सभामंडप व गर्भगृह अशी या मंदिराची संरचना आहे. चार पायऱ्या चढून मंदिराच्या उंच अधिष्ठानावर असलेल्या सभांडपात प्रवेश होतो. अर्धखुल्या स्वरूपाच्या येथील सभामंडपातील सर्व स्तंभ व वितान लाकडाचे आहे.
सभामंडपात गर्भगृहाच्या दर्शनी भिंतीजवळ श्रीकृष्णाची मूर्ती व त्यासमोर मुरलीधर महाराजांची समाधी आहे. गर्भगृहात वज्रपिठावर ज्येष्ठ केशवराजांची काळ्या पाषाणातील सुंदर मूर्ती आहे. या मूर्तीच्या हातामध्ये गदा, चक्र आदी आयुधे आहेत. मूर्तीच्या प्रभावळीवरही सुंदर कलाकुसर आहे. केशवराज मंदिराच्या गर्भगृहावर सुंदर शिखर आहे.
केशवराज मंदिरात रामनवमी, हनुमान जयंती, गोकुळाष्टमी, भाद्रपद शुद्ध नवमीस श्रीमद् भागवत सप्ताह, कोजागिरी पोर्णिमा, कार्तिक वद्य पंचमीला काकडा आरती, वसंत पंचमी, तुकाराम बीज आदी उत्सव उत्साहाने साजरे केले जातात. आषाढ वद्य प्रतिपदेस येथे अखंड हरिनाम सप्ताहास सुरूवात होते. पहिल्या दिवशी तीर्थस्थापना झाल्यावर सप्ताहाला सुरुवात होते. सातही दिवस अखंड वाद्यवादन-भजन-कीर्तन-प्रवचन आदी कार्यक्रम चालू असतात. अखेरच्या दिवशी गोपालकाला व यात्रा महोत्सव होतो. या दिवशी श्रींच्या पालखीची नगरप्रदक्षिणाही होते. या सप्ताहाच्या काळात परिसराला यात्रेचे स्वरूप प्राप्त होते. अकोला जिल्ह्याच्या विविध भागांतील भाविक या सप्ताहासाठी येथे येतात. दर शुक्रवारी सायंकाळी ७ वाजता मंदिरात विष्णू सहस्त्रनामावलीचे वाचन केले जाते. दररोज पहाटेपासून रात्री उशिरापर्यंत भाविक येथे देवाचे दर्शन घेऊ शकतात. दुपारी १२ ते ४ वाजेपर्यंत येथील गर्भगृहाचे दरवाजे बंद असतात. परंतु सभामंडपातून येथील मूर्तीचे दर्शन घेता येते.
