कंठेश्वर महादेव मंदिर

काचीगाम, ता. दमण, जि. दमण

दमण केंद्रशासित प्रदेशातील काचीगाम परिसरात वसलेले कंठेश्वर महादेव मंदिर हे हजारो भाविकांसाठी श्रद्धेचे एक प्रमुख केंद्र आहे. हे मंदिर परिसरातील औद्योगिक वसाहतीला लागूनच स्थित आहे. या पवित्र मंदिरात कंठेश्वर महादेव यांच्या पवित्र शिवलिंगासोबतच अंबा माता आणि राधा-कृष्णाच्या दिव्य मूर्ती विराजमान आहेत. श्रावण महिन्यात हे मंदिर दूरवरून येणाऱ्या भाविकांच्या अलोट गर्दीने फुलून जाते. भाविक पारंपरिक ‘कावडी’मध्ये पवित्र गंगाजल घेऊन येतात.

दमण शहर आपल्या निसर्गरम्य समुद्रकिनाऱ्यासाठी सर्वत्र प्रसिद्ध आहे. संपूर्ण प्रदेशाला सुमारे २,००० वर्षांचा समृद्ध ऐतिहासिक वारसा लाभला असून प्राचीन काळी हा प्रदेश ‘लाट’ देशाचा अविभाज्य भाग मानला जात असे. मौर्य, सातवाहन आणि चालुक्य राजवंशांच्या गौरवशाली राजवटीनंतर, सोळंकी राजांनी अनेक वर्षे या भूमीवर राज्य केले. इसवी सन १५५९ मध्ये, पोर्तुगीज कमांडर, दॉम कॉन्स्टंटिनो डी ब्रागांझा याने लष्करी संघर्षानंतर गुजरातच्या सुलतानाकडून हा प्रदेश जिंकून घेतला. पोर्तुगीज राजवटीतच मोती दमणचा भव्य किल्ला आणि नानी दमणचा सेंट जेरोम किल्ला बांधण्यात आला. १९४७ मध्ये भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतरही दमण, दीव आणि गोवा हे प्रदेश पोर्तुगीजांच्या अधिपत्याखाली होते. अखेर, १९ डिसेंबर १९६१ रोजी भारत सरकारने ‘ऑपरेशन विजय’ नावाची लष्करी मोहीम राबवून पोर्तुगीजांना भारतीय भूमीतून यशस्वीपणे बाहेर काढले. या सर्व ऐतिहासिक स्थित्यंतरांच्या काळातही दमण शहराने आपली धार्मिक निष्ठा अखंडपणे जपली आहे, जी या प्रदेशातील पवित्र तीर्थक्षेत्रांमध्ये दृढतेने रुजलेली आहे. काचीगाम येथील कांतेश्वर महादेव मंदिर हे त्यापैकी सर्वात प्राचीन तीर्थक्षेत्रांपैकी एक आहे.

महादेवांच्या ‘नीलकंठ’ किंवा ‘कांतेश्वर’ यांसारख्या दिव्य नामाभिधानांविषयी, पौराणिक ग्रंथांमध्ये असे वर्णन आढळते की, जेव्हा देव आणि दानवांनी मिळून समुद्रमंथन केले, तेव्हा त्यातून ‘हलाहल’ नावाचे एक अत्यंत घातक विष बाहेर पडले. या विषाच्या तीव्रतेमुळे संपूर्ण विश्वाचा विनाश ओढवणारे भीषण संकट निर्माण झाले. त्यानंतर, सर्व देवतांनी या संकटातून मुक्त होण्यासाठी उपाय शोधण्याकरिता भगवान महादेवांना प्रार्थना केली. जर हे विष नष्ट करायचे असेल, तर स्वतः भगवंतांनी त्याचे प्राशन करण्याशिवाय दुसरा कोणताही पर्याय नव्हता. याची गंभीरता ओळखून महादेवांनी ते विष प्राशन केले. ते विष त्यांच्या उर्वरित दिव्य शरीरात पसरू नये म्हणून त्यांनी ते आपल्या कंठातच रोखून धरले. विष प्राशनामुळे महादेवांचा कंठ निळ्या रंगाचा झाला, ज्यामुळे त्यांना ‘नीलकंठ’ हे नाव प्राप्त झाले. नंतरच्या परंपरांमध्ये, देवाला ‘कांतेश्वर’ या नावानेही संबोधले जाऊ लागले. काचीगाम येथील या मंदिरातील शिवलिंगाची स्थापना या पवित्र कथेचा जिवंत पुरावा आहे.

हे मंदिर काचीगाम गावाजवळून जाणाऱ्या मुख्य मार्गालगत स्थित आहे. मंदिराच्या अगदी समोर एक प्रशस्त वाहनतळ आहे. मंदिराचा परिसर चारही बाजूंनी तटबंदीने वेढलेला आहे. या तटबंदीमध्ये मुख्य प्रवेशद्वार असून, त्याला सहा खांब आणि तीन मोहक कमानी आहेत. त्याच्या डाव्या आणि उजव्या बाजूस लहान दुय्यम दरवाजे आहेत. मुख्य प्रवेशद्वाराच्या नक्षीदार खांबांवर अर्धचंद्राकृती सजावटीचे तोरण अतिशय सुंदररीत्या कोरलेले आहे, तर दोन्ही दुय्यम दरवाजे कमानींनी सुशोभित केलेले आहेत. तिन्ही प्रवेशद्वारांच्या वरील आडव्या तुळयांवर मध्यभागी नक्षीदार कमानींच्या आकाराचे कळस आहेत. याच्या दोन्ही बाजूंना चार लहान खांबांवर आधारलेली मेघडंबरीची रचना आहे. मंदिराच्या आतील भागात संगमरवर आणि घडवलेल्या दगडांनी बनवलेले सुंदर अंगण आहे, जिथे भाविकांच्या सोयीसाठी बसण्याची उत्तम व्यवस्था करण्यात आली आहे. मंदिराच्या वास्तुशिल्प आराखड्यात तीन दिशांना तोंड असलेले तीन मुखमंडप, एक मध्यवर्ती सभामंडप आणि गर्भगृह यांचा समावेश आहे. संपूर्ण मंदिर जमिनीपासून उंचावर असलेल्या एका उंच चौथऱ्यावर उभारलेले आहे. मुख्य दर्शनी भागाकडे जाण्यासाठी अठरा पायऱ्या आहेत, तर डाव्या आणि उजव्या बाजूच्या मुखमंडपांकडे जाण्यासाठीही सोयीस्कर पायऱ्यांची व्यवस्था केलेली आहे. या तिन्ही मुखमंडपांमध्ये प्रत्येकी चार नक्षीदार खांब असून, ते एकमेकांना मोहक कमानींनी जोडलेले आहेत. तीन दर्शनी ओसरींच्या पलीकडे सभा-मंडपाची प्रवेशद्वारे आहेत, ज्यांच्यावर स्वर्गीय रक्षकांच्या (‘द्वारपाल’) सुंदर कोरीव मूर्ती कोरलेल्या आहेत. या प्रवेशद्वारांच्या चौकटी पानांच्या वेली आणि फुलांच्या नक्षीकामांनी सुशोभित आहेत. प्रवेशद्वारांच्या वरील उंबरठ्यावर (‘ललाटबिंब’) भगवान गणेशाच्या उठावदार मूर्ती आहेत, तर दरवाजांच्या तळाशी असलेल्या उंबरठ्यांवर (‘मंदारक’) अर्धवर्तुळाकार चंद्रशिला (‘अर्धचंद्र शिला’) बसवल्या आहेत. मंदिराचा सभा-मंडप हा बंदिस्त रचनेचा असून, नैसर्गिक प्रकाश आणि खेळती हवा राहण्यासाठी त्याला खिडक्या बसवल्या आहेत. मंडपाच्या आतील भिंतींना लागून नक्षीदार दगडी खांब आहेत. अंतराळाच्या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना दोन प्रमुख कोनाडे आहेत. डाव्या बाजूच्या कोनाड्यात अंबा मातेची अष्टभुजा भव्य मूर्ती आहे, तर उजव्या बाजूच्या कोनाड्यात राधा-कृष्णाच्या मूर्ती आहेत. सभा-मंडपाच्या आत, अंतराळाच्या प्रवेशद्वारासमोर, एका चौरंगावर नंदीची भव्य मूर्ती विराजमान आहे. अंतराळाच्या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना कोरीव खांब असून ते एका सुंदर कमानीने जोडलेले आहेत. अंतराळाच्या आतील भागात, उजव्या आणि डाव्या भिंतींवर दोन स्वतंत्र कोनाडे आहेत, ज्यामध्ये अनुक्रमे भगवान गणेश आणि भगवान हनुमानाच्या मूर्ती आहेत.

गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारावर अत्यंत बारकाव्यांसह कोरीव चौकटी आहेत आणि त्याच्या ललाटबिंबावर भगवान गणेशाची सुंदर मूर्ती कोरलेली आहे. गर्भगृहाच्या अगदी मध्यभागी जमिनीवर पवित्र शिव लिंग स्थापित असून, त्याभोवती पितळी नाग देवता वेढलेली आहे. लिंगाच्या अगदी वरच्या बाजूला एक शुद्ध चांदीचा छत्र लटकवलेला आहे, ज्याच्या दोन्ही बाजूंना पारंपारिक पितळी त्रिशूळ आणि डमरू आहेत. गर्भगृहाच्या मागील भिंतीला एक नक्षीदार लाकडी मंडप जोडलेला आहे, ज्यामध्ये माता पार्वतीची पांढऱ्या संगमरवरी चतुर्भुज मूर्ती विराजमान आहे. माता पार्वतीच्या या मूर्तीचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे तिच्या मागील दोन हातांपैकी एका हातात लहान शिवलींग आणि दुसऱ्या हातात बाळ गणेशाची मूर्ती कोरलेली आहे. वास्तुकलेच्या दृष्टीने हे रूप अत्यंत दुर्मिळ मानले जाते. गर्भगृहाच्या बाहेरील भागात पवित्र जल वाहून नेण्यासाठी एक ‘गोमुख’ पद्धतशीरपणे तयार करण्यात आले आहे. या गोमुखाच्या अगदी समोर एका ऋषींची अत्यंत सुंदर कोरीव मूर्ती आहे. ही एक अद्वितीय वास्तुशिल्प रचना आहे, ज्यामध्ये गोमुखातून वाहणारे पवित्र तीर्थ थेट ऋषींच्या हातातील पात्रात पडते.

या मंदिराच्या वरच्या भागावर असलेली शिखरे अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण पद्धतीने बांधलेली आहेत. समोरील तीन ओसरींच्या छतांवर पिरॅमिडच्या आकाराची शिखरे आहेत, जी उतरत्या थरांनी बनलेली आहेत; प्रत्येक थरावर लहान नक्षीकाम आणि कळस आहेत. मध्यवर्ती सभामंडपाच्या छतावर एक भव्य घुमटाकार शिखर आहे. मुख्य गर्भगृहाच्या वर सुमारे २० फूट उंचीचे मुख्य शिखर आहे. या मुख्य शिखराच्या चारही बाजूंना उपशिखरे (‘अंगशिखरे’) आहेत. मुख्य शिखराच्या सर्वोच्च टोकावर एक स्तूपिका आणि चकचकीत सुवर्ण कळस विराजमान आहे.

महाशिवरात्री हा या मंदिरात साजरा केला जाणारा मुख्य वार्षिक उत्सव आहे. महाशिवरात्रीप्रमाणेच, श्रावण महिन्यातील प्रत्येक सोमवारी हजारो ‘कावडीया’ पवित्र गंगाजलाने शिव लिंगाचा विधीवत अभिषेक करण्यासाठी लांबचा प्रवास करून येतात. या काळात, मंदिर परिसरात भाविकांची मोठी गर्दी असते. उत्सवाच्या दिवशी, पहाटे लघुरुद्र अभिषेकाने विधींना सुरुवात होते. दिवसभर मंदिर परिसर वैदिक मंत्रांचे पठण, पवित्र धर्मग्रंथांचे वाचन आणि भजने व कीर्तने यांसारख्या विविध आध्यात्मिक कार्यक्रमांचे केंद्र बनतो. या मुख्य उत्सवांव्यतिरिक्त, नाग पंचमी, कृष्ण जन्माष्टमी, दसरा, दिवाळी, हनुमान जयंती, गणेश चतुर्थी आणि राम नवमी हे सर्व प्रमुख हिंदू सण पारंपरिक विधींनुसार साजरे केले जातात. दर सोमवारी तसेच एकादशी, प्रदोष, पौर्णिमा आणि अमावस्या या शुभ तिथींना कंठेश्वर महादेवाचे दर्शन घेण्यासाठी असंख्य भाविक येतात. दररोज सकाळी ५:३० आणि संध्याकाळी ७:१५ वाजता आरती केली जाते, ज्याला भाविकांची मोठी उपस्थिती असते. भाविकांना कंठेश्वर महादेवाचे दर्शन घेण्यासाठी मंदिर दररोज सकाळी ५:०० ते दुपारी १:०० आणि दुपारी ४:०० ते रात्री ८:३० पर्यंत खुले असते.

उपयुक्त माहिती :

  • दमण शहरापासून ८ किमी अंतरावर स्थित आहे.
  • गुजरातच्या अनेक प्रमुख शहरांतून दमणसाठी राज्य परिवहन (ST) बस सुविधा उपलब्ध आहेत.
  • दमणपासून एसटी बसेस आणि खाजगी वाहनांद्वारे मंदिरात सहज पोहोचता येते.
  • आसपासच्या परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
  • संपर्क: मंदिर कार्यालय, मो. ७०१६०४२९६९
Back To Home