कांथल्लूर श्री कृष्ण मंदिर

वेल्लिनेझी, जिल्हा पालक्काड.

ऐतिहासिक कांथल्लूर श्री कृष्ण मंदिर केरळमधील पालक्काड जिल्ह्यातील वेल्लिनेझी येथे स्थित आहे, जे गाव पारंपरिक कला आणि कथकलीचे माहेरघर म्हणून सर्वत्र प्रसिद्ध आहे. निसर्गरम्य परिसरात वसलेले हे मंदिर केरळच्या पारंपरिक वास्तुकलेनुसार बांधलेले आहे. मुख्य देवता भगवान श्री कृष्ण आहेत, जे अंबाडीकण्णन म्हणजेच बाल गोपाळ कृष्ण रूपात विराजमान आहेत. वेल्लिनेझी आपल्या समृद्ध कलात्मक आणि सांस्कृतिक वारशासाठी प्रसिद्ध असल्याने, गावाच्या सांस्कृतिक जीवनात या मंदिराला महत्त्वाचे स्थान आहे. मंदिराचा प्रांगण विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे ठिकाण म्हणून वापरले जाते. वार्षिक मंदिर उत्सवासाठी लांबून येणाऱ्या भाविकांसह मोठ्या संख्येने पर्यटक उपस्थित राहतात.

ऐतिहासिक संदर्भांनुसार, कांथल्लूर श्री कृष्ण मंदिर मध्ययुगीन काळातील वल्लुवनाड राज्याच्या सुवर्णकाळात, सुमारे ३०० ते ५०० वर्षांपूर्वी बांधले गेल्याचे मानले जाते. पारंपरिक समजुतीनुसार, जेव्हा झामोरिन आणि वल्लुवकोनाथिरी यांच्यात या प्रदेशावर ताबा मिळवण्यासाठी संघर्ष सुरू होता, तेव्हा परिसराची सुरक्षा सुनिश्चित करण्यासाठी आणि लोकांच्या आध्यात्मिक कल्याणासाठी स्थानिक प्रमुखांच्या नेतृत्वाखाली हे मंदिर स्थापन करण्यात आले होते. नंतरच्या काळात, वेल्लिनेझीमधील प्रमुख नंबूदिरी घराण्यांपैकी एक असलेल्या ओलाप्पमन्ना माना आणि स्थानिक नायर कुटुंबांनी मंदिराच्या देखभालीत आणि विकासात महत्त्वाची भूमिका बजावली. वेल्लिनेझी हे कथकलीचे प्रमुख केंद्र असलेल्या प्रसिद्ध ओलाप्पमन्ना मानाचे निवासस्थान असल्याने, मंदिराचे प्रांगण एक महत्त्वाचे ठिकाण बनले, जिथे अनेक ख्यातनाम कथकली आणि पारंपरिक वाद्य कलाकार आपली पहिली कला सादर करत असत.

कांथलूर श्री कृष्ण मंदिराशी अनेक दंतकथा जोडलेल्या आहेत. एका दंतकथेनुसार, हा परिसर एकेकाळी जंगले आणि गवताळ प्रदेशाने व्यापलेला होता, जिथे गुराखी आपली गुरे चारत असत. असे मानले जाते की त्यांना जंगलात ईश्वराच्या दिव्य अस्तित्वाचा अनुभव आला, त्यानंतर अंबाडीचा गुराखी म्हणून बालकृष्णाचे रूप असलेल्या अंबाडीकण्णन स्वरूपात देवतेची प्रतिष्ठापना करण्यात आली. आणखी एका दंतकथेनुसार, वल्लुवनाडचा शासक वल्लुवकोनाथिरी याला स्वप्नात भगवान श्रीकृष्णाचे दर्शन झाले आणि देवाने निर्देशित केलेल्या ठिकाणी हे मंदिर बांधले गेले. आपल्या कलात्मक वारशासाठी प्रसिद्ध असलेल्या वेल्लिनेझी गावात अशी दीर्घकालीन श्रद्धा आहे की, कथकली कलाकार आणि पारंपारिक तालवाद्य वादकांनी आपली पहिली कलाकृती कांथलूरप्पानासमोर सादर करून देवाचा आशीर्वाद घ्यावा. असे मानले जाते की असे केल्याने त्यांच्या कलात्मक प्रवासाला पूर्णत्व मिळते आणि मंदिराच्या प्रांगणात होणाऱ्या सादरीकरणांना देवाचा दिव्य आशीर्वाद लाभतो.

मंदिरात प्रवेश करण्यासाठी पारंपारिक वल्लुवनाड शैलीत बांधलेले एक साधे पण मोहक प्रवेशद्वार आहे. प्रवेशद्वाराच्या आतच हत्तींसाठी एक लहान निवारा आहे. हे मंदिर लॅटराइट दगडाच्या भिंतीने वेढलेले असून त्याला पारंपारिक कौलारू छप्पर आहे, जे केरळच्या विशिष्ट वास्तुकलेचे प्रतिबिंब दर्शवते. प्रवेशद्वाराच्या पलीकडे नालंबलम आहे, जे श्रीकोविलला वेढलेले आहे. नालंबलम नैसर्गिक लाकडी खांबांवर आधारलेले असून त्यावर पारंपारिक लाकडी कोरीव काम केलेले आहे, ज्यामुळे मंदिराचे सौंदर्य आणि वास्तुकलेचा मोहकता अधिकच वाढते.

नालंबलमच्या आत श्रीकोविलला वेढलेला काळ्या पाषाणाने बांधलेला एक प्रशस्त प्रदक्षिणा मार्ग आहे. श्रीकोविलच्या अगदी समोर चौरस आकाराचा नमस्कार मंडप आहे, ज्याला सुंदर कोरीव लाकडी खांब आणि नक्षीदार छप्पर आहे. श्रीकोविल ही पारंपारिक केरळ वास्तुशैलीत बांधलेली एक मजली, चौरस रचना आहे. याचा पाया आणि भिंती पारंपारिक वल्लुवनाड शैलीचे अनुसरण करून लॅटराईट दगड, ग्रॅनाइट आणि माती वापरून बांधल्या आहेत. उतरते छप्पर पूर्णपणे तांब्याच्या पत्रांनी झाकलेले असून त्यावर सुवर्णजडित कांस्य ताझिकाकुडम (मंदिराचा कळस) आहे. गर्भगृहाकडे जाणाऱ्या ग्रॅनाइट सोपानमच्या दोन्ही बाजूंना साधी कोरीव कामेही पाहायला मिळतात. मुख्य देवता महाविष्णूची काळ्या पाषाणाची उभी चतुर्भुज मूर्ती आहे, तरीही भक्त या देवतेची पूजा अंबाडीकण्णन, म्हणजेच भगवान श्रीकृष्ण यांच्या बालरूपात करतात. मुख्य देवतेव्यतिरिक्त, नालंबलमच्या आत नैऋत्य कोपऱ्यात (कन्नीमूळा) पूर्वेकडे तोंड करून भगवान गणेशाचे मंदिर आहे, तर भगवान अय्यप्पा यांची स्थापना नालंबलमच्या बाहेर नैऋत्य दिशेला केली आहे. मंदिराच्या उत्तर बाजूला भगवतीची, दिव्य मातेच्या रूपात पूजा केली जाते. मंदिरात वायव्य कोपऱ्यात एक पवित्र उपवन देखील आहे, जिथे नागराज आणि नाग यक्षी यांच्या मूर्ती आहेत, तर मंदिराच्या आवारात ईशान्य कोपऱ्यात ब्रह्म राक्षस यांना समर्पित एक मंदिर स्थित आहे.

मुख्य वार्षिक उत्सव आराट्टू महोत्सव आहे, जो मल्याळम महिना वृश्चिकम (नोव्हेंबर-डिसेंबर) दरम्यान साजरा केला जातो. हा उत्सव साधारणपणे नोव्हेंबर महिन्याच्या शेवटच्या आठवड्यात सुरू होतो आणि डिसेंबरच्या पहिल्या आठवड्यात संपन्न होतो. याची सुरुवात विधिवत ध्वजारोहणाने होते आणि सांगता पल्लीवेत्ता व आरट्टू विधींनी होते. हे मंदिर कथकलीचे प्रसिद्ध माहेरघर असलेल्या वेल्लिनेझी येथे स्थित असल्याने, या उत्सवात थायंबका, पंचवाद्यम, नृत्य सादरीकरण आणि भक्तिसंगीत यांसारख्या सांस्कृतिक कार्यक्रमांची रेलचेल असते. मल्याळम महिना चिंगममध्ये रोहिणी नक्षत्रावर साजरी केली जाणारी श्री कृष्ण जयंती (अष्टमी रोहिणी) विशेष विधी, मिरवणुका आणि उत्सवाच्या कार्यक्रमांसह साजरी केली जाते. मंदिरात विशू सणही मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. याव्यतिरिक्त, वृश्चिकम ते धनु महिन्यापर्यंत पाळला जाणारा मंडल काळ हा वार्षिक महत्त्वाच्या उत्सवांपैकी एक आहे. वार्षिक पुनर्रप्रतिष्ठापना दिनही अत्यंत भक्तीभावाने साजरा केला जातो.

भगवान श्रीकृष्णाला अर्पण केल्या जाणाऱ्या मुख्य नैवेद्यांमध्ये चंदन चार्थल (चंदनाचा लेप), पालपायसम, नेयपायसम, वेण्णा निवेद्यम (लोणी), अप्पम निवेद्यम, तुळशीची माळ आणि पुष्पांजली यांचा समावेश आहे. मानसिक शांती आणि उत्तम आरोग्यासाठी चंदन चार्थल अर्पण केले जाते, तर कौटुंबिक समृद्धी आणि कल्याणासाठी पालपायसम आणि नेयपायसम अर्पण केले जातात. मुलांचे कल्याण आणि शिक्षणातील यशासाठी वेण्णा निवेद्यम आणि अप्पम निवेद्यम अर्पण केले जातात. ब्रह्म राक्षसाला पालपायसम आणि वस्त्र अर्पण केले जाते, जे भक्त अडथळे दूर करण्यासाठी आणि कौटुंबिक समस्यांपासून मुक्ती मिळवण्यासाठी करतात. अडथळे दूर करण्यासाठी भगवान गणेशाला गणपती होमम आणि अप्पम अर्पण केले जातात, शनीच्या प्रभावापासून (शनि दोष) मुक्ती मिळवण्यासाठी भगवान अय्यप्पांना नीराजनम अर्पण केले जाते आणि सर्प दोषापासून मुक्ती मिळवण्यासाठी नाग देवतांना सर्प बळी आणि आयल्यम पूजा केली जाते.

हे मंदिर दररोज पहाटे ५:०० वाजता पल्ली उनर्थल (देवाला जागृत करणे) विधीने उघडते. त्यानंतर पहाटे ५:०५ वाजता निर्माल्य दर्शन आणि सकाळी ५:३० च्या सुमारास अभिषेक व मलर निवेद्यम केले जाते. सकाळी ६:३० वाजता उषा पूजा आणि उषा पायसम निवेद्यम संपन्न होते, त्यानंतर सकाळी १०:०० वाजता उच्च पूजा आणि मुख्य नैवेद्य अर्पण केले जातात. सकाळच्या विधींनंतर सकाळी १०:३० वाजता मंदिर बंद होते. मंदिर पुन्हा संध्याकाळी ५:३० वाजता उघडते, संध्याकाळी ६:३० च्या सुमारास दीपाराधना आणि रात्री ७:३० वाजता अथाझा पूजा केली जाते. संध्याकाळचे विधी पूर्ण झाल्यावर रात्री ८:०० वाजता मंदिर दिवसभरासाठी बंद होते. अष्टमी रोहिणी, वार्षिक उत्सव आणि मंडला हंगाम यांसारख्या विशेष प्रसंगी पूजेच्या वेळेत बदल होऊ शकतो.

मुख्य वैशिष्ट्ये :-

  • ओट्टपालमपासून २५ किमी आणि शोरानूरपासून ३० किमी अंतरावर स्थित आहे.
  • सर्वात जवळचे रेल्वे स्टेशन ओट्टपालम रेल्वे स्टेशन आहे, जे सुमारे २५ किमी अंतरावर आहे.
  • चेरपुलासेरी आणि ओट्टपालम येथून मंदिरापर्यंत स्थानिक बस सेवा उपलब्ध आहेत.
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रात उभी केली जाऊ शकतात.
  • जवळच्या शहरांमध्ये राहण्याची आणि जेवणाची सोय उपलब्ध आहे.

 

Back To Home