जालना शहरातील जुना जालना भागात असलेले प्राचीन कालभैरव मंदिर हे ऐतिहासिक वारसा लाभलेले एक जागृत देवस्थान आहे. हे मंदिर महाराष्ट्रातील उत्तर मध्ययुगीन आणि विशेषतः मराठाकालीन स्थापत्यशैलीचा उत्कृष्ट नमुना मानले जाते. मंदिराचे बांधकाम दोन टप्प्यांत विभागलेले असून पाया व गर्भगृहाच्या भिंती भक्कम दगडी आहेत, तर वरील मुख्य शिखर पूर्णपणे विटा आणि चुन्याच्या साहाय्याने तयार केले आहे. मंदिराचे मुख्य शिखर पाच थरांचे असून ते विविध कलाकुसरीने नटलेले आहे. येथे वैशाख कृष्ण अष्टमीला वार्षिक जत्रोत्सवाच्या निमित्ताने बारा गाड्या ओढण्याचा वैशिष्ट्यपूर्ण सोहळा मोठ्या उत्साहात पार पडतो.
कालभैरवाचे हे मंदिर सुमारे तीनशे ते चारशे वर्षे इतके प्राचीन असल्याचे सांगितले जाते. मंदिराबाबत आख्यायिका अशी की प्राचीन काळी जालना शहरात काशीच्या कालभैरवाचे एक अत्यंत निष्ठावंत आणि परम भक्त राहत होते. हे भक्त दर वर्षी नियमितपणे भैरवनाथाच्या जयंतीच्या उत्सवासाठी आणि देवाच्या पवित्र दर्शनासाठी जालन्याहून काशीपर्यंत पायी चालत प्रवास करत असत. 
अनेक वर्षे त्यांनी ही कठीण पायी यात्रा अत्यंत श्रद्धेने पूर्ण केली. परंतु पुढे जसजसे त्यांचे वय वाढत गेले, तसतसे त्यांना ही लांबची पायी यात्रा करणे शारीरिकदृष्ट्या अशक्य होऊ लागले. आपल्याला आता काशीला जाता येणार नाही या विचाराने ते अत्यंत व्याकुळ झाले आणि त्यांनी आपल्या शेवटच्या काशी यात्रेदरम्यान देवाच्या चरणी मस्तक ठेवून भावपूर्ण क्षमा मागितली.
त्यांनी देवाला सांगितले की “देवा ही माझी शेवटची यात्रा आहे. यापुढे मला तुझ्या दर्शनाला येता येणार नाही.” भक्ताची ही व्याकुळता पाहून देव कालभैरव त्यांच्यावर अत्यंत प्रसन्न झाले आणि त्यांनी भक्ताला प्रत्यक्ष प्रकट होऊन काय हवे ते मागण्यास सांगितले.
त्या वेळी त्या भक्ताने देवाकडे इच्छा व्यक्त केली की “आपले दर्शन मला अखेरपर्यंत व्हावे म्हणून आपण माझ्या गावी जालन्यास चलावे.” 
आपल्या भक्ताची ही इच्छा देवाने मान्य केली आणि भैरवनाथ त्या भक्ताच्या मागे मागे जालन्यामध्ये आले आणि येथेच स्थापित झाले.
हे ऐतिहासिक मंदिर जुन्या जालन्यातील आनंदी स्वामी मठ गल्लीमध्ये वसलेले आहे. संपूर्ण मंदिराच्या सभोवती एक मजबूत अशी तटबंदी आहे. त्यातून मंदिरात प्रवेश करण्यासाठी सुमारे चार फूट रुंदीचे एक लहानसे प्रवेशद्वार आहे. हे मुख्य प्रवेशद्वार रस्त्याच्या पातळीपेक्षा थोडे उंचावर स्थित आहे आणि तेथे चढण्यासाठी दोन पायऱ्यांची सोय केलेली आहे. या प्रवेशद्वारावरील जुनी झुंबरमाळ मंदिराचे प्राचीनत्व स्पष्टपणे अधोरेखित करते. आत प्रवेश केल्यानंतर एका फरसबंदी प्रांगणात प्रवेश होतो. मुख्य मंदिरासमोर असलेल्या या प्रांगणात डाव्या आणि उजव्या दोन्ही बाजूला दोन स्वतंत्र चौथरे उभारलेले आहेत आणि या चौथऱ्यांवर उंच दीपमाळा आहेत.
याच प्रांगणामध्ये दिवंगत महंतांची समाधी उभारलेली आहे आणि त्या समाधीच्या पुढे एक लहानसे शिवमंदिर आहे. शिवमंदिराच्या समोर नेहमीप्रमाणे एका सुंदर नंदीशिल्पाची स्थापना केलेली आहे. मंदिराच्या आत जमिनीवर शिवपिंड प्रतिष्ठित आहे. शिवमंदिराच्या समोर म्हसोबाची शेंदूरचर्चित पाषाण मूर्ती देखील विराजमान आहे. हा संपूर्ण मंदिर परिसर महाराष्ट्रातील उत्तर मध्ययुगीन आणि विशेषतः मराठाकालीन स्थापत्यशैलीचा एक अत्यंत उत्तम नमुना मानला जातो. या मंदिराच्या विविध भागांचे जर बारकाईने निरीक्षण केले, तर याची वास्तुरचना प्रामुख्याने दोन वेगवेगळ्या टप्प्यांमध्ये विभागलेली दिसून येते. मंदिराचा पाया आणि भिंती या दगडी बांधकामामध्ये तयार केलेल्या आहेत, तर या मंदिराच्या वरील भागामध्ये केलेले मुख्य शिखर हे पूर्णपणे विटा आणि चुन्याच्या साहाय्याने तयार केलेले आहे. विटा आणि चुन्याचा हा वापर मराठा काळातील मंदिर उभारणीचे एक प्रमुख आणि ठळक वास्तुरचना वैशिष्ट्य मानले जाते.
हे संपूर्ण मंदिर जमिनीपासून सुमारे पाच फूट उंच अशा भक्कम अधिष्ठानावर स्थित आहे. मंदिराच्या मुख्य सभामंडपामध्ये वर चढण्यासाठी सात पायऱ्या आहेत. सुमारे वीस फूट लांबीच्या या पायऱ्यांच्या दोन्ही बाजूंना लोखंडी सुरक्षा कठडे बसवण्यात आलेले आहेत.
पायऱ्या चढून वर आल्यावर मंदिराच्या अर्धखुल्या सभामंडपात प्रवेश होतो. सभामंडपामध्ये समोरच्या बाजूला चार आणि डाव्या व उजव्या बाजूला प्रत्येकी एक असे सहा स्तंभ आहेत. हे सर्व स्तंभ तळाशी चौकोनी स्तंभपादावर उभे आहेत आणि त्यांचा मधला स्तंभदंड गोलाकार स्वरूपाचा आहे. सर्व स्तंभ एकमेकांना महिरप कमानींनी जोडलेले आहेत. या कमानींना एक आकर्षक स्वरूप दिलेले असून या बहुतांश कमानी लहरीयुक्त किंवा पाकळ्यांच्या आकाराच्या पाहायला मिळतात. या कमानी मराठाकालीन वास्तुकला आणि तत्कालीन सुलतानशाही किंवा मुघल स्थापत्यशैलीच्या प्रभावातून विकसित झालेल्या एका मिश्र शैलीचे दर्शन घडवतात.
सभामंडपामध्ये गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना असलेल्या दर्शनी भिंतीत असलेल्या देवकोष्टकांत स्वामी समर्थ व रेणुका मातेच्या प्रतिमा आहेत. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना द्वारपाल शिल्पे कोरलेली आहेत आणि प्रवेशद्वाराच्या ललाटबिंबावर गणपतीचे शिल्प आहे. प्रवेशद्वाराच्या तोरणामध्ये एक झुंबरमाळ असून त्याच्या मंडारकावर कीर्तिमुखाचे शिल्प आहे. मंदिराच्या गर्भगृहात मुख्य वज्रपीठाच्या पुढे लोखंडी जाळीदार सुरक्षा कठडा आहे.
गर्भगृहातील वज्रपीठावर एक नक्षीदार मखर आहे. चार स्तंभांवर आधारलेले आणि वरच्या बाजूला घुमटाकार शिखर असलेले हे मखर या गर्भगृहाचे मुख्य आकर्षण आहे. या मखराच्या आतमध्ये तांदळा स्वरूपात तीन पाषाण मूर्ती विराजमान आहेत. या तिन्ही पाषाण मूर्तींना शेंदूर लावलेला असून त्यावर काळ्या रंगाने देवाचे डोळे, भुवया आणि मिशा रेखाटल्या आहेत. या तीन पाषाण मूर्तींपैकी मध्यभागी असलेली सर्वात मोठी मूर्ती ही मुख्य कालभैरवाची आहे. त्यांच्या डाव्या आणि उजव्या बाजूच्या दोन लहान मूर्ती या बटूकभैरव आणि चटूकभैरव यांच्या आहेत. ही भैरवनाथाचीच रूपे मानली जातात.
मंदिराच्या छतावरील मुख्य शिखर पाच थरांचे असून ते कलाकुसरीने नटलेले आहे. या शिखराचा पहिला थर हा चौकोनी आकाराचा आहे आणि इतर सर्व थर हे गोलाकार पद्धतीचे बांधलेले आहेत. शिखराच्या या सर्व थरांमध्ये देवकोष्टके आहेत व त्यांमध्ये विविध देवदेवतांच्या मूर्ती आहेत. त्यांत मानवी आणि दैवी आकृत्याही कोरलेल्या आहेत. या सर्व देवकोष्टाकांच्या शीर्षभागावर लघुआमलक आणि कळस बसवलेले आहेत. शिखराच्या शीर्षभागावर मुख्य आमलक आणि कळस आहे.
कालभैरव मंदिरामध्ये वर्षभर अनेक धार्मिक उत्सव आणि सण अतिशय उत्साहाने साजरे केले जातात. त्यामध्ये वैशाख कृष्ण अष्टमी हा येथील कालभैरवाचा वार्षिक जत्रोत्सव मानला जातो. या जत्रेच्या निमित्ताने येथे एक अतिशय वैशिष्ट्यपूर्ण सोहळा पार पडतो. यामध्ये भैरवनाथाचे बारा गाडे शहरातून फिरवले जातात. हे बारा गाडे एकामागे एक अत्यंत भक्कम पद्धतीने जोडलेले असतात. जोडलेले हे गाडे ओढण्यासाठी आणि देवाच्या दर्शनासाठी परिसरातील हजारो भाविक येथे मोठ्या संख्येने येतात आणि या प्रथेमध्ये उत्साहाने भाग घेतात.
कार्तिक कृष्ण अष्टमी हा दिवस कालभैरव जयंतीचा उत्सव म्हणून येथे मोठ्या उत्साहाने साजरा केला जातो. या मुख्य उत्सवांशिवाय वर्षभरात येणारे इतर महत्त्वाचे सण जसे की दसरा, दिवाळी, पवित्र श्रावण मास, तसेच कार्तिक पौर्णिमा इत्यादी सण आणि उत्सव मंदिरात परंपरेनुसार साजरे केले जातात. या सर्व सण आणि उत्सवांच्या प्रसंगी मंदिरात भजन, कीर्तन, संगीत आणि प्रवचन आदी कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. या वार्षिक सणांव्यतिरिक्त दर महिन्यातील कालाष्टमीस मंदिरात दर्शनार्थी भाविकांची विशेष गर्दी असते. या दिवशी लोक विशेष पूजा करण्यासाठी येथे येतात.
