जसमलनाथजी मंदिर

असोडा, ता. विजापूर, जि. मेहसाणा

प्राचीन शिल्पकला आणि वास्तुकलेचा एक उत्कृष्ट नमुना असलेले असोडा येथील जसमलनाथजी महादेव मंदिर हे गुजरातमधील अत्यंत पूजनीय मंदिरांपैकी एक आहे. ऐतिहासिक नोंदींनुसार, या मंदिराचा पाया दहाव्या शतकातील असल्याचे मानले जाते. असे मानले जाते की, बाराव्या शतकात सोळंकी वंशाचा पराक्रमी राजा आणि भगवान शिवाचा परम भक्त, राजा सिद्धराज जयसिंह (काळ: १०९४-११४३ ई.) याने या पवित्र मंदिराचा जीर्णोद्धार केला होता. ‘पंचायतन’ शैलीत बांधलेल्या या मंदिरातील शिवलिंगाला ‘वैजनाथ महादेव’ म्हणूनही पूजले जाते. भाविकांची अशी दृढ श्रद्धा आहे की हे शिवलिंग जागृत असून, जे भक्त येथे येऊन प्रार्थना करतात, त्यांच्या मनातील सर्व इच्छा पूर्ण करण्याची दैवी शक्ती यात आहे.

असोडा गाव ‘असोडा देवडा’ म्हणूनही ओळखले जाते. ऐतिहासिक कागदपत्रांनुसार, राजा सिद्धराज जयसिंह याने हे गाव कुडावाडा सोखडा येथील देवडा चौहान घराण्याला दान दिले होते. “एका दैवी दृष्टांतानंतर, राजाने या भव्य शिवमंदिराची निर्मिती करण्याचा संकल्प केला. मोढेरा येथील सूर्यमंदिराप्रमाणेच, सुलतान अलाउद्दीन खिलजीच्या राजवटीत आणि त्यानंतरच्या मध्ययुगीन सुलतान काळातील आक्रमणांमध्ये या मंदिराची मोठ्या प्रमाणावर विटंबना झाली. आक्रमकांनी अनेक उत्कृष्ट शिल्पे विद्रूप केली, तरीही मंदिराचे प्राचीन अवशेष आजही परिसरामध्ये पाहायला मिळतात. गेल्या शतकात बडोदा संस्थानाने या मंदिराचा जीर्णोद्धार केला. सध्या हे मंदिर ‘भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण’ (ASI) च्या देखरेखीखाली असून, त्याला ‘राष्ट्रीय महत्त्वाचे स्मारक’ म्हणून घोषित करण्यात आले आहे. मंदिराची रचना सुरक्षित ठेवण्यासाठी अलीकडेच महत्त्वपूर्ण जतन कार्य पूर्ण करण्यात आले आहे.

हे मंदिर ‘पंचायतन’ रचनेत बांधलेले एक वास्तुशिल्पीय आश्चर्य आहे. या विशिष्ट शैलीत, एका उंच चौथऱ्यावर किंवा ‘जगती’वर मुख्य मंदिर असते आणि चार कोपऱ्यांत चार उपमंदिरे असतात. उत्तर प्रदेशातील देवगड येथील दशावतार मंदिर, तसेच खजुराहो आणि भुवनेश्वरमधील अनेक मंदिरे ही या शैलीची उल्लेखनीय उदाहरणे आहेत. असोडा येथे चारपैकी तीन उपमंदिरे चांगल्या स्थितीत आहेत, तर नैऋत्य दिशेच्या उपमंदिराचा केवळ पाया शिल्लक आहे. मुख्य मंदिराच्या डाव्या बाजूला हनुमानाचे मंदिर आहे, तर उजव्या बाजूला गणेशाचे मंदिर आहे. मागील बाजूस, नैऋत्य आणि वायव्य दिशेला अनुक्रमे सूर्यदेव आणि भगवान विष्णूची उपमंदिरे आहेत. मुख्य गर्भगृहात जसमलनाथजी महादेवाचे शिवलिंग विराजमान आहे. मंदिराला एक विस्तीर्ण प्रांगण असून, उंच चौथऱ्यावर पोहोचण्यासाठी पायऱ्या चढाव्या लागतात. प्रवेशद्वारावर नाजूक कोरीव काम केलेले खांब आहेत, जे दर्शवतात की येथे एकेकाळी भव्य कमानी किंवा ‘तोरणे’ असावीत. येथील ‘तोरण’ वडनगर आणि डेलमल येथील लिंबोजी माता मंदिरातील कलात्मकतेची आठवण करून देते. मंदिरासमोर एक ‘यज्ञकुंड’ आहे आणि मंदिराची रचना ‘द्वारमंडप’, ‘सभामंडप’, ‘अंतराळ’ आणि ‘गर्भगृह’ अशी आहे.

प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना द्वारपालांच्या मूर्ती कोरलेल्या आहेत. सभामंडपात जाणाऱ्या कमानीवर नक्षीकाम असून हा मंडप ‘चतुष्की’ प्रकारातील आहे. याची रचना आणि सजावट सिद्धपूर येथील प्रसिद्ध रुद्र महालय मंदिरातील ‘वंदनमालिका’ पॅटर्नशी मिळतीजुळती आहे. मंडप आणि त्याचे खांब कोरीव काम आणि दिव्य शिल्पांनी भरलेले आहेत. या खांबांच्या तळाशी पौराणिक दृश्ये, ‘कीर्तिमुख’ आणि ‘मकर’ (पौराणिक जलचर) कोरलेले असून वरच्या भागात ‘घट-पल्लव’ (कलश आणि पाने) डिझाइन आहेत. या खांबांचा भार ‘भारवाहक यक्ष’ पेलत असल्याचे दाखवले आहे. छतावर कमळाची नक्षी आणि नृत्य करणाऱ्या ‘सुरसुंदरी’ (अप्सरा) कोरलेल्या आहेत. सभामंडपाच्या आत गर्भगृहाकडे तोंड करून नंदीची मूर्ती आहे. गर्भगृहाच्या चौकटीवरही कीर्तिमुख आणि पवित्र गंगा-यमुना नद्यांच्या प्रतिमा कोरलेल्या आहेत. दरवाजाच्या मध्यभागी ‘ललाटबिंब’ म्हणून भगवान गणेश विराजमान आहेत. गर्भगृहात उंच ‘साळुंका’ (पिंडी) वर मोठे शिवलिंग असून, मागील भिंतीवरील कोनाड्यात माता पार्वतीची मूर्ती आहे.

गर्भगृहावरील मुख्य ‘शिखर’, जे एखाद्या भव्य पर्वतशिखराप्रमाणे उंच आहे, ते मेरू पर्वताचे प्रतीक मानले जाते आणि ते अनेक लहान शिखरांनी सुशोभित केलेले आहे. बाहेरील भिंतींवर हिंदू देवदेवता, प्राणी, फुलांची नक्षी आणि भौमितिक आकार कोरलेले आहेत. ‘दिक्पाल’ (दिशांचे रक्षक) आणि ‘अष्टवसू’ यांच्या मूर्ती बाहेरील भिंतींची शोभा वाढवतात, ज्यामध्ये भगवान विष्णूचा ‘वामन’ अवतार विशेष उल्लेखनीय आहे. आसपासच्या शेतातून सापडलेले प्राचीन दगड आणि मूर्ती प्रांगणात जतन करून ठेवल्या आहेत.

अनेक भाविक या पवित्र स्थळी जागृत शिवलिंगाचा ‘अभिषेक’ करण्यासाठी येतात. अशी श्रद्धा आहे की येथे निष्ठेने प्रार्थना केल्यास निपुत्रिक जोडप्यांना अपत्यप्राप्तीचे वरदान मिळते. हे मंदिर वर्षभर धार्मिक कार्यांचे केंद्र असते. महाशिवरात्रीला पहाटेपासूनच भाविकांच्या लांबच लांब रांगा लागतात. या दिवशी ‘महायज्ञ’ केला जातो आणि त्यानंतर ‘महाप्रसाद’ वाटला जातो. श्रावण महिन्यातील प्रत्येक सोमवारी, भगवान शिवाचा महिमा गाण्यासाठी भाविक येथे गर्दी करतात, ज्यामुळे हा परिसर एखाद्या जत्रेसारखा वाटतो. श्रावण अमावास्येला शिवलिंगावर १०८ कमळांच्या फुलांचा विशेष अभिषेक केला जातो आणि भव्य धार्मिक विधी व सामुदायिक भोजनाचे आयोजन केले जाते.

उपयुक्त माहिती 

  • विजापूरपासून २२ किमी आणि मेहसाणापासून ३१ किमी अंतरावर स्थित आहे.
  •  विजापूर आणि मेहसाणा येथून जी.एस.आर.टी.सी. (GSRTC) बस सेवा उपलब्ध आहेत.
  •  खाजगी वाहनांनी थेट मंदिरापर्यंत पोहोचता येते.
  •  परिसराच्या नजीक राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध नाही.
Back To Home