हरिपद श्री सुब्रह्मण्य स्वामी मंदिर

हरिपद, जिल्हा अलाप्पुझा.

केरळमधील अलाप्पुझा जिल्ह्यातील हरिपद शहराच्या मध्यवर्ती भागात स्थित, हरिपद सुब्रह्मण्य स्वामी मंदिर हे राज्यातील सर्वात प्रसिद्ध आणि पूजनीय मुरुगन मंदिरांपैकी एक आहे. “केरळचे पलणी” आणि “दक्षिण पलणी” म्हणून लोकप्रिय असलेले हे पवित्र मंदिर भगवान सुब्रह्मण्य यांच्या चतुर्भुज रूपाला समर्पित आहे. या मंदिरात गणपती, दक्षिणमूर्ती, श्रीकृष्ण, अय्यप्पा, नाग देवता, कुरुथीकामन, पंचमी देवी आणि यक्षी अम्मा यांचीही मंदिरे आहेत. भक्त येथे हरिप्पाडप्पन, हरिगीथापुरेशन आणि वेलायुध स्वामी अशा विविध नावांनी आराध्य देवतेची मनोभावे पूजा करतात. हे मंदिर दंतकथा आणि परंपरांनी समृद्ध असून ते पूर्वीच्या त्रावणकोर राज्याच्या सात महान मंदिरांपैकी एक मानले जाते. भगवान सुब्रह्मण्य यांची केरळमधील सर्वात मोठी मूर्ती, शैव आणि वैष्णव संकल्पनांचा संगम असलेली अद्वितीय प्रतिष्ठापना, केरळमधील सर्वात उंच सुवर्ण ध्वजस्तंभ आणि तीन वार्षिक ध्वजारोहण उत्सव यासाठी हे मंदिर प्रसिद्ध आहे. आध्यात्मिक भव्यता, ऐतिहासिक महत्त्व आणि अत्यंत भक्तिमय वातावरण यांचा संगम असलेले हे पवित्र मंदिर सध्या त्रावणकोर देवस्वम बोर्डाद्वारे प्रशासित केले जाते.

हरिपद सुब्रह्मण्य स्वामी मंदिर ५,००० वर्षांहून अधिक जुने असल्याचे मानले जाते. तथापि, हा दावा सिद्ध करण्यासाठी सध्या कोणतेही अधिकृत ऐतिहासिक पुरावे उपलब्ध नाहीत. जुन्या नोंदींमध्ये या ठिकाणाचा उल्लेख सध्याच्या ‘हरिपद’ या नावाऐवजी ‘अरिप्पद’ असा आढळतो. ऐतिहासिक स्रोतांनुसार, हे मंदिर मूळतः कायमकुलम येथे राजधानी असलेल्या ओडनाड राजघराण्याच्या थेट नियंत्रणाखाली होते. त्यानंतर, जेव्हा महाराज अनिजम थिरुनल मार्तंड वर्मा यांनी कायमकुलम जिंकून ते त्रावणकोर राज्याला जोडले, तेव्हा हे मंदिर त्रावणकोर राज्याच्या प्रशासनाखाली आले. मंदिरात प्राचीन तमिळ लिपीत लिहिलेले अनेक ऐतिहासिक शिलालेख सापडले आहेत. उपलब्ध शिलालेखांवरून असे सूचित होते की मंदिराचे प्रसिद्ध ‘कुथंबलम’ इसवी सन १७६९ मध्ये बांधले गेले होते. कोल्लम संवत १०९६ (इसवी सन १९२१) मध्ये लागलेल्या भीषण आगीत मुख्य गर्भगृह आणि चुत्तंबलम पूर्णपणे नष्ट झाले आणि मंदिरात जतन केलेले बहुतेक जुने दस्तऐवज आणि ताडपत्रावरील हस्तलिखिते जळून खाक झाली. सुदैवाने, सोन्याचा ध्वजस्तंभ आणि कुथंबलम आगीपासून वाचले. त्यानंतर त्रावणकोरचे महाराज श्री चिथिरा थिरुनल बलराम वर्मा यांच्या कारकिर्दीत मंदिराची सध्याच्या स्वरूपात पुनर्बांधणी करण्यात आली. आगीच्या वेळी खबरदारीचा उपाय म्हणून काढलेला सोन्याचा ध्वजस्तंभ इसवी सन १९५२ मध्ये पुन्हा मंदिरात बसवण्यात आला.

पौराणिक कथेनुसार, मंदिरातील भगवान सुब्रह्मण्य यांची आठ फूट उंच चतुर्भुज मूर्ती एकेकाळी परशुरामांनी पूजली होती. असे मानले जाते की, त्यांनी नंतर ही मूर्ती कायमकुलमच्या बॅकवॉटरमधील गोविंदमट्टम येथे जलाधिवासात (पाण्यात विधीवत विसर्जन) ठेवली होती. अनेक वर्षांनंतर, असे सांगितले जाते की, त्या भागातील स्थानिक प्रमुख आणि नंबुद्री यांना एकाच रात्री स्वप्नात सारखाच दैवी दृष्टांत झाला. या दृष्टांतानंतर, त्यांनी बॅकवॉटरमध्ये शोध घेतला, मूर्तीचा शोध लावला आणि ती होडीतून हरिपादला आणली. असे मानले जाते की, प्रसिद्ध पायप्पाड वल्लम काली (नौका शर्यत) आज या घटनेच्या स्मरणार्थ आयोजित केली जाते. दंतकथा असेही सांगते की, जेव्हा मूर्ती हरिपादला आणली जात होती, तेव्हा ती एका ख्रिश्चन कुटुंबाच्या मालकीच्या वडाच्या झाडाखाली अर्ध्या नाழिकेसाठी (सुमारे १२ मिनिटे) सार्वजनिक पूजेसाठी ठेवण्यात आली होती. या घटनेच्या स्मरणार्थ, ‘अरनाझिका अंबलम’ नावाचे एक छोटेसे मंदिर आजही तिथे उभे आहे.

मंदिराशी अनेक दंतकथा जोडलेल्या आहेत. एका मान्यतेनुसार, तारकासुर असुराचा पराभव केल्यानंतर, भगवान सुब्रह्मण्य परत येत असताना भगवान विष्णू (हरी) त्यांचे स्वागत करण्यासाठी आले आणि त्यांनी एक स्तोत्र गायले. असे मानले जाते की, या ठिकाणाला प्रथम ‘हरिगीथापुरम’ असे म्हटले जात असे आणि नंतर नावातील हळूहळू झालेल्या बदलामुळे त्याला ‘हरिपाद’ असे नाव पडले. दुसरी दंतकथा सांगते की ‘हरिपाद’ हे नाव ‘हरिपदम’ पासून आले आहे, ज्याचा अर्थ भगवान विष्णूंच्या पाऊलखुणा सापडल्या ते ठिकाण असा होतो.

आणखी एक लोकप्रिय श्रद्धा अशी आहे की, भगवान सुब्रह्मण्य यांचे एक श्रीमंत ब्राह्मण भक्त, ज्यांना मुले नव्हती, त्यांनी आपली सर्व संपत्ती मंदिराला दान केली होती. तथापि, मंदिर प्रशासनाशी झालेल्या वादामुळे ते निराश झाले आणि त्यांनी पश्चिमेकडील प्रवेशद्वारातून बाहेर पडून स्वतःचे जीवन संपवले. या घटनेनंतर, शापाच्या भीतीने मंदिराचे पश्चिमेकडील प्रवेशद्वार कायमचे बंद करण्यात आले आणि ते आजही बंद आहे, अशी श्रद्धा आहे. या मानल्या जाणाऱ्या दुर्दैवाचे निवारण करण्यासाठी एक पारंपरिक प्रथा म्हणून, जेव्हा उत्सवाची मिरवणूक त्या ब्राह्मणाच्या पूर्वजांच्या घरासमोरून जाते, तेव्हा वाद्ये वाजवणे थांबवले जाते आणि केवळ शंखनाद केला जातो. महाभारतातील वनवासाच्या काळात पांडव ज्या एकाचक्रा नगरीत राहिले होते, तीच आजची हरिपाद नगरी आहे, अशीही एक धारणा आहे. या श्रद्धेशी संबंधित संदर्भात हरिपाद शहरातील जवळचे पांडवकावू आणि एकाचक्रा श्री कृष्ण स्वामी मंदिर यांचा उल्लेख वारंवार केला जातो.

मंदिराच्या मुख्य प्रवेशद्वारातून, म्हणजेच पूर्वेकडील दरवाजातून प्रवेश केल्यावर, सर्वात आधी लक्ष वेधून घेते ती म्हणजे प्रशस्त हत्तीशाळा आणि तिच्या मध्यभागी डौलाने उभा असलेला केरळमधील सर्वात उंच सुवर्णध्वजस्तंभ. ध्वजस्तंभाच्या पायथ्याशी असलेली सुंदर कोरीव कामे पर्यटकांचे लक्ष वेधून घेतात. बलिकल्पुरा ओलांडल्यानंतर, नालंबलममध्ये प्रवेश करण्यापूर्वीच्या भिंतींवर पुराणातील कथांचे दर्शन घडवणारी केरळ शैलीतील भव्य भित्तिचित्रे पाहायला मिळतात. केरळच्या पारंपरिक वास्तुकलेनुसार बांधलेल्या या मंदिराला चारही बाजूंना चार सुंदर प्रवेशद्वारे आहेत. मंदिराच्या आवारातील आग्नेय कोपऱ्यात स्थित असलेले प्रशस्त कूथंबलम हे केरळमधील सर्वात मोठ्या कूथंबलमपैकी एक आहे. मंदिराच्या उत्तर बाजूला पसरलेले ‘पेरुकुलम’ नावाचे मोठे मंदिर तळे हे या पवित्र मंदिराच्या प्रमुख आकर्षणांपैकी एक आहे.
नालंबलममध्ये प्रवेश केल्यावर, सर्वात आधी लक्ष वेधून घेते ते म्हणजे गोलाकार आकाराचे मुख्य गर्भगृह. हे गर्भगृह पारंपारिक केरळ वास्तुकलेचे सौंदर्य दर्शवते आणि त्याच्या समोर सुंदर कोरीव कामांनी सजलेला नमस्कार मंडप उभा आहे. गर्भगृहाच्या आत, भक्त भगवान सुब्रह्मण्य यांच्या चतुर्भुज रूपाचे दर्शन घेऊ शकतात. अंजन शिळेपासून बनवलेली आणि सुमारे ८ फूट उंच असलेली ही मूर्ती एका हातात ‘वेल’ आणि दुसऱ्या हातात ‘वज्रायुध’ धारण केलेली आहे, तर इतर दोन हात कटीबद्ध मुद्रेत मांड्यांवर विसावलेले आहेत. येथील देवता ही त्रिमूर्ती – भगवान शिव, भगवान विष्णू आणि भगवान ब्रह्मा यांच्या गुणांचे एक अद्वितीय मिश्रण असल्याचे भक्तांची श्रद्धा आहे.
मुख्य गर्भगृहाच्या दक्षिण बाजूला दक्षिणामूर्ती आणि गणपतीची मंदिरे पाहता येतात. नालंबलमच्या बाहेर, वायव्य कोपऱ्यात भगवान श्रीकृष्णाला समर्पित तिरुवंबाडी मंदिर स्थित आहे आणि जवळच कीळ त्रिकोविल सुब्रह्मण्य मंदिर आहे. नैऋत्य कोपऱ्यातील शास्ता मंदिर आणि वायव्य दिशेला असलेल्या पवित्र उपवनातील नाग देवता मंदिर ही देखील भाविकांसाठी महत्त्वाची उपासना स्थळे आहेत. मंदिर परिसरातून चालताना, भाविक कुरुथीकामन, पंचमी देवी, यक्षी अम्मा आणि भगवान हनुमान यांना समर्पित उप-मंदिरांनाही भेट देऊ शकतात.

मंदिराचे एक सर्वात उल्लेखनीय वैशिष्ट्य म्हणजे येथे दरवर्षी तीन ध्वजारोहण उत्सव साजरे केले जातात. हे उत्सव देवतेच्या शैव, वैष्णव आणि सुब्रह्मण्य पैलूंचे प्रतिनिधित्व करतात. मेदम महिन्यातील चिथिरा उत्सव हा मंदिराचा सर्वात महत्त्वाचा वार्षिक उत्सव आहे. विशू दिवशी ध्वजारोहणाने सुरू होणारा आणि पथमूदयम दिवशी पवित्र स्नानाने (आरट्टू) संपन्न होणारा हा उत्सव प्रभूच्या सुब्रह्मण्य पैलूचे प्रतिनिधित्व करतो. उत्सवादरम्यान सुवर्ण मयूर वाहनावरील देवतेची मिरवणूक हे एक मुख्य आकर्षण असते. चिंगम महिन्यातील अथम नक्षत्रावर सुरू होणारा आणि तिरुवोणम दिवशी संपन्न होणारा अवनी उत्सव देवतेच्या वैष्णव पैलूचे प्रतिनिधित्व करतो. धनु महिन्यात सुरू होणारा आणि तिरुवाथिरा नक्षत्रावर संपणारा मारकाझी उत्सव शैव पैलूचे प्रतिनिधित्व करतो.

याव्यतिरिक्त, थाईपूयम, स्कंद षष्ठी आणि प्रतिष्ठा दिन सोहळे देखील येथे मोठ्या भक्तीभावाने साजरे केले जातात. वृश्चिक महिन्यातील कार्तिका नक्षत्राच्या दिवशी मंदिराभोवती हजारो दिवे प्रज्वलित केले जाणारा ‘कार्तिका दीपम’ आणि ‘कर्पूर आळी’ विधी हे या उत्सवाचे प्रमुख आकर्षण आहे. ‘प्रतिष्ठा दिन’ विधी एडवम महिन्यातील ‘अथम’ नक्षत्राच्या दिवशी साजरे केले जातात, तर महिन्यातील प्रत्येक शुक्ल पक्ष षष्ठीच्या दिवशी देवतेसाठी विशेष पूजा आणि नैवेद्य अर्पण केले जातात.

मंदिरात अर्पण केल्या जाणाऱ्या नैवेद्यांपैकी ‘तुलापायसम’ हा सर्वात महत्त्वाचा आणि प्रसिद्ध नैवेद्य आहे. तांदूळ, मूग डाळ, गूळ, नारळ, तूप, केळी, काळे मनुके, खडीसाखर आणि वेलची यांसारख्या घटकांपासून तयार केलेला हा विशेष पायसम देवाला अर्पण केला जातो. ‘इडिचू पिझिन्हा पायसम’, ‘कडुंपायसम’, ‘पालपायसम’ आणि नारळाच्या दुधापासून बनवलेला पायसम यांसारखे इतर महत्त्वाचे पायसम नैवेद्यही भाविकांकडून मोठ्या भक्तीभावाने अर्पण केले जातात.

भगवान सुब्रह्मण्य यांना लिंबाची माळ अर्पण करणे, ज्याला ‘नारंगमाला चार्थल’ असे म्हणतात, ही येथील आणखी एक लोकप्रिय सेवा आहे. अडथळे दूर करण्यासाठी आणि आपल्या इच्छा पूर्ण करण्यासाठी भाविक ही सेवा करतात. फळे, मध, तूप आणि खडीसाखर वापरून तयार केलेले ‘पंचामृत’ देवाला पवित्र नैवेद्य म्हणून आणि अभिषेकाचा भाग म्हणून अर्पण केले जाते. दुग्धाभिषेक यांसारखे विविध अभिषेक, येथे तुपाचा अभिषेक, भस्माभिषेक, शहाळ्याच्या पाण्याचा अभिषेक आणि कलभाभिषेक यांनाही विशेष महत्त्व आहे. नेय्यप्पम आणि इलयडा हे प्रभूला अर्पण केले जाणारे मुख्य गोड नैवेद्य आहेत. भक्त इतर देवतांनाही विशेष विधी अर्पण करतात, ज्यामध्ये तिरुवंबाडी कृष्णाला पालपायसम, गणपतीला अप्पम आणि भगवान अय्यप्पांना नीरांजनम आणि तुपाचा अभिषेक यांचा समावेश आहे.

मंदिर भाविकांसाठी दररोज पहाटे ०४:३० ते दुपारी १२:०० आणि संध्याकाळी ०५:०० ते रात्री ०८:०० या वेळेत खुले असते. सकाळच्या विधींची सुरुवात गर्भगृह उघडणे आणि निर्मल्य दर्शनाने होते. त्यानंतर क्रमाने अभिषेक, उषापूजा, एथिरेट्टू पूजा, सीवेली, पन्थिरादी पूजा, नवकाभिषेकम आणि उच्चपूजा केली जाते. उच्चपूजेनंतर, प्रभूला प्रसिद्ध थुलापायसमसह विशेष नैवेद्य अर्पण केले जातात आणि सकाळच्या विधींची सांगता उच्च सीवेलीने होते. संध्याकाळच्या दर्शनासाठी मंदिर पुन्हा संध्याकाळी ०५:०० वाजता उघडते. संध्याकाळी होणारी दीपाराधना ही मंदिरातील सर्वात महत्त्वाच्या विधींपैकी एक आहे. त्यानंतर अथाळा पूजा आणि देवाला पवित्र अन्नाचा नैवेद्य अर्पण केला जातो. रात्रीच्या सीवेलीनंतर, ‘हरिवरासनम’च्या पठणासह रात्री ०८:०० च्या सुमारास मंदिराचे दरवाजे बंद केले जातात. विशेष दिवस आणि सणांच्या प्रसंगी विधींच्या वेळेत बदल होऊ शकतो.

मुख्य वैशिष्ट्ये :-

  • हरिपाड शहर आणि हरिपाड रेल्वे स्थानकापासून सुमारे २ किमी अंतरावर स्थित आहे.
  • प्रमुख शहरे आणि जवळच्या नगरांपासून हरिपाडपर्यंत येण्यासाठी केएसआरटीसी (KSRTC) आणि स्थानिक बसेस उपलब्ध आहेत.
  • मंदिराच्या जवळ सुस्थितीत असलेली ‘पे-अँड-पार्क’ सुविधा उपलब्ध आहे.
  • महिलांनी साडी, सेट मुंडू किंवा ओढणीसह चुडीदार परिधान करावा.
  • पुरुषांनी नलांबलममध्ये प्रवेश करण्यापूर्वी त्यांचे शर्ट आणि बनियन काढून टाकणे आवश्यक आहे आणि मुंडू परिधान करणे अनिवार्य आहे.
  • जवळच्या शहरात राहण्याची आणि भोजनाची सोय उपलब्ध आहे.
Back To Home