हनुमंतेश्वर मंदिर

पोईचा, ता. नांदोड, जि. नर्मदा

मेघनाद, अतिकाय, अक्षयकुमार, नरान्तक, देवान्तक आणि त्रिशिरा हे दशानन रावणाचे पुत्र आहेत. यांपैकी अक्षयकुमाराचा वध हनुमानाने केला होता. असे मानले जाते की, या कृत्यामुळे लागलेल्या ब्रह्महत्येच्या दोषातून मुक्त होण्यासाठी हनुमानाने हनुमंतेश्वर महादेव मंदिराच्या ठिकाणी तपश्चर्या केली होती. या मंदिरात शक्ती यंत्र आणि शिव यंत्र यांसारखी शक्तिशाली आध्यात्मिक साधने प्रतिष्ठित आहेत. असेही म्हटले जाते की, संत गजानन महाराजांची एक चिलम या मंदिराच्या पुजाऱ्यांकडे आहे. भाविकांची अशी श्रद्धा आहे की, येथे प्रार्थना केल्याने ब्रह्महत्येचे पाप नष्ट होते. नर्मदा परिक्रमा करणारे अनेक भाविक या पवित्र स्थळाला आवर्जून भेट देतात.

पौराणिक कथेनुसार, जेव्हा हनुमान सीतेच्या शोधात लंकेत गेले, तेव्हा रावणाने आपला धाकटा मुलगा अक्षयकुमार याला हनुमानाला धडा शिकवण्याचा आदेश दिला. वाल्मीकि रामायणातील सुंदरकांड (सर्ग २७) मध्ये अक्षयकुमाराच्या असामान्य शौर्याचे वर्णन केले आहे. एका क्षणी, हनुमानाला संकोच वाटला, कारण त्यांना वाटले की अशा एखाद्याला मारणे योग्य नाही

शूर योद्धा. तथापि, “वाढत्या अग्नीकडे दुर्लक्ष करणे योग्य नाही” (न वर्धमानोऽग्निरुपेक्षितुं क्षमः) हे ओळखून, हनुमानाने प्रथम अक्षयकुमाराचे घोडे मारले आणि त्याचा रथ नष्ट केला. जेव्हा अक्षयकुमार आकाशात उडाला, तेव्हा हनुमानाने त्याचे पाय धरून त्याला जमिनीवर आपटले, ज्यामुळे त्याचे शरीर तुकडे-तुकडे झाले.

त्यानंतर, अयोध्येला परतल्यावर हनुमानाने भगवान रामाची परवानगी घेऊन कैलास पर्वतावर भगवान शिवाचे दर्शन घेण्याची इच्छा व्यक्त केली. मात्र, नंदीने त्यांना प्रवेश नाकारला आणि सांगितले की, रावणाच्या पुत्राचा वध केल्यामुळे हनुमानाला ब्रह्महत्येचे पाप लागले आहे. नंदीने हनुमानाला नर्मदा (रेवा) नदीत स्नान करून तिच्या काठावर तपश्चर्या करण्याचा आदेश दिला. या आज्ञेचे पालन करून हनुमानाने येथे अनेक वर्षे ध्यान केले. त्यांच्या भक्तीवर प्रसन्न होऊन भगवान शिव प्रकट झाले आणि त्यांनी हनुमानाला ‘हनुमंतेश्वर महादेव’ नावाचे शिवलिंग स्थापित करण्यास सांगितले. तसेच, जे कोणी येथे पूजा करतील, त्यांची ब्रह्महत्येच्या पापातून मुक्तता होईल, असा आशीर्वाद दिला. त्यानंतर हनुमानाने त्या शिवलिंगाची स्थापना केली.

हनुमंतेश्वर मंदिर हे प्राचीन मंदिरांपैकी एक आहे नर्मदा जिल्ह्यात, जे आपल्या शांत आणि प्रसन्न वातावरणासाठी ओळखले जाते. नर्मदा नदीच्या काठावर वसलेले हे मंदिर संकुल तटबंदीच्या भिंतींनी आणि अनेक वृक्षांनी वेढलेले आहे. एका विशिष्ट वृक्षाजवळ अनेक प्राचीन शिवलिंगे आहेत. मंदिराच्या समोर अनेक संत आणि तपस्व्यांची स्मारके (समाधी) आणि पादुका आहेत. जवळच हनुमान आणि रामाची मंदिरेही आहेत. पर्वत आणि गदा धारण केलेल्या नेहमीच्या चित्रांपेक्षा वेगळे, येथे हनुमानाची मूर्ती ध्यानस्थ आहे, ज्यामध्ये त्यांचा डावा हात छातीवर आणि उजवा हात कपाळावर आहे, जे या ठिकाणी त्यांनी केलेल्या तपश्च्येचे प्रतीक आहे.

या मंदिरामध्ये अनेक शिखरे आणि उप-शिखरे आहेत. याच्या दर्शनी भागात अनेक लहान देवळे आहेत आणि याची रचना यात सभा मंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह यांचा समावेश आहे. सभा मंडपात नंदीची पांढरी मूर्ती आणि शेंदूर लेपित गणेशमूर्ती विराजमान आहे. अंतराळात गणेशाची आणखी एक मूर्ती स्थापित आहे. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या तळाशी कीर्तिमुख असून उंबरठ्याच्या (ललाटबिंब) मध्यभागी गणेशाची मूर्ती आहे, ज्याच्या वरच्या बाजूला मोठ्या सर्पाच्या कातीची चौकट आहे. गर्भगृह खोल असल्याने, भाविक पायऱ्या उतरून शिवलिंगापर्यंत पोहोचतात, ज्यावर सर्पाचा फणा असून वरून सतत जलाभिषेक होत असतो. शिवलिंगाच्या मागे देवी पार्वतीची मूर्ती विराजमान आहे.

मंदिराच्या मागील बाजूस, नर्मदा नदीच्या काठावर ‘मोरणी संगम’ नावाचा स्नान घाट बांधलेला आहे. दंतकथेनुसार, हा परिसर मोरांनी व्यापलेला होता, ज्यांची शिकारी मांसासाठी वारंवार शिकार करत असत. एकदा एका शिकाऱ्याने एका लांडोरीला मारले, तिचे मांस खाल्ले आणि हाडे फेकून दिली. एका पक्षाने हाडाचा तुकडा उचलून उत्तरेकडे उड्डाण केले, परंतु इतर पक्षांच्या हल्ल्यामुळे त्याने तो तुकडा घाटावर टाकला. यामुळे त्या लांडोरीला मुक्ती मिळाली आणि तिचा पुनर्जन्म एका राजकन्येच्या रूपात झाला. पुढे तिला तिच्या पूर्वजन्माची आठवण झाली आणि तिने आपल्या वडिलांना, राजाला ही गोष्ट सांगितली. त्यानंतर राजाने त्या घाटावर विधी करून इतर मोरांना, ज्यामध्ये तिचा पूर्वीचा जोडीदारही होता, त्यांना मुक्ती मिळवून दिली.

मंदिराला भेट देणारे अनेक भक्त नर्मदा नदीत स्नान करतात. संत आणि तपस्वींनी येथे जलसमाधी घेतली आहे. असेही म्हटले जाते की महात्मा गांधी, माजी पंतप्रधान इंदिरा गांधी आणि राजीव गांधी यांच्या अस्थींचे विसर्जन येथेच करण्यात आले होते. मंदिरातील पुजाऱ्यांकडे शेगावचे संत गजानन महाराज यांची एक चिलम आहे. एका पुजाऱ्याचे पूर्वज, ज्यांना गांजाचे व्यसन होते, ते गजानन महाराजांनी दिलेल्या या चिलमीतून ओढल्यामुळे व्यसनमुक्त झाले होते, असे सांगितले जाते.

प्रमुख वैशिष्ट्ये

  • राजपिंपळा शहरापासून १३ किमी अंतरावर स्थित.
  • राजपिंपळा येथून राज्य परिवहन महामंडळाच्या बसेसद्वारे पोहोचता येते.
  • खाजगी वाहने मंदिर परिसरापर्यंत पोहोचू शकतात.
  • जवळच निवास आणि भोजनाची सोय उपलब्ध आहे.
  • संपर्क : मंदिर कार्यालय, मोबाईल: ०९०९९९५२१४४
Back To Home