गायत्री शक्तीपीठ

सोमनाथ मार्ग, बिलीमोरा, ता. गणदेवी, जि. नवसारी

‘अखिल विश्व गायत्री परिवार’च्या सखोल मार्गदर्शनाखाली स्थापन झालेले गायत्री शक्तीपीठ बिलीमोरा शहरातील सोमनाथ मार्गावर स्थित आहे. ही जागतिक संघटना अध्यात्म, नैतिकता आणि सामाजिक न्यायावर आधारित एक सुसंवादी समाज घडवण्यासाठी सक्रियपणे प्रयत्नशील आहे. या पवित्र देवळात आदिमाया प्रकृतीची पाच मुख्य रूपांपैकी एक मानल्या जाणाऱ्या माता गायत्रीची एकमुखी, शुद्ध संगमरवरी मूर्ती विराजमान आहे. वेदांची जननी आणि उगमस्थान म्हणून, माता भक्तांना पवित्र गायत्री मंत्राच्या साधनेद्वारे आपली बुद्धी प्रगल्भ करण्यास आणि भारतीय सांस्कृतिक मूल्यांच्या समृद्ध वारशाशी आपले जीवन जोडण्यास प्रेरित करते. आंतरिक आध्यात्मिक शक्ती आणि ज्ञान प्रदान करणारे हे मंदिर उपासनेचे एक महत्त्वाचे केंद्र असून, माता गायत्रीचा आशीर्वाद घेण्यासाठी येथे दररोज असंख्य भाविक येतात.

‘शतपथ ब्राह्मण’ (१४.८.१५.७) मध्ये आढळणाऱ्या शास्त्रीय संदर्भानुसार, देवीला ‘गायत्री’ हे नाव प्राप्त झाले कारण ती आपल्या नावाचा जप करणाऱ्यांच्या प्राणशक्तीचे, म्हणजेच ‘गया’चे रक्षण करते. याव्यतिरिक्त, ‘बृहद् योगियाज्ञवल्क्य स्मृती’ (४.१६) मध्ये असे म्हटले आहे की, ज्याप्रमाणे फुलांचा सार मध, दुधाचा सार तूप आणि द्रवांचा सार दूध असतो, त्याचप्रमाणे गायत्री हा सर्व वेदांचा अंतिम गाभा आणि सार आहे. ‘स्कंद पुराण’ देखील गायत्रीची वेदांची आणि विद्वान ब्राह्मणांची दैवी माता म्हणून स्तुती करते. ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश या त्रिमूर्तींना तीन वैश्विक गुणांचे प्रतिबिंब मानून आपल्या ‘त्रिपादा’ (तीन पाद) स्वरूपात सामावून घेणारी ही देवी सांप्रदायिक सीमांच्या पलीकडे आहे. तिची शैव आणि वैष्णव अशा दोन्ही परंपरांमध्ये समान भक्तीने पूजा केली जाते.

धर्मशास्त्रीय विद्वानांनी स्पष्ट केल्याप्रमाणे, देवी गायत्री काळाच्या टप्प्यांनुसार तीन भिन्न रूपे धारण करते. ती सकाळी गायत्री, दुपारी सावित्री आणि रात्री सरस्वती म्हणून प्रकट होते. शास्त्रे आणि पुराणांमध्ये या ऊर्जेच्या पाच विशिष्ट प्रकारांचे वर्णन केले आहे: शिव गायत्री, विघ्नेश गायत्री, गरुड गायत्री, दुर्गा गायत्री आणि विष्णू गायत्री. वैदिक विद्वान वेदाचार्य पंडित वेणीराम शर्मा गौड यांच्या ‘गायत्री रहस्य’ या ग्रंथामधील ऐतिहासिक नोंदींनुसार, एकेकाळी असा एक विचारप्रवाह प्रचलित होता की, गायत्री ही केवळ एक वैदिक देवता असून तिची उपासना केवळ द्विजांपुरतीच मर्यादित असावी आणि त्यात स्त्रिया व इतर सामाजिक स्तरांचा समावेश नसावा. परिणामी, देवी गायत्रीला समर्पित मंदिरे सर्वत्र आढळत नाहीत, ज्यामुळे देशभरात अशी मंदिरे अत्यंत दुर्मिळ आहेत. या पार्श्वभूमीवर, बिलीमोरिया येथील हे पवित्र स्थान अशा काही मोजक्या दुर्मिळ संस्थात्मक आश्रमांपैकी एक म्हणून उठून दिसते.

‘अखिल विश्व गायत्री परिवारा’चे आदरणीय संस्थापक पंडित श्रीराम शर्मा आचार्य हे ‘युग निर्माण योजना’ आणि ‘विचार क्रांती अभियान’ यांमागील दूरदर्शी प्रणेते म्हणून सर्वत्र ओळखले जातात. ‘शिस्तबद्ध साधनेद्वारे आध्यात्मिक

पूर्णत्व प्राप्त करणे’ हे मूलभूत सूत्र स्वीकारून, पंडित श्रीराम शर्मा यांना वैज्ञानिक अध्यात्मवादाचे जनक मानले जाते. त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य गायत्री महामंत्र या सर्वोच्च वैदिक मंत्राच्या माध्यमातून मानवी चेतना उन्नत करण्यासाठी समर्पित केले. पंडित मदन मोहन मालवीय यांच्या हस्ते यज्ञोपवीत संस्काराद्वारे त्यांना गायत्री मंत्राच्या गूढ रहस्यांची अधिकृत दीक्षा मिळाली होती. आत्मशुद्धीसाठी गायत्री साधना हे एक प्रभावी साधन असल्याचे सांगून, त्यांनी ध्यान, आत्मसंयम आणि शास्त्र अभ्यासाद्वारे अंतस्थ दैवी शक्ती जागृत करण्यावर भर दिला. त्यांच्या शिकवणीत दैनंदिन जीवनात करुणा, सचोटी आणि अहिंसेचा अवलंब करण्यावर भर दिला आहे; तसेच सक्रिय समाजसेवा, शिक्षण आणि पर्यावरण संवर्धनाद्वारे सामाजिक कल्याणाला प्रोत्साहन दिले आहे. भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात सक्रिय सहभाग घेतल्यानंतर, पंडित श्रीराम शर्मा यांनी अनेक ग्रंथांचे लेखन केले. जनसामान्यांमध्ये मूलभूत बौद्धिक सुधारणा घडवून आणण्यासाठी आणि समाजाचा उत्कर्ष साधण्यासाठी त्यांनी ‘अखिल विश्व गायत्री परिवार’ची स्थापना केली, ज्याचे जागतिक आध्यात्मिक मुख्यालय हरिद्वार येथील शांतिकुंज आश्रमात स्थित आहे.

बिलीमोरिया येथील गायत्री शक्तीपीठ हे स्थानिक गायत्री परिवार ट्रस्टद्वारे संचालित एक महत्त्वपूर्ण धार्मिक, आध्यात्मिक आणि सामाजिक केंद्र म्हणून कार्य करते. या शक्तीपीठाची स्थापना पंडित श्रीराम शर्मा आचार्य आणि त्यांच्या धर्मपत्नी माता भगवतीदेवी शर्मा यांच्या प्रत्यक्ष आज्ञेनुसार आणि आध्यात्मिक आशीर्वादाने करण्यात आली होती. या मंदिराचा भव्य प्राणप्रतिष्ठा सोहळा १२ ते १४ मे १९८६ या कालावधीत अत्यंत भक्तिभावाने साजरा करण्यात आला. या मंदिराच्या उभारणीसाठी आवश्यक निधी गोळा करण्यासाठी, गुजरातचे ख्यातनाम रामायण प्रवचनकार, संत श्री मोरारी बापू यांनी २० ते २८ जानेवारी १९८५ या कालावधीत बिलीमोरा येथील ‘मारुतीधाम’ मैदानावर नऊ दिवसीय भव्य आध्यात्मिक प्रवचन (राम कथा) आयोजित केले होते. या ऐतिहासिक प्रवचनातून मिळालेला उत्स्फूर्त सामूहिक पाठिंबा या शक्तिपीठाच्या यशस्वी उभारणीसाठी महत्त्वपूर्ण ठरला, अशी नोंद आहे.

बिलीमोरा गायत्री शक्तिपीठाचे मुख्य महाद्वार हे पारंपारिक मंदिर वास्तुकला आणि आधुनिक अभियांत्रिकी तंत्रांचा एक भव्य संगम दर्शवते. टिकाऊ सिमेंट-काँक्रीटमध्ये घडवलेले हे स्मारकीय प्रवेशद्वार ‘तिहेरी-कमान’ (ट्रिपल-आर्च) रचनेचे वैशिष्ट्य जपते, ज्यामध्ये एका भव्य मध्यवर्ती कमानीच्या दोन्ही बाजूंना दोन लहान, सममितीय कमानी आहेत. मध्यवर्ती कमानीच्या खांबांवर पारंपारिक द्वारपालांच्या मूर्तींचे नक्षीकाम केलेले आहे. दोन्ही बाजूंच्या वरच्या भागावर दोन भव्य, सुंदर कोरीव हत्ती विराजमान आहेत. लहान बाजूच्या कमानींवर अप्सरांच्या (सुरसुंदरींच्या) मोहक मूर्ती आहेत. मध्यवर्ती कमानीच्या मुख्य केंद्रस्थानी सूर्यदेव विराजमान आहेत; ते सात दिव्य घोड्यांनी ओढल्या जाणाऱ्या आपल्या भव्य रथावर स्वार असून, त्यांच्यासोबत अप्सरांच्या सुबक कोरीव मूर्ती आहेत. महाद्वाराच्या शिखरावर पारंपारिक पूर्ण-कलश असून, त्याच्या दोन्ही बाजूंना मोहक मोरांच्या मूर्ती आहेत. या कमानीतून प्रवेश केल्यावर भाविक मंदिराच्या फरसबंदी अंगणात पोहोचतात, जिथे पूजेचे साहित्य आणि धार्मिक साहित्याची विक्री करणारी दुकाने आहेत, तसेच भाविकांच्या सोयीसाठी दगडी बाके मांडलेली आहेत. अंगणातून सुमारे वीस पायऱ्या चढून गेल्यावर मंदिराच्या मुख्य प्रवेशमंडपात (मुखमंडप) पोहोचता येते. या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना असलेल्या संगमरवरी कोनाड्यांमध्ये पंडित श्रीराम शर्मा आचार्य आणि माता भगवतीदेवी शर्मा यांची पवित्र छायाचित्रे आणि पावन चरणपादुका विराजमान आहेत.

मंदिराच्या अंतर्गत रचनेत एक विशाल सभामंडप आहे, जो थेट गर्भगृहाकडे जातो. या सभामंडपात आध्यात्मिक साहित्य आणि तत्त्वज्ञानात्मक प्रकाशनांचे विविध संच उपलब्ध करून देणारी पुस्तक दालने आहेत. या सभागृहाच्या पलीकडे, गर्भगृहातील अत्यंत नक्षीदार संगमरवरी छत्राखाली, माता गायत्रीची शुभ्र संगमरवरी मूर्ती ललितासनात अत्यंत मोहक रूपात विराजमान आहे. देवीच्या या द्विभुज मूर्तीच्या एका हातात पवित्र कमंडलू आणि दुसऱ्या हातात वेदशास्त्रे आहेत. उत्तम वस्त्रे आणि उत्कृष्ट दागिन्यांनी सुशोभित असलेल्या देवीच्या मस्तकावर सुवर्णमुकुट असून, मागे नक्षीदार प्रभावळ आहे. मुख्य देवतेच्या दोन्ही बाजूंना असलेल्या लहान छत्रांमध्ये उजव्या बाजूला अखंड दीप आणि डाव्या बाजूला शक्ती-कलश स्थापित आहे. मुख्य देवतेच्या समोर असलेल्या वज्रपीठावर भगवान गणेश आणि भगवान हनुमान यांच्या लहान प्रतिष्ठित मूर्ती आहेत. गर्भगृहाच्या वास्तुशिल्पात अतिशय नक्षीदार लाकडी खांब आणि पारंपरिक लाकडी दरवाजांच्या चौकटींचा समावेश आहे.

हे मंदिर शहरामधील सामाजिक आणि सांस्कृतिक विकासाचे एक प्रमुख केंद्र म्हणून सक्रियपणे कार्य करते. येथे गायत्री मंत्राचा जप, सामूहिक प्रार्थना, शास्त्र अध्ययन आणि मुलांसाठी नैतिक मूल्यांचे वर्ग यांसारखे आध्यात्मिक उपक्रम नियमितपणे आयोजित केले जातात. गायत्री जयंती, वसंत पंचमी, शारदीय आणि चैत्र नवरात्री उत्सव, श्रावण महिना आणि गुरु पौर्णिमा यांसारख्या शुभ प्रसंगी, मंदिर विशेष आध्यात्मिक शिबिरे आणि भव्य गायत्री महायज्ञांचे आयोजन करते. या उत्सवांना बिलीमोरिया शहरासह गंदेवी, अमलसाड, देवसर आणि नवसारी या परिसरातील मोठ्या संख्येने भाविक उपस्थित राहतात. मातेच्या दर्शनासाठी मंदिराचे दरवाजे दररोज सकाळी ६:३० ते दुपारी १२:३० आणि दुपारी २:३० ते रात्री ८:३० पर्यंत भाविकांसाठी खुले असतात.

उपयुक्त माहिती :

  • गंदेवीपासून ७ किमी अंतरावर स्थित.
  • नवसारी शहरापासून २८ किमी अंतरावर स्थित.
  • गंदेवीवरून राज्य परिवहन बसेस आणि खाजगी वाहनांची विश्वासार्ह सेवा उपलब्ध आहे.
  • खाजगी वाहने थेट मंदिर परिसरापर्यंत जाऊ शकतात.
  • परिसरामध्ये राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
  • संपर्क: मंदिर कार्यालय, दूरध्वनी: ०२६३४-२८४०९१ / २८४८३६
Back To Home