ഗരുഡേശ്വർ ദത്ത് ക്ഷേത്രം

താലൂക്ക്: ഗരുഡേശ്വർ, ജില്ല: നർമ്മദ

ദത്ത സമ്പ്രദായത്തിന് ‘ദിഗംബര ദിഗംബര ശ്രീപാദ വല്ലഭ ദിഗംബര’ എന്ന മഹാമന്ത്രം നൽകിയ വാസുദേവാനന്ദ സരസ്വതി (തെംബെ) സ്വാമി മഹാരാജ് സമാധിയായ പുണ്യസ്ഥലമാണ് ഗരുഡേശ്വർ ദത്ത് ക്ഷേത്രം എന്നറിയപ്പെടുന്നത്. നർമ്മദ പരിക്രമയുടെ ഭാഗമായ പുരാതന ഗരുഡേശ്വർ മഹാദേവ ക്ഷേത്രത്തിന് സമീപത്തായാണ് ഈ ക്ഷേത്രം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. തെംബെ മഹാരാജിന്റെ സമാധിയും ഇവിടെയുണ്ട്. 52 വ്യാഴാഴ്ച വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുകയും ഇവിടെ ദത്താത്രേയ ഭഗവാനെ ആരാധിക്കുകയും ചെയ്താൽ ആഗ്രഹങ്ങൾ സഫലമാകുമെന്ന് ഭക്തർ വിശ്വസിക്കുന്നു. ചർമ്മരോഗങ്ങൾ, മാനസിക പ്രയാസങ്ങൾ, ആഘാതങ്ങൾ, ദുഃഖങ്ങൾ എന്നിവയാൽ ബുദ്ധിമുട്ടുന്നവർ ഇവിടെ ദർശനം നടത്തിയാൽ ആശ്വാസം ലഭിക്കുമെന്നും വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു.

ദത്ത സമ്പ്രദായത്തിലെ ആദരണീയനായ വാസുദേവാനന്ദ സരസ്വതി സ്വാമി (തെംബെ മഹാരാജ്) ദത്താത്രേയ ഭഗവാന്റെ അടിയുറച്ച ഭക്തനും, ഭഗവാനെക്കുറിച്ച് സംസ്കൃതത്തിലും മറാഠിയിലുമായി നിരവധി കൃതികൾ രചിച്ച വ്യക്തിയുമായിരുന്നു. 1854-ൽ മഹാരാഷ്ട്രയിലെ ശ്രീ ക്ഷേത്ര മംഗാവോണിൽ ശ്രാവണ ശുക്ല ഷഷ്ഠി ദിവസമാണ് അദ്ദേഹം ജനിച്ചത്. 12 വയസ്സായപ്പോഴേക്കും അദ്ദേഹം ദശഗ്രന്ഥി ബ്രാഹ്മണനായി പ്രശസ്തനായി. ദേവവാണിയായ സംസ്കൃതത്തിന്റെ ദിവ്യപ്രകാശത്താൽ നയിക്കപ്പെട്ടാണ് അദ്ദേഹം ജീവിതം നയിച്ചതെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. ദണ്ഡ സന്യാസ ദീക്ഷ സ്വീകരിച്ച ശേഷം അദ്ദേഹം വാസുദേവാനന്ദ സരസ്വതി എന്ന് പുനർനാമകരണം ചെയ്യപ്പെട്ടു. വിവിധ സ്ഥലങ്ങളിൽ ദത്താത്രേയ ഭഗവാന്റെ വിഗ്രഹങ്ങൾ പ്രതിഷ്ഠിച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം ഭക്തിപ്രസ്ഥാനത്തെ പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ചു. ശ്രീ ദത്തമാഹാത്മ്യം, സപ്തശതി ഗുരുചരിത്രസാരം, ശ്രീ ഗുരുദേവ ചരിത്രം, ശിക്ഷാത്രയം, ശ്രീ ദത്തചമ്പു, ശ്രീ സത്യദത്ത പൂജാകഥ, ദത്തലീലമൃതാബ്ധിസാരം, ദ്വിസഹസ്രി ഗുരുചരിത്രം, ശ്രീ ദത്തപുരാണം, നിത്യ ഉപാസനാക്രമം തുടങ്ങിയ അദ്ദേഹത്തിന്റെ രചനകൾ ദത്ത സമ്പ്രദായത്തിന് ഭക്തിപരവും ദാർശനികവുമായ അടിത്തറ നൽകി.

അദ്ദേഹം ഇന്ത്യയിലുടനീളം 23 ചാതുർമാസ വ്രതങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ചു, അതിൽ അവസാനത്തേത് ഗരുഡേശ്വറിലായിരുന്നു. ഐതിഹ്യമനുസരിച്ച്, ഗരുഡേശ്വറിലേക്ക് വരാൻ ദത്താത്രേയ ഭഗവാൻ അദ്ദേഹത്തോട് നിർദ്ദേശിച്ചു. വഴി അറിയാതെ വിഷമിച്ച അദ്ദേഹത്തെ നർമ്മദാ നദിയുടെ തെക്കേ തീരത്തേക്ക് നയിച്ചത് ഒരു ആദിവാസി (ഭിൽ) ആയിരുന്നു. പിന്നീട് അദ്ദേഹം അശ്വത്ഥാമാവ് തന്നെയായിരുന്നു ആ ദിവ്യപുരുഷൻ എന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞു. അശ്വത്ഥാമാവിന്റെ അനുഗ്രഹം ലഭിച്ച ശേഷം, തെംബെ മഹാരാജ് നർമ്മദാ നദിയോട് വഴി കാണിച്ചുതരാൻ പ്രാർത്ഥിക്കുകയും, അത്ഭുതകരമായി നദിയിലൂടെ ഒരു വഴി തെളിഞ്ഞ് ഗരുഡേശ്വറിൽ എത്തിച്ചേരുകയും ചെയ്തു.

ബറോഡയിലെ (വഡോദര) വിഠൽ സോണി സമ്മാനിച്ച ദത്ത വിഗ്രഹം അദ്ദേഹം അവിടെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചു, അത് ഇന്നും ആരാധിക്കപ്പെടുന്നു.

തന്റെ ഭൗതിക ജീവിതം അവസാനിക്കാറായെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞ തെംബെ മഹാരാജ്, ഭറൂച്ചിലെ തന്റെ ശിഷ്യനായ യോഗാനന്ദ സരസ്വതിയെ (ഗണ്ഡ മഹാരാജ്) വിളിച്ചുവരുത്തി, ദത്താത്രേയ ഭഗവാന്റെ വിഗ്രഹം നരസോബാവാടിയിലേക്കോ ഗംഗാപുരത്തേക്കോ കൊണ്ടുപോകാനോ അല്ലെങ്കിൽ തന്റെ വിയോഗശേഷം യോഗ്യനായ ഒരു ഭക്തനെ ഏൽപ്പിക്കാനോ നിർദ്ദേശിച്ചു. എന്നാൽ, അന്ന് രാത്രി തന്നെ ദത്താത്രേയ ഭഗവാൻ ഗണ്ഡ മഹാരാജിന്റെ സ്വപ്നത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയും നിത്യമായ ലീലകൾക്കായി ഗരുഡേശ്വറിൽ തന്നെ തുടരാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെന്ന് അറിയിക്കുകയും ചെയ്തു. ഗണ്ഡ മഹാരാജ് ഈ ദിവ്യ സന്ദേശം മറ്റുള്ളവരുമായി പങ്കുവെക്കുകയും ആരിൽ നിന്നും പണം പിരിക്കാതെ ക്ഷേത്രം നിർമ്മിക്കാനുള്ള തയ്യാറെടുപ്പുകൾ ആരംഭിക്കുകയും ചെയ്തു.

ക്ഷേത്ര നിർമ്മാണത്തിന് അനുമതി തേടിക്കൊണ്ടുള്ള ഗണ്ഡ മഹാരാജിന്റെ കത്തിലൂടെ ഈ വിവരം അറിഞ്ഞ തെംബെ മഹാരാജ്, തന്റെ പദ്ധതി ദത്താത്രേയ ഭഗവാൻ അംഗീകരിച്ചിട്ടില്ലെന്നും എന്നാൽ ഗരുഡേശ്വറിൽ തന്നെ തുടരാനാണ് ഭഗവാന്റെ ആഗ്രഹമെന്നും മനസ്സിലാക്കി. തുടർന്ന്, ക്ഷേത്ര നിർമ്മാണവുമായി മുന്നോട്ട് പോകാൻ അദ്ദേഹം നിർദ്ദേശിച്ചു. 1914-ലെ വൈശാഖ ശുക്ല സപ്തമിയിൽ, തെംബെ മഹാരാജിന്റെ ശിഷ്യനായ ഛഗൻലാൽ കുബേർലാൽ ഭട്ട്, എൻജിനീയർ ഭഗവാൻദാസ് ദലാലിന്റെ മേൽനോട്ടത്തിൽ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ തറക്കല്ലിട്ടു.

നിർമ്മാണം പൂർത്തിയാകുന്നതിന് മുൻപ്, 1914-ലെ ആഷാഢ ശുക്ല പ്രതിപദയിൽ തെംബെ മഹാരാജ് സമാധിയായി. അദ്ദേഹം സമാധിയായ സ്ഥലത്ത് ഒരു സമാധി മന്ദിരം നിർമ്മിച്ചു. പിന്നീട് മാഘ വദ്യ ദ്വിതീയയിൽ സ്വാമി ബ്രഹ്മാനന്ദ സരസ്വതി (കർമാലി ആശ്രമം) മുഖ്യക്ഷേത്രം ഉദ്ഘാടനം ചെയ്തു. തെംബെ മഹാരാജിന്റെ പാദുകങ്ങൾ പാർശുഭായ് കുബേർറാം ഭട്ട് ഗർഭഗൃഹത്തിന് പുറത്ത് പ്രതിഷ്ഠിച്ചു.

ഇംഗ്ലീഷിൽ നിന്നുള്ള വിവർത്തനം:

ക്ഷേത്ര കവാടത്തിന് മുന്നിലായി വലിയൊരു ഔദുംബര വൃക്ഷമുണ്ട്. പ്രവേശന കവാടത്തിന്റെ ഇരുവശങ്ങളിലും ദ്വാരപാലകന്മാരുണ്ട്, മുകൾഭാഗം മനോഹരമായ കൊത്തുപണികളാൽ അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്നു. സഭാ മണ്ഡപത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കാൻ നാല് അധിക കവാടങ്ങളുണ്ട്. സഭാ മണ്ഡപത്തിന്റെ മുകൾഭാഗത്തെ ഭിത്തികളിൽ ദത്താത്രേയ ഭഗവാന്റെ മഹത്വം വിളിച്ചോതുന്ന ചിത്രങ്ങളുണ്ട്. മറ്റ് ഭിത്തികളിൽ സ്വാമി സമർത്ഥ്, ശ്രീപാദ വല്ലഭൻ എന്നിവരുടേതടക്കം നിരവധി ചിത്രങ്ങൾ പ്രദർശിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിലെ കാണിക്കവഞ്ചിക്ക് പിന്നിലായി, ഗർഭഗൃഹത്തിന് പുറത്ത് വാസുദേവ സഭാ മണ്ഡപം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു. ഇവിടെ വാസുദേവാനന്ദ സരസ്വതിയുടെ പ്രതിമയും അതിന് മുന്നിലായി അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദുകങ്ങളും സ്ഥാപിച്ചിട്ടുണ്ട്.

ഗർഭഗൃഹത്തിന്റെ പ്രവേശന കവാടത്തിന് മുകളിൽ ദത്താത്രേയ ഭഗവാന്റെയും വാസുദേവാനന്ദ സരസ്വതിയുടെയും ആദിശങ്കരാചാര്യരുടെയും ചിത്രങ്ങളുണ്ട്. ഗർഭഗൃഹത്തിന്റെ പ്രവേശന കവാടം സ്വർണ്ണ പൂശിയ കൊത്തുപണികളാൽ അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്നു. ഗർഭഗൃഹത്തിനുള്ളിൽ മധ്യഭാഗത്തുള്ള പീഠത്തിൽ വെള്ളി കിരീടവും കുടയും ചാർത്തിയ ദത്താത്രേയ ഭഗവാന്റെ വിഗ്രഹം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു. ഈ വിഗ്രഹത്തിന്റെ ഇടതുവശത്ത് ആദിശങ്കരാചാര്യരുടെ മാർബിൾ പ്രതിമയും വലതുവശത്ത് സരസ്വതീ ദേവിയുടെ മാർബിൾ പ്രതിമയുമുണ്ട്. കൂടാതെ, വാസുദേവാനന്ദ സരസ്വതിയുമായി സംഭാഷണം നടത്തി എന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്ന ദത്താത്രേയ വിഗ്രഹവും, ഇൻഡോറിലെ രാജ്ഞി സമ്മാനിച്ച ഏകമുഖ ദത്താത്രേയ വിഗ്രഹവും, ഗണപതി വിഗ്രഹവും ഇവിടെയുണ്ട്. ഈ വിഗ്രഹങ്ങൾക്ക് പിന്നിലായി വെള്ളിയിൽ തീർത്ത അലങ്കാരപ്പണികളുണ്ട്.

തെംബെ മഹാരാജിന്റെ സമാധി മന്ദിരം ദത്ത ക്ഷേത്രത്തിന് വലതുവശത്തായി സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു, പടികൾ ഇറങ്ങി വേണം ഇവിടെ എത്തിച്ചേരാൻ. ഇതിന്റെ പ്രവേശന കവാടത്തിന്റെ ഇരുവശങ്ങളിലും ദീപസ്തംഭങ്ങളുണ്ട്. സമാധി മന്ദിരത്തിന് താഴികക്കുടം പോലുള്ള ഒരു ശിഖരവും ലളിതമായ കൊത്തുപണികളോടുകൂടിയ ഒരു സഭാമണ്ഡപവുമുണ്ട്. ഇവിടുത്തെ ചുവരുകളിൽ തെംബെ മഹാരാജിന്റെയും ഭഗവാൻ ദത്താത്രേയന്റെ വിവിധ രൂപങ്ങളുടെയും ചിത്രങ്ങൾ ആലേഖനം ചെയ്തിരിക്കുന്നു. മുകളിലെ ചുവരുകളിൽ തെംബെ മഹാരാജിന്റെ ജീവിതകഥ ചിത്രങ്ങളിലൂടെ വിവരിക്കുന്നു, മറ്റൊരു ചുവരിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അന്ത്യസന്ദേശവും പ്രദർശിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ മന്ദിരത്തിലെ ഗർഭഗൃഹത്തിലേക്കുള്ള കവാടത്തിന് മുകളിൽ മധ്യഭാഗത്തായി ഭഗവാൻ ഗണപതിയുടെ ഒരു രൂപമുണ്ട്. ഉള്ളിൽ, സമാധിക്ക് പിന്നിലായി തെംബെ മഹാരാജിന്റെ ഒരു ഛായാചിത്രവും മുൻപിലായി അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദുകങ്ങളും സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ ഗർഭഗൃഹത്തിന്റെ ഇടതുവശത്തായി ഒരു ചെറിയ പീഠത്തിൽ ഭഗവാൻ ദത്താത്രേയന്റെ ചെറിയ വിഗ്രഹവും തെംബെ മഹാരാജിന്റെ പ്രതിമയും പ്രതിഷ്ഠിച്ചിട്ടുണ്ട്.

സമാധി മന്ദിരത്തിൽ തെംബെ മഹാരാജിന്റെ നിർഗുണ പാദുകങ്ങളും പ്രതിഷ്ഠിച്ചിട്ടുണ്ട്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ അന്ത്യനാളുകളിൽ, അദ്ദേഹം തന്റെ സേവകന് ചില വസ്തുക്കൾ നൽകുകയുണ്ടായി അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജലപാത്രം (കമണ്ഡലു) അല്ലെങ്കിൽ വസ്ത്രങ്ങൾ തുടങ്ങിയവ സ്മാരകങ്ങളായി സ്വീകരിക്കാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടെങ്കിലും, ആ ഭക്തൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദുകങ്ങൾ മാത്രം മതി എന്ന് നിർബന്ധം പിടിച്ചു. തന്റെ ആത്മീയ സാധനയുടെ ഭാഗമായി പാദുകങ്ങൾ ധരിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്ന് ടെംബെ മഹാരാജ് വിശദീകരിച്ചെങ്കിലും, ഒടുവിൽ നദിയിൽ നിന്ന് ഒരു വലിയ കല്ല് കൊണ്ടുവരാൻ അദ്ദേഹം ആവശ്യപ്പെട്ടു. മൂന്ന് മണിക്കൂർ ഈ കല്ലിൽ നിന്നതിന് ശേഷം, അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദമുദ്രകൾ അതിൽ പതിഞ്ഞു. ആ ഭക്തൻ ഈ പാദുകങ്ങൾ വീട്ടിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നതിന് പകരം, ക്ഷേത്രത്തിന് മുന്നിൽ പ്രതിഷ്ഠിക്കുകയാണുണ്ടായത്. സമാധി മന്ദിരത്തിന്റെ നവീകരണ വേളയിൽ, ഈ പാദുകങ്ങൾ ഇപ്പോഴുള്ള സ്ഥാനത്തേക്ക്, അതായത് ശ്രീകോവിലിന് മുന്നിലേക്ക് മാറ്റി സ്ഥാപിച്ചു. ഇവിടെ നിന്ന് ഭക്തർക്ക് നേരിട്ട് നദിക്കരയിലേക്ക് ഇറങ്ങിച്ചെല്ലാൻ സാധിക്കുന്ന പടവുകളുണ്ട്.

ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ ദിവസേനയുള്ള പൂജകളും ചടങ്ങുകളും താഴെ പറയുന്ന സമയക്രമത്തിലാണ് നടക്കുന്നത്: രാവിലെ 5:30-ന് കാക്കഡ് ആരതി, 8:45-ന് ശൃംഗാര ആരതി, ഉച്ചയ്ക്ക് 12-ന് മഹാ നൈവേദ്യവും ആരതിയും, വൈകുന്നേരം 7-ന് സന്ധ്യാ ആരതി, 7:45-ന് ഭജൻ, രാത്രി 8-ന് ഷേജ് ആരതി. ശിവരാത്രി, ഹോളി, ഗുഡി പഡ്‌വ, തെംബെ മഹാരാജിന്റെ പുണ്യതിഥി (ആഷാഢ ശുദ്ധ പ്രതിപദ), ജന്മാഷ്ടമി, ദത്ത ജയന്തി തുടങ്ങിയവയാണ് ഇവിടെ ആഘോഷിക്കുന്ന പ്രധാന ഉത്സവങ്ങൾ. ഉച്ചയ്ക്ക് (12:30–1:30) വൈകുന്നേരം (8–8:30) എന്നീ സമയങ്ങളിൽ ഭക്തർക്ക് പ്രസാദ ഊട്ട് ലഭിക്കുന്നതാണ്. പ്രസാദത്തിനായുള്ള പാസുകൾ രാവിലെ 11 മണിക്ക് മുൻപോ അല്ലെങ്കിൽ വൈകുന്നേരം 6:30-ന് മുൻപോ ക്ഷേത്ര ഓഫീസിൽ നിന്ന് കൈപ്പറ്റേണ്ടതാണ്.

പ്രധാന സവിശേഷതകൾ

• ഗരുഡേശ്വർ പട്ടണത്തിൽ നിന്ന് 6 കിലോമീറ്റർ അകലെ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു.
• വഡോദരയിൽ നിന്നും ദബോയിയിൽ നിന്നും കെ.എസ്.ആർ.ടി.സി (State Transport) ബസുകൾ വഴി ഇവിടെ എത്തിച്ചേരാം.
• സ്വകാര്യ വാഹനങ്ങൾക്ക് ക്ഷേത്രത്തിന്റെ തൊട്ടടുത്ത് വരെ നേരിട്ടെത്താൻ സാധിക്കും.
• ക്ഷേത്ര സമുച്ചയത്തിനുള്ളിൽ താമസ സൗകര്യങ്ങൾ ലഭ്യമാണ്.
• ബന്ധപ്പെടുക – ക്ഷേത്രം ഓഫീസ് – 02640 237005