जालना जिल्ह्यातील जाफराबाद तालुक्यात असलेल्या नलविहारा गावातील गणेश नल दमयंती मंदिर हे पौराणिक आणि ऐतिहासिक पार्श्वभूमी असलेले प्राचीन स्थान आहे. हे मंदिर सुमारे सातशे ते आठशे वर्षे प्राचीन मानले जाते. राजा नल आणि राणी दमयंती यांच्या पौराणिक कथेवर आधारित या मंदिरातील गणेशमूर्तीला भाविकांमध्ये मोठे महत्त्व आहे. हे मंदिर नलविहारा गावातील दोन ओढ्यांच्या संगमावर एका उंच अधिष्ठानावर स्थित आहे. पूर्णा आणि खेळणा नद्यांच्या संगमावर वसलेल्या जाफराबाद परिसराला इ.स. १८०३ मधील मराठे आणि ब्रिटिशांमधील असईच्या युद्धाचा ऐतिहासिक संदर्भ आहे. या ऐतिहासिक आणि पौराणिक वारशामुळे हे मंदिर संपूर्ण परिसरात महत्त्वाचे श्रद्धास्थान मानले जाते.
‘मत्स्यपुराण’ आणि ‘वायुपुराण’ या ग्रंथांमध्ये निषध देशाच्या राजांच्या वंशावळीमध्ये नल राजाचा उल्लेख एक ऐतिहासिक राजा म्हणून येतो. महर्षी व्यासांनी रचलेल्या ‘महाभारत’ या ग्रंथातील ‘वनपर्व’ अंतर्गत या कथेचे संपूर्ण वर्णन आढळते.
द्युतात राज्य हरल्यामुळे युधिष्ठिर दुःखी झाला होता, तेव्हा महर्षी बृहदश्व यांनी युधिष्ठिराचे सांत्वन करण्यासाठी आणि त्याला धीर देण्यासाठी ही कथा सांगितली होती. या कथेनुसार विदर्भ देशाचा राजा भीष्मक यांची कन्या दमयंती हिचे निषध देशाचा राजा नल याच्यावर प्रेम जडले. त्यांच्या स्वयंवरात इंद्र आणि इतर देवतांनी नल राजाचे रूप घेऊन प्रवेश केला होता, परंतु दमयंतीने आपल्या एकनिष्ठ प्रेमाच्या बळावर नलाच्या गळ्यात वरमाला घालून त्याला पती म्हणून निवडले. संस्कृत साहित्यात कवी श्रीहर्ष यांनी रचलेल्या ‘नैषधीयचरितम्’ या महाकाव्यात नल आणि दमयंती यांच्या विवाहापर्यंतच्या या कथेचे सविस्तर वर्णन केलेले आहे.
विवाहानंतर पुढे एकदा नलाचा भाऊ पुष्कर याने नल राजाला द्युत खेळण्याचे आवाहन केले. भावाच्या मनातील कपट लक्षात न आल्यामुळे नल राजा द्युतात आपले राज्य हरला. या द्युतातील अधर्मामुळेच कलीला नल राजाच्या शरीरात प्रवेश करण्याची संधी मिळाली आणि त्याला अनेक कष्ट सोसावे लागले. या संकटामुळे तो राणीला सोबत घेऊन नेसत्या कपड्यांनिशी राज्य सोडून वनात गेला. 
भटकत असताना राजा दंडकारण्याचा भाग असलेल्या या ठिकाणी आला आणि वनातील एका ओढ्याच्या काठी राहू लागला. नल राजा या भागात राहिल्यामुळेच पुढे या गावाला ‘नलविहारा’ हे नाव प्राप्त झाले व हे स्थान या मंदिराचे मुख्य पीठ बनले. याच ठिकाणी राजा नल आणि दमयंतीने गणेशाची स्थापना करून त्यांची पूजा केली होती, त्यामुळे या मंदिराला ‘नल दमयंती गणेश मंदिर’ असे नाव मिळाले. येथे गणेशआराधना केल्यामुळे तसेच दमयंतीचे पातिव्रत्य आणि नलाची सत्कृत्ये यांच्या बळावर त्यांनी कलीच्या प्रभावावर विजय मिळवला. या आत्मिक बळामुळेच पुढे नल राजाला त्याचे राज्य पुन्हा प्राप्त झाले.
या प्राचीन मंदिराचा अलीकडील काळात जीर्णोद्धार आणि विस्तार करण्यात आला आहे. तालुक्याचे मुख्यालय असलेल्या आणि ऐतिहासिक तटबंदीने वेढलेल्या जाफराबाद शहरात अनेक ऐतिहासिक मंदिरे व वास्तू आहेत. इ.स. १८०३ मधील मराठे आणि ब्रिटिशांमधील प्रसिद्ध असईच्या युद्धादरम्यान ब्रिटिश कर्नल स्टीव्हनसन यांच्या सैन्याने या परिसराचा वापर केला होता. गावापासून काही अंतरावर असलेल्या या मंदिरापर्यंत पक्का रस्ता आहे. मंदिराच्या दोन्ही बाजूंनी दोन स्वतंत्र ओढे वाहत आहेत.
असे सांगितले जाते की यापैकी एका ओढ्यातील पाणी थंड तर दुसऱ्या ओढ्यातील पाणी उष्ण असते. थंड पाण्याचा ओढा दमयंतीचे आणि उष्ण पाण्याचा ओढा नल राजाचे प्रतीक असल्याचे स्थानिकांचे म्हणणे आहे. या दोन ओढ्यांच्या संगमावर हे मंदिर एका उंच दगडी अधिष्ठानावर स्थित आहे.
मंदिराचे स्थापत्य प्रामुख्याने सभामंडप आणि गर्भगृह अशा भागांत विभागलेले आहे. बंदिस्त स्वरूपाच्या या सभामंडपात प्रकाश आणि हवेसाठी खिडक्या आहेत. सभामंडपातून गर्भगृहात प्रवेश होतो. गर्भगृहामध्ये मागील भिंतीलगत असलेल्या वज्रपीठावर सलग तीन मखर आहेत. यातील पहिल्या मखरात त्रिमुखी दत्त, मधल्या मखरात राजा नल आणि राणी दमयंती यांनी स्थापन केलेली श्रीगणेशाची शेंदूरचर्चित पाषाणमूर्ती आहे. तिसऱ्या मखरात शयनमुद्रेतील राणी दमयंती आणि तिच्या बाजूला बसलेल्या नल राजाची पाषाणमूर्ती कोरलेली आहे. या मूर्तीसंदर्भात महाभारतातील वनपर्वामध्ये महर्षी व्यासांनी ‘नलोपाख्यान’ अंतर्गत कथा सांगितली आहे. त्यानुसार, नलाचा भाऊ पुष्कर याने कपटाने त्याचे राज्य हिरावून घेतल्यावर नल आणि दमयंती केवळ नेसत्या वस्त्रानिशी वनात गेले. तिथे भटकत असताना नल राजाला सोन्याचे पंख असलेले पक्षी दिसले, जे प्रत्यक्षात कलीच्या प्रभावाने आलेले पासे होते. 
भुकेने व्याकुळ झालेल्या राजाने त्यांना पकडण्यासाठी स्वतःचे एकमेव वस्त्र त्यांच्यावर फेकले, परंतु ते पक्षी ते वस्त्र घेऊन उडून गेले आणि त्यांनी राजाच्या परिस्थितीची थट्टा केली. यामुळे वस्त्रहीन आणि हताश झालेल्या नलाने दमयंतीच्या वस्त्राचा अर्धा भाग कापून स्वतःचे शरीर झाकले. वनातील कष्टांपासून दमयंतीची सुटका व्हावी आणि ती आपल्या वडिलांकडे जावी या विचाराने, नल राजाने तिला रात्री गाढ झोपेत असताना वनात एकटे सोडून दिले. त्यानंतर तो स्वतः राजा ऋतूपर्णाच्या दरबारात ‘बाहुक’ नावाने सारथी म्हणून काम करू लागला. इकडे जाग आल्यावर दुःखी झालेली दमयंती अनेक संकटांचा सामना करत आणि आपले पातिव्रत्य जपत सुरक्षितपणे आपले वडील राजा भीष्मक यांच्याकडे विदर्भ देशात पोहोचली. गणेश मंदिराच्या गर्भगृहातील तिसऱ्या मखरात कोरलेली शयनमुद्रेतील राणी दमयंती आणि राजा नल यांची पाषाणमूर्ती याच पौराणिक प्रसंगाची साक्ष देते.
गर्भगृहाच्या छतावर सहा थरांचे गोलाकार शिखर आहे. शिखराच्या खालील पाच थरांमध्ये प्रत्येकी बारा देवकोष्टके आहेत. या देवकोष्टकांमध्ये विविध देवीदेवता आणि साधूसंतांच्या मूर्ती कोरलेल्या आहेत. प्रत्येक देवकोष्टक कमळाच्या नक्षीकामाने विभक्त केलेले आहे. शिखराचा वरचा थर निमुळता होत गेलेला असून त्याच्या शीर्षभागावर एकावर एक असे दोन आमलक आणि कळस आहे. मंदिराच्या बाजूला ओढ्याच्या काठावर एक प्राचीन वटवृक्ष आहे, येथेच राजा नल आणि राणी दमयंती यांनी रात्रीची विश्रांती घेतली होती, अशी मान्यता आहे. या वृक्षाच्या मुळाशी एक जुनी शिवपिंड आहे. येथून काही अंतरावर ओढ्याच्या काठी महादेवाचे एक लहान मंदिर आहे. केवळ गर्भगृह असलेल्या या मंदिरात जमिनीवर शिवपिंड प्रतिष्ठित आहे, तसेच गर्भगृहातील मागील भिंतीलगत असलेल्या पाषाणपीठावर महादेव आणि पार्वती यांच्या मूर्ती आहेत.
माघी गणेश जयंती हा या मंदिरातील मुख्य वार्षिक उत्सव आहे. दरवर्षी मार्गशीर्ष महिन्यात मंदिरात अखंड हरिनाम सप्ताहाचे आयोजन केले जाते. भाद्रपद महिन्यातील दहा दिवसांच्या गणेशोत्सव काळात मंदिरात दर्शनार्थी भाविकांची गर्दी असते. मंदिरात महाशिवरात्री आणि श्रावण महिन्यात विविध कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. या सर्व उत्सवांच्या वेळी मंदिरात भजन, कीर्तन आणि प्रवचने आयोजित केली जातात. या काळात परिसरातून अनेक भाविक दर्शनासाठी येतात. दर महिन्याच्या संकष्टी चतुर्थीला आणि प्रत्येक मंगळवारी मंदिरात भाविकांची गर्दी असते. दररोज सकाळी ६ ते रात्री ८ वाजेपर्यंत भाविकांना या मंदिरात दर्शन घेता येते.
