गजानन महाराज मंदिर

सिद्धेश्वर कॉलनी, साईनगर, अमरावती, ता. जि. अमरावती

अमरावती शहराच्या आग्नेय भागात सिद्धेश्वर कॉलनी आणि साईनगर परिसरात श्री गजानन महाराजांचे मंदिर आहे. विदर्भाच्या संतपरंपरेत ‘गण गण गणात बोते’ या सिद्धमंत्राचा प्रसार करणारे शेगावचे संत श्री गजानन महाराज लाखो भाविकांचे श्रद्धास्थान आहेत. शेगावच्या मूळ समाधीपीठाच्या प्रेरणेतून स्थानिक नागरिकांनी एकत्र येऊन उभारलेले हे मंदिर आज परिसरातील महत्त्वाचे आध्यात्मिक केंद्र मानले जाते. या मंदिरात नियमित पूजाविधींसोबतच दर गुरुवारी भाविकांची मोठी गर्दी असते. माघ महिन्यातील प्रकटदिन, भाद्रपद महिन्यातील संजीवन समाधी दिन तसेच आषाढ महिन्यातील गुरुपौर्णिमा हे उत्सव येथे उत्साहात पार पडतात.

अमरावती या नावाचा इतिहास प्राचीन काळापासून चालत आलेल्या विविध संदर्भांशी जोडलेला आहे. या प्रदेशात पूर्वी असलेल्या विपुल औदुंबर वृक्षांवरून या परिसरास ‘औदुंबरावती’ असे नाव पडले. त्याचेच प्राकृत रूप ‘उमरावती’ होऊन पुढे अमरावती हे नाव रूढ झाले. शहरातील प्राचीन अंबादेवी मंदिरावरून या शहराचे नामकरण झाले, अशीही स्थानिक मान्यता आहे. अमरावतीच्या ऐतिहासिक अस्तित्वाची साक्ष शहरातील जैन आदिनाथ तीर्थंकरांच्या संगमरवरी मूर्तीच्या पादपीठावर कोरलेल्या इ.स. १०९७ च्या शिलालेखावरून मिळते. तेराव्या शतकात देवगिरीच्या यादवांच्या काळात महानुभाव पंथाचे गोविंदप्रभू येथे आल्याची नोंद जुन्या ग्रंथांत आढळते. इ.स. १७२२ मध्ये छत्रपती शाहू महाराजांनी अमरावती आणि बडनेरा हा प्रदेश राणोजी भोसले यांना दिला. त्यामुळे या शहरास ‘भोसल्यांची अमरावती’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले. ब्रिटिश अधिकारी ए. ई. नेल्सन यांनी संपादित केलेल्या इ.स. १९११ च्या अमरावती जिल्हा गॅझेटिअरमधील नोंदीनुसार शहराच्या संरक्षणासाठी पूर्वी भक्कम तटबंदी, खंदक आणि जवाहरगेट, अंबागेट यांसारख्या मोठ्या वेशी उभारल्या होत्या. विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात शहराची वाढ या जुन्या वेशींच्या मर्यादा ओलांडून दक्षिणेकडे बडनेरा, पश्चिमेकडे वलगाव आणि उत्तरेकडे नांदगाव पेठ व कठोरा रस्त्यापर्यंत सुमारे १५ ते २० किलोमीटर परिसरात विस्तारली. त्यातून साईनगर आणि सिद्धेश्वर कॉलनी ही नवी उपनगरे आकारास आली.

दत्तात्रेय व नाथ परंपरेत संत गजानन महाराज हे विदेही स्थितीतील सिद्ध अवलिया मानले जातात. त्यांच्या जन्माविषयी अधिकृत माहिती उपलब्ध नसली तरी माघ वद्य सप्तमी, शके १८०० म्हणजेच २३ फेब्रुवारी १८७८ रोजी ते शेगाव येथे प्रथम प्रकट झाले. गावातील देवीदास पातुरकर यांच्या घराबाहेर टाकलेल्या उष्ट्या पत्रावळीतील अन्नकण ग्रहण करताना बंकटलाल अग्रवाल यांनी त्यांना पाहिले आणि त्यांचे अलौकिक रूप ओळखले. संतकवी दासगणू महाराज यांनी ‘श्री गजानन विजय’ ग्रंथात महाराजांच्या अवतारकार्यातील अनेक घटनांची नोंद केली आहे. आकोली जहांगीर येथील शेतकरी भास्कर पाटील यांच्या शेतातील बारा वर्षांपासून कोरडी असलेली विहीर महाराजांच्या योगशक्तीने क्षणात पाण्याने भरली. ही विहीर पुढे ‘शांतीवन अमृततीर्थ’ या नावाने परिचित झाली. शेगावामध्ये अक्षयतृतीयेच्या दिवशी जानकीराम सोनाराने चिलिमीसाठी विस्तव देण्यास नकार दिला. त्यावेळी महाराजांनी बंकटलालांच्या हातून केवळ काडी धरून चिलिमीतून अग्नी प्रज्वलित केला. इ.स. १८८३ च्या सुमारास बागेत मधमाशांचे पोळे छेडले गेल्यावर सर्व लोक पळत सुटले. त्यावेळी महाराज शांत बसून राहिले आणि त्यांनी शरीरात घुसलेले काटे योगबळाने बाहेर काढले. इ.स. १८९२ मध्ये बंकटलाल यांच्या घरी विंचवाचा दंश झाला असता महाराजांनी तो विंचू स्वतःच्या अंगावर ठेवून भक्ताच्या वेदना शमविल्या. लोककल्याण करीत ३२ वर्षांच्या प्रत्यक्ष वास्तव्यानंतर ८ सप्टेंबर १९१० रोजी ऋषीपंचमीच्या दिवशी त्यांनी शेगाव येथे संजीवन समाधी घेतली.

शहराच्या आग्नेय उपनगरांचा विस्तार होत असताना सुमारे १५ ते २० वर्षांपूर्वी सिद्धेश्वर कॉलनीतील स्थानिक भाविकांनी एकत्र येऊन या मंदिराची स्थापना केली. वसाहतीतील नागरिकांना नित्य दर्शनासाठी शेगावला जाणे शक्य नसल्याने कॉलनीच्या मध्यवर्ती भागात स्वतंत्र जागा निश्चित करून मंदिराच्या बांधकामाला सुरुवात करण्यात आली. स्थानिक नागरिकांच्या लोकसहभागातून हे बांधकाम पूर्ण झाले. सुरुवातीस साध्या स्वरूपात उभारलेल्या या वास्तूचा नंतरच्या काळात विस्तार करण्यात आला. गर्भगृह, सभामंडप व बाह्य परिसराचे नूतनीकरण करून मंदिरात मूर्तींची शास्त्रोक्त प्रतिष्ठापना करण्यात आली.

मंदिराची वास्तुरचना आधुनिक मंदिर स्थापत्यशैलीनुसार आहे. रस्त्यालगत भाविकांच्या वाहनांसाठी जागा आहे. आवारात पेव्हर ब्लॉकची फरसबंद रचना केलेली आहे. प्रांगणातील सावली देणाऱ्या वृक्षांमुळे मंदिर परिसर शांत भासतो. जमिनीपेक्षा उंच जगतीवर हे मंदिर उभे आहे. मंदिराचे मुख्य स्वरूप उपमंडप, मुख्य सभामंडप आणि गर्भगृह अशा तीन विभागांत विभागलेले आहे. उपमंडपाच्या दर्शनी भागात भाविकांना बसण्यासाठी बाकड्यांची सोय आहे. एका कोपऱ्यात मंदिराचे कार्यालयीन कामकाज चालते. याच मंडपात उत्सवात वापरली जाणारी लाकडी पालखी ठेवलेली आहे. भिंतींवर महाराजांच्या चरित्रप्रसंगांची तैलचित्रे लावलेली आहेत. उपमंडपातून आत जाताच सभामंडप लागतो. सभामंडपाच्या मध्यभागी उभारलेल्या दगडी चौथऱ्यावर शिवपिंडीसह गणेश व माता पार्वती यांच्या संगमरवरी मूर्ती आहेत.

सभामंडपाच्या पुढे असलेल्या गर्भगृहात वज्रपीठावर गजानन महाराजांच्या संगमरवरी पादुकांची स्थापना केलेली आहे. वज्रपीठावरील आसनावर श्री गजानन महाराजांची ध्यान मुद्रेतील पांढऱ्या संगमरवरी पाषाणाची मूर्ती आहे. महाराजांचा उजवा हात आशीर्वाद देणाऱ्या अभय मुद्रेत आहे. मूर्तीच्या मस्तकावर छतावरून सोडलेले नक्षीदार चांदीचे छत्र आहे. मूर्तीच्या मागील भिंतीलगत तीन कप्प्यांचे संगमरवरी मखर आहे. त्याच्या खांबांवर आणि वर असलेल्या तीन लघुशिखरांवर कोरीव काम केलेले आहे. या मखरातील देवकोष्टकांमध्ये प्रभू श्रीराम, माता सीता, लक्ष्मण आणि मारुती यांच्या मूर्ती आहेत. गर्भगृहाच्या बाह्य बाजूने बंदिस्त स्वरूपाचा प्रदक्षिणामार्ग आहे. गर्भगृहाच्या छतावर वर निमुळते होत गेलेले षटकोनी आकाराचे आधुनिक पद्धतीचे शिखर आहे.

दररोज सकाळी ६ वाजल्यापासून रात्री ९ वाजेपर्यंत भाविकांना येथे दर्शन घेता येते. दर गुरुवारी मंदिरात दर्शनासाठी येणाऱ्या भाविकांची संख्या अधिक असते. या दिवशी भाविकांसाठी दुपारच्या व सायंकाळच्या वेळी महाप्रसादाचे वाटप केले जाते. भाविक आपापल्या संकल्पांनुसार येथे अभिषेक आणि सत्यनारायणाची पूजा नियमितपणे करतात. माघ वद्य सप्तमी हा श्री गजानन महाराज प्रकटदिन मंदिरात प्रमुख वार्षिक उत्सव म्हणून साजरा केला जातो. या दिवशी पहाटे मूर्तीस व पादुकांस लघुरुद्र आणि पंचामृत महाअभिषेक केला जातो. संपूर्ण दिवसभर ‘श्री गजानन विजय’ ग्रंथाचे पारायण, अखंड नामजप आणि भजन-कीर्तनाचे कार्यक्रम चालतात. प्रकटदिनानिमित्त परिसरातील हजारो नागरिकांना महाप्रसादाचे वाटप केले जाते. भाद्रपद शुक्ल पंचमी म्हणजेच ऋषीपंचमीच्या दिवशी महाराजांचा संजीवन समाधी पुण्यतिथी उत्सव धार्मिक विधींनी संपन्न होतो. महाराजांना दत्तात्रेयांचे रूप मानले जात असल्याने आषाढ शुद्ध पौर्णिमेस गुरुपौर्णिमा उत्सव श्रद्धेने साजरा केला जातो. या दिवशी पाद्यपूजा, गुरुस्तवन आणि पालखी प्रदक्षिणा आयोजित केली जाते. याव्यतिरिक्त मंदिरात रामनवमी, हनुमान जयंती, गणेशोत्सव आणि शारदीय नवरात्रोत्सवाचे आयोजन केले जाते.

उपयुक्त माहिती

• अमरावती रेल्वे व एसटी स्थानकापासून ४ किमी अंतरावर
• बडनेरा जंक्शन रेल्वे स्थानकापासून ५ किमी अंतरावर
• शहरातील विविध भागांतून एसटी व ऑटोरिक्षांची सुविधा
• खासगी वाहने मंदिरापर्यंत येऊ शकतात
• परिसरात तसेच अमरावती शहरात निवास आणि न्याहारीसाठी अनेक पर्याय
• संपर्क : अशोकराव नाखले ९८२२७८९४४५, गुलाबराव पवार ८१४९९३२४४५