हनुमान मंदिर

चांगापूर, ता. जि. अमरावती

अमरावती शहराच्या वायव्य दिशेस, वलगाव मार्गावर वसलेले चांगापूर येथील श्री हनुमान मंदिर हे विदर्भातील प्राचीन आणि जागृत देवस्थान मानले जाते. लोकसंस्कृतीतील परंपरेनुसार गावाच्या वेशीवर प्रतिष्ठापित असलेला मारुती हा सीमारक्षक मानला जात असल्याने गावावर येणारी संकटे तो वेशीवरच अडवतो, अशी गावकऱ्यांची श्रद्धा असते. गावातील विवाह, वास्तुशांती अथवा कोणताही शुभ प्रसंग असो, सर्वप्रथम ग्रामरक्षक मारुतीला श्रीफळ अर्पण करून साकडे घालण्याची प्रथा विदर्भातील अनेक गावांमध्ये पूर्वापार चालत आली आहे. संकटमोचक आणि नवसाला पावणारा देव म्हणून चांगापूरचा मारुती पंचक्रोशीतील भाविकांचे श्रद्धास्थान बनला आहे. दरवर्षी चैत्र पौर्णिमेला येथे हनुमान जन्मोत्सवाचा मोठा वार्षिक जत्रोत्सव भरतो.

चांगापूर आणि त्याच्या सीमेला लागून असलेल्या वलगाव परिसराला प्रदीर्घ ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आहे. हा परिसर प्राचीन विदर्भ आणि पुढे वऱ्हाड म्हणून ओळखल्या गेलेल्या प्रदेशाचा भाग होता. पेढी नदी वलगाव परिसरातून वाहते आणि ती पूर्णा नदीची महत्त्वाची उपनदी आहे. ब्रिटिशकालीन ‘इम्पेरियल गॅझेटिअर ऑफ इंडिया’मध्ये लगतच्या वलगावचा उल्लेख ‘वलगाव (किंवा बलगाव)’ असा करून ते अमरावती जिल्हा व तालुक्यातील ‘जागीर नगर’ असल्याची नोंद आहे. १९०१ मध्ये या ठिकाणची लोकसंख्या ५,२८४ नोंदवली होती. चांगापूर या नावाच्या व्युत्पत्तीविषयी मात्र निश्चित ऐतिहासिक पुरावा उपलब्ध नाही. स्थानिक भाषिक परंपरेत चांगली आणि जलसंपन्न शेतजमीन असलेली वस्ती म्हणून ‘चांगले गाव’ या शब्दावरून ‘चांगापूर’ नाव पडल्याचे सांगितले जाते. विदर्भातील चांगदेव परंपरेच्या प्रभावातून हे नाव आले असावे, असेही स्थानिक पातळीवर एक मत सांगितले जाते.

शैव-पौराणिक परंपरेत हनुमानाला रुद्रांश किंवा रुद्रावतार मानले जाते. स्कंदपुराणातील केदारमाहात्म्याच्या एका प्रचलित पाठात त्याचा एकादश रुद्राशी संबंध जोडला आहे. वाल्मिकी रामायणात मात्र हनुमानाचा उल्लेख वायुपुत्र म्हणून स्पष्टपणे येतो. रामभक्ती, बल, धैर्य आणि संकटांवर मात करण्याचे प्रतीक म्हणून हनुमानाची उपासना केली जाते. स्थानिक मौखिक परंपरेनुसार, चांगापूर येथे एका पुरातन कडुलिंबाच्या वृक्षाखाली असलेली हनुमानाची पाषाणमूर्ती स्वयंभू मानली जाते. पूर्वी या भागात वस्ती होती आणि पुढे साथरोगांच्या उद्रेकामुळे लोकांनी स्थलांतर केल्याचे स्थानिक पातळीवर सांगितले जाते. मात्र या घटनेची स्वतंत्र ऐतिहासिक नोंद उपलब्ध नाही. कालांतराने वस्ती विरळ झाली तरी कडुलिंबाच्या छायेत असलेला मारुती आपल्या मूळ स्थानी कायम राहिला. स्थानिक स्रोतांनुसार पुढील काळात येथे शेती होती आणि हनुमानाची मूर्ती कडुलिंबाखालीच पूजली जात होती.

या देवस्थानाच्या विकासाचा महत्त्वाचा टप्पा विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात आला. चांगापूरलगतच्या वलगाव येथील श्री. वल्लभ बद्रीनाथ लढ्ढा हे मारुतीचे उपासक होते. स्थानिक मान्यतेनुसार, कडुलिंबाखाली असलेल्या हनुमंताने वल्लभ लढ्ढा यांना स्वप्नात दृष्टांत दिला आणि मंदिर उभारण्याची प्रेरणा दिली. उपलब्ध स्थानिक नोंदींनुसार, श्री. वल्लभ बद्रीनाथ लढ्ढा यांनी १९३५ मध्ये या ठिकाणी मंदिराचे नवनिर्माण केले. त्यांनी भाविकांसाठी काही खोल्यांचीही व्यवस्था केली. पुढे भाविकांची संख्या वाढत गेल्याने मंदिर परिसराचा विस्तार झाला. येथे मोठे सभागृह आणि विवाहसमारंभासाठी जागा उपलब्ध झाली. भाविकांकडून प्रसाद व महाप्रसादाच्या आयोजनांचीही परंपरा विकसित झाली.

मंदिराच्या परिसराची रचना गावाच्या प्रवेशमार्गापासूनच लक्ष वेधून घेते. गावाच्या वेशीजवळ रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना चौकोनी दगडी खांब असून त्यांना जोडणाऱ्या दर्शनी भागातील देवकोष्टकात मारुतीची प्रतिमा आहे. या पहिल्या स्वागतकमानीपासून सुमारे एक किलोमीटर अंतरावर मुख्य मंदिर परिसर येतो. देवालयाच्या संरक्षणासाठी दुहेरी तटबंदी उभारलेली आहे. पहिल्या तटबंदीत दुसरी स्वागतकमान आणि वाहनतळ आहे. दुसऱ्या तटबंदीमध्ये महिरपी कमानीने जोडलेले चार चौकोनी स्तंभ आणि त्यावर आधारलेले मुख्य प्रवेशद्वार आहे. या प्रवेशद्वाराच्या छतावरील चारही कोपऱ्यांवर लघुशिखरे, दर्शनी भागात देवप्रतिमा, छतावर गजराजांची शिल्पे आणि दगडी भिंतींवर पारंपरिक नक्षीकाम दिसते. प्रवेशद्वाराच्या आत उजव्या बाजूस चौथऱ्यावर गणेशमूर्ती, तर डाव्या बाजूस द्वारपालाचे शिल्प दिसते.

आत प्रवेश केल्यावर जुन्या मोठ्या वृक्षांनी वेढलेले प्रशस्त प्रांगण दिसते. या प्रांगणात टप्प्याटप्प्याने खाली उतरणारी जुनी पायऱ्यांची विहीर आहे. तिच्या आतील रचनेत दगडी स्तंभ आणि भूमिगत कक्ष आहेत. या कक्षांचा पूर्वी साधनेसाठी वापर होत असे, अशी स्थानिक धारणा आहे. विहिरीतून अमरावतीच्या अंबामाता मंदिरापर्यंत जाणारा भुयारी मार्ग होता, अशीही लोकमान्यता सांगितली जाते; याला सिद्ध ऐतिहासिक पुरावा उपलब्ध नाही. विहिरीभोवती सुमारे बारा फूट उंच षटकोनी दगडी तटबंदी असून त्यात सहा खिडक्या आणि स्वतंत्र प्रवेशद्वार आहे. तटबंदीच्या आत भाविकांसाठी बसण्याची व्यवस्था आहे. मागील बाजूस महादेवाचे लहान देवालय आहे. त्यामध्ये चौथऱ्यावर मध्यभागी शिवपिंड, उजवीकडे नंदी, डावीकडे महादेवाची मूर्ती आणि मागील देवकोष्टकात गणेशमूर्ती आहे. मुख्य मंदिर प्रांगणापेक्षा उंच चौथऱ्यावर असल्याने चार पायऱ्या चढून अर्धखुल्या सभामंडपात प्रवेश होतो. सभामंडपाच्या डाव्या आणि उजव्या बाजूस प्रत्येकी दहा चौकोनी स्तंभ असून त्यावर तुळया आणि छत आधारलेले आहे. उजव्या बाजूच्या काचबंद कपाटात तुळजाभवानी, तिरुपती बालाजी, पद्मावती, लक्ष्मी आणि दुर्गामाता यांच्या मूर्ती ठेवलेल्या आहेत. गर्भगृहाच्या द्वारासमोर नित्य होमहवनासाठी यज्ञकुंड आहे.

गर्भगृहाच्या पुढील भागात स्टीलचा सुरक्षा कठडा लावून अंतराळ वेगळे केले आहे. आतील गर्भगृहात चौथऱ्यावर हनुमानाची शेंदूरचर्चित मूर्ती आहे. मूर्तीच्या चेहऱ्यावर सोनेरी धातूचे नेत्र, नाक, मिशा आणि दाढीचे अलंकार बसवले आहेत. मूर्तीला जरीकाठी वस्त्रे नेसवली जातात आणि मस्तकावर सुवर्णमुकुट चढवला जातो. मागील बाजूस पानाफुलांची नक्षी आणि स्वस्तिकासारखी मांगलिक चिन्हे असलेली चांदीची प्रभावळ आहे. गर्भगृहाभोवती प्रदक्षिणामार्ग आहे. या मार्गावर उजव्या बाजूस चौथऱ्यावर स्थानिक देवतेचा शेंदूरचर्चित तांदळा, चांदीचा मुकुट आणि त्रिशूल आहे. गर्भगृहाच्या बाहेरील तिन्ही भिंतींवरील देवकोष्टकांमध्ये विविध देवीदेवतांच्या मूर्ती आहेत. गर्भगृहाच्या छतावर पाच टप्प्यांत निमुळते होत जाणारे शिखर असून त्याच्या शीर्षभागी धातूचा कळस आणि धर्मध्वज आहे.

वर्षातील ३६५ दिवस पहाटे चार वाजता हनुमानाचा अभिषेक केला जातो आणि सकाळी सहा वाजता आरती व नैवेद्य होतो. मंदिरात प्रचलित वेळापत्रकानुसार दुपारी माध्यान्ह आरती आणि महानैवेद्य तसेच सायंकाळी धूपारती व सांध्यआरती केली जाते. रात्री शयनआरतीने दिवसाच्या धार्मिक उपक्रमांची सांगता होते. दर्शनासाठी सकाळी ५ ते दुपारी १ आणि दुपारी ३ ते रात्री ९.३० अशी वेळ आहे. मंगळवार आणि शनिवार हे हनुमानाच्या उपासनेचे विशेष दिवस मानले जात असल्याने या दोन्ही दिवशी पंचक्रोशीतील भाविकांची मोठी गर्दी होते. भाविक शेंदूर, तेल, रुईची पाने-फुले, फुलांच्या माळा आणि नारळ अर्पण करतात. शनिवारी मोठ्या संख्येने भाविक सामूहिक सुंदरकांड पठणात सहभागी होतात आणि त्यानंतर प्रसादाचे वितरण केले जाते. प्रांगणातील विहिरीभोवती हातात नारळ घेऊन १०८ प्रदक्षिणा घालून तो नारळ मारुतीचरणी अर्पण केल्यास मनोकामना पूर्ण होते, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.

चैत्र पौर्णिमेला साजरा होणारा हनुमान जन्मोत्सव हा या तीर्थक्षेत्राचा मुख्य वार्षिक सोहळा मानला जातो. उत्सवाची पूर्वतयारी चैत्र शुद्ध नवमी, म्हणजेच रामनवमीपासून सुरू होते. रामनवमी ते हनुमान जन्मोत्सव या कालावधीत मंदिरात अखंड हरिनाम सप्ताह आणि श्रीरामकथेचे आयोजन केले जाते. या काळात भजन, कीर्तन आणि सामूहिक हनुमान चालीसा पठणाचे कार्यक्रम होतात. हनुमान जन्मोत्सवाच्या दिवशी पहाटे विशेष अभिषेक आणि जन्मोत्सव आरती केली जाते. त्यानंतर पाळणा, गुलाल आणि कीर्तनाने जन्मोत्सव साजरा केला जातो. दुपारनंतर सजवलेल्या रथातून आणि पालखीतून मारुतीचा सोहळा ग्रामप्रदक्षिणेसाठी निघतो.

उपयुक्त माहिती

• अमरावती रेल्वे व एसटी बस स्थानकापासून ७ किमी अंतरावर
• राज्यातील अनेक शहरांतून अमरावतीसाठी एसटी व रेल्वेची सुविधा
• अमरावती येथून एसटी व ऑटो रिक्षांची सुविधा
• खासगी वाहने मंदिराच्या वाहनतळापर्यंत येऊ शकतात
• परिसरात निवास व न्याहारीची सुविधा
• संपर्क : मंदिर कार्यालय, दूरध्वनी : ०७२१-२६६१६११, मो. ९८६७८४१०१३