एराट्टकुलंगरा श्री महादेव मंदिर

एराट्टकुलंगरा, जिल्हा अलाप्पुझा

एराट्टकुलंगरा श्री महादेव मंदिर हे केरळमधील अलाप्पुझा जिल्ह्यातील अंबालाप्पुझा जवळ कोमाना येथे स्थित एक प्राचीन शिव मंदिर आहे. हे मंदिर भगवान महादेवांना (शिव) समर्पित असून अंबालाप्पुझा प्रदेशाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक पटलावर महत्त्वाचे स्थान व्यापते. केरळ पर्यटन विभागाने अधिकृतपणे या मंदिराची नोंद वार्षिक शिवरात्री महोत्सवाचे ठिकाण म्हणून केली आहे. हे मंदिर पारंपारिकपणे ‘एराट्टकुलंगरा’ या नावाने ओळखले जाते, ज्याचा अर्थ ‘एराट्टा’ (दोन) आणि ‘कुलम’ (तलाव) असा होतो, जो मंदिराच्या परिसरात अस्तित्वात असलेल्या दोन तलावांच्या समजुतीवरून पडला आहे. मंदिराचा तलाव आजही परिसराचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे. मुख्य गर्भगृह पारंपारिकपणे पश्चिमाभिमुख असल्याचे सांगितले जाते, ज्यामुळे मंदिराला परिसरामध्ये एक वेगळे स्वरूप प्राप्त झाले आहे.

एराट्टकुलंगरा मंदिराची निर्मिती १८०० च्या दशकात चेंबकसेरी राजवटीच्या आश्रयाखाली झाली होती. हे राज्य त्रावणकोरमध्ये विलीन होण्यापूर्वी अंबालाप्पुझा परिसरावर राज्य करत होते. असेही मानले जाते की, सध्याचे मंदिर विकसित होण्यापूर्वी मूळ देवता मंदिराच्या पूर्व प्रवेशद्वाराशी संबंधित असलेल्या ‘चोमाला इल्लम’ या ब्राह्मण कुटुंबात पूजली जात असे.

मंदिराच्या समोर दोन मंदिर तलाव होते, एकामध्ये एक आणि एरट्टा (दोन) आणि कुलम (तलाव) या शब्दांपासून ‘एरट्टाकुलंगरा’ हे नाव पडले असल्याचे परंपरेने मानले जाते. एरट्टाकुलंगरा महादेव मंदिराचा जवळील अंबालापुझा श्री कृष्ण स्वामी मंदिराशी एक महत्त्वाचा धार्मिक संबंध आहे. अंबालापुझा श्री कृष्ण मंदिराच्या वार्षिक उत्सवादरम्यान, देवतेचा ‘आरट्टू’ म्हणजेच विधीवत पवित्र स्नान एरट्टाकुलंगरा महादेव मंदिरात पार पडते.
या दोन मंदिरांमधील मिरवणूक अत्यंत शुभ मानली जाते आणि ती उत्सवाच्या परंपरांचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. १९५० नंतर, हे मंदिर त्रावणकोर देवस्वम बोर्डाकडे सोपवण्यात आले, ज्यांच्या नियंत्रणाखाली मंदिराची भरभराट झाली आणि ते अलाप्पुझा येथील प्रमुख शिव मंदिरांपैकी एक बनले.

मंदिरात पूजल्या जाणाऱ्या शिवाच्या रूपाशी संबंधित एक विशेष महत्त्वाची परंपरा आहे. या देवतेला ‘किरात-मूर्ती’ म्हणजेच भगवान शिवाचे शिकारी रूप मानले जाते. या अर्थानुसार, शिव आणि पार्वती यांना ‘कट्टालन’ आणि ‘कट्टालथी’ (शिकारी रूपे) म्हणून समजले जाते. परिणामी, हे मंदिर उमा-महेश्वर संकल्पनेशी—शिव आणि पार्वतीच्या दिव्य मिलन—संबंधित आहे. शिव लिंगाला दिलेले वैशिष्ट्यपूर्ण रूप या संकल्पनेच्या संदर्भात परंपरेने स्पष्ट केले जाते. त्यामुळे कौटुंबिक कल्याण आणि वैवाहिक सुखासाठी शिव आणि पार्वतीचा आशीर्वाद मिळवू इच्छिणाऱ्या भक्तांमध्ये या मंदिराला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
आणखी एक महत्त्वाची परंपरा या मंदिराला मल्याळम साहित्यातील दिग्गज व्यक्तिमत्व एराट्टाकुलंगरा रामा वारियर यांच्याशी जोडते, जे ‘कीरथम अट्टकथा’ (भगवान शिवाच्या ‘किरात’ म्हणजेच शिकारी रूपावर आधारित साहित्याचा एक विशिष्ट प्रकार) याच्याशी संबंधित होते. मंदिर परंपरेनुसार, रामा वारियर हे महादेवाचे निस्सीम भक्त होते आणि त्यांनी ‘कीरथम अट्टकथा’ ही देवाला अर्पण म्हणून रचली होती. मंदिर परंपरेत असेही म्हटले जाते की, मंदिराच्या आवारात एका बैलाने धडक दिल्याने त्यांचा दुर्दैवी मृत्यू झाला. आणखी एका वृत्तानुसार, रामा वारियर यांचे वडिलोपार्जित घर मंदिराच्या जवळ होते आणि त्यांच्या कुटुंबाकडे मंदिराची ‘कळकम’ म्हणजेच पारंपारिक प्रशासकीय किंवा सेवा जबाबदारी होती. तसेच, त्यांचा संबंध त्रावणकोरच्या दरबाराशी आणि त्या काळातील कलात्मक परंपरांशी असल्याचेही सांगितले जाते.
भक्त जेव्हा मंदिराच्या पवित्र परिसरात प्रवेश करतात, तेव्हा प्रवेशद्वारावर शांत रक्षक म्हणून उभे असलेले पारंपारिक हत्तीचे निवासस्थान ‘अन्नाकोट्टिल’ त्यांचे स्वागत करते. याच्या पलीकडे, मार्ग हळूहळू ‘नालंबलम’कडे जातो, जो मंदिराच्या आध्यात्मिक हृदयाला वेढलेला पवित्र आयताकृती परिसर आहे. या शांत वातावरणात प्राचीन विधींच्या अर्पणांचा साक्षीदार असलेला ‘बलिकल्लू’ आणि ज्याचे असंख्य दिवे मंदिराला उबदार आणि दैवी प्रकाशाने उजळून टाकतात असा तेजस्वी ‘दीपा स्तंभ’ उभा आहे. या पवित्र जागेच्या केंद्रस्थानी भगवान महादेव ‘वट्टा श्री कोविल’मध्ये ‘किरात मूर्ती’ (भगवान शिवाचे शिकारी रूप) स्वरूपात विराजमान आहेत, ज्यांचे सुंदर गोलाकार गर्भगृह पश्चिमेकडे आहे. गर्भगृह, जे पूर्णपणे तांब्यापासून बनवलेल्या चमकणाऱ्या ताझिकाक्कुडमने सुशोभित आहे, केरळच्या आकाशाखाली अत्यंत मोहकपणे उभे असून ते पारंपारिक मंदिर स्थापत्यकलेचे कालातीत सौंदर्य जपते.

नालंबलमच्या समोर दोन पवित्र मंदिर तलाव आहेत, जे एकमेकांत सामावलेले आहेत; त्यांचे शांत पाणी मंदिराच्या प्रसन्नतेचे प्रतिबिंब दर्शवते. हे पवित्र जल मंदिराच्या विधींचा एक अविभाज्य भाग आहे आणि कर्कडाकम (जुलै-ऑगस्ट) दरम्यान विशेषतः महत्त्वपूर्ण ठरते, जेव्हा भक्त आपल्या पूर्वजांच्या स्मरणार्थ ‘पितृ बळी’ हे पवित्र विधी करण्यासाठी एकत्र येतात. गर्भगृहाच्या समोर अत्यंत मोहकपणे उभा असलेला ‘नमस्कार मंडपम’ हा एक पवित्र आयताकृती हॉल आहे, जो सुंदर कोरीव खांबांनी आधारलेला असून केरळच्या हिंदू मंदिर स्थापत्यकलेच्या कालातीत तत्त्वांनुसार बनवलेला आहे. या शांत मंडपामध्ये भगवान शिवाचे निष्ठावान दिव्य वाहन नंदीश्वर विराजमान आहेत, जे सदैव मौन आदराने भगवान महादेवांच्या दिशेने पाहत असतात. येथे पश्चिमाभिमुख असलेले महादेव अत्यंत शक्तिशाली आहेत आणि हे दृश्य अत्यंत दुर्मिळ मानले जाते, कारण बहुतेक शिव मंदिरांमध्ये मूर्ती पूर्वाभिमुख असतात. भक्तांच्या श्रद्धेनुसार, जर तुम्ही गाढ भक्तीने आशीर्वाद मागितले, तर तुम्हाला निःसंशयपणे त्याचा लाभ मिळेल.

उपदेवतांची स्थापना मुख्य गर्भगृहाच्या बाहेर असलेल्या स्वतंत्र मंदिरांमध्ये केली आहे. नालंबलमच्या बाहेर, भगवान गणपतीसाठी एक स्वतंत्र श्री कोविल आहे, जे केरळच्या पारंपारिक स्थापत्य तत्त्वांनुसार पूर्वाभिमुख आहे. याच्या बाजूला, भगवान नागराज आणि नाग देवतांसाठी मंदिराच्या परिसरात एक पवित्र, हिरवेगार ‘सर्प कावू’ (नागराज आणि नाग देवतांचे निवासस्थान मानली जाणारी पारंपारिक पवित्र नैसर्गिक जागा) जपले आहे, जिथे वेळोवेळी नाग पूजा आणि ‘नूरुम पालुम’ (नाग देवतांना प्रसन्न करण्यासाठी हळदीच्या दुधाचा विशेष नैवेद्य) केले जाते.
महाशिवरात्री हा एराट्टकुलंगरा महादेव मंदिराशी संबंधित मुख्य उत्सव आहे. भगवान शिवाला समर्पित असलेले हे मंदिर असल्याने, हा उत्सव महादेवाला समर्पित विशेष पूजा आणि धार्मिक विधींवर केंद्रित असतो. हिंदू पंचांगानुसार, हा उत्सव सामान्यतः मल्याळम महिना कुंभ (फेब्रुवारी-मार्च) मध्ये येतो. एराट्टकुलंगरा महादेव मंदिरातील शिवरात्री महोत्सव हा अलाप्पुझाचा एक पारंपारिक धार्मिक उत्सव म्हणून अत्यंत आदराने पाहिला जातो. उत्सवाच्या संपूर्ण कालावधीत, मंदिर पारंपारिक सजावट, केळीचे खांब आणि तेलाच्या दिव्यांच्या माळांनी सुंदरपणे सजवले जाते, तर मंदिराचा परिसर पवित्र मंत्रोच्चार, रात्रकालीन पूजा आणि पारंपारिक कला व सांस्कृतिक कार्यक्रमांनी दुमदुमून जातो, जे लांबून-जवळून येणाऱ्या भाविकांच्या मोठ्या समुदायाला आकर्षित करतात. अंबालाप्पुझा श्री कृष्ण मंदिराच्या दहा दिवसांच्या वार्षिक उत्सवादरम्यान, उत्सव मूर्तीचा औपचारिक ‘आरट्टू’ (पवित्र स्नान) एराट्टकुलंगरा महादेव मंदिरात पार पडतो. अंबालाप्पुझा येथून एराट्टकुलंगरापर्यंत मूर्तीची मिरवणूक काढली जाते.

एराट्टकुलंगरा महादेवांना अर्पण केली जाणारी सर्वात महत्त्वाची सेवा (वळीपाडू) म्हणजे ‘धारा’, ज्यामध्ये शिवलिंगावर पवित्र जलाचा निरंतर अभिषेक केला जातो, जो प्रभूला शांत करण्यासाठी आणि अशुद्धी दूर करण्यासाठी केला जातो. भगवान शिवाला अत्यंत प्रिय असलेली ‘कूवलथू माला’ (बिल्वपत्रांची माळ) समृद्धीसाठी आणि अडथळ्यांपासून मुक्ती मिळवण्यासाठी अर्पण केली जाते.
याव्यतिरिक्त, सर्व अडथळे दूर करण्यासाठी अष्टद्रव्य महागणपती होम (आठ पवित्र द्रव्यांनी भगवान गणपतीसाठी केलेली पूजा) नियमितपणे केला जातो, तर कौटुंबिक संरक्षणासाठी आणि सर्प दोषातून मुक्ती मिळवण्यासाठी नाग देवतांना प्रसन्न करण्याकरिता सर्प काव येथे वेळोवेळी नोरुम पालुम (हळदीचे दूध) अर्पण केले जाते. हे वळीपाडू (अर्पणे) दैवी कृपा, संरक्षण आणि धार्मिक पूर्तता मिळवू इच्छिणाऱ्या भाविकांकडून अत्यंत श्रद्धेने केले जातात.

पहाटेच्या पहिल्या मंद लहरीसह, सकाळी ५:०० वाजता नाडा थुरक्कलसाठी पवित्र दरवाजे हळुवारपणे उघडले जातात, जे पहाटेच्या वेळी मंदिरात येणाऱ्या भाविकांच्या शांत प्रार्थनांचे स्वागत करतात. सकाळचा प्रकाश सकाळी ६:३० वाजता उषा पूजा आणि सकाळी ८:०० वाजता पन्थीराडी पूजेच्या शांत लयीत उमलतो, त्यानंतर दुपारी १२:०० वाजता मंदिर विश्रांती घेण्यापूर्वी सकाळी ११:३० वाजता उच्चा पूजेचा दैवी नैवेद्य अर्पण केला जातो. जशी संध्याकाळ आकाशाला रंगवते, तसे पवित्र दरवाजे संध्याकाळी ५:३० वाजता पुन्हा उघडले जातात आणि त्यानंतर लगेचच संध्याकाळी ६:४५ वाजता दीपाराधनेच्या सोनेरी, लुकलुकत्या प्रकाशात उजळून निघतात. दिवसाची भक्ती रात्री ७:४५ वाजता शांत अशा अथाझा पूजेने संपन्न होते आणि रात्री ८:०० वाजता मंदिर ताऱ्यांच्या शांत प्रकाशात विसावते.

मुख्य वैशिष्ट्ये

  • अलाप्पुझा बस स्थानकापासून १४ किमी अंतरावर स्थित.
  • अलाप्पुझा रेल्वे स्थानकापासून १३ किमी अंतरावर स्थित.
  • अंबालाप्पुझा शहरापासून अवघ्या २ किमी अंतरावर.
  • जवळच्या प्रमुख शहरांतून एराट्टाकुलंगारापर्यंत केरळ राज्य परिवहन आणि स्थानिक बस सुविधा उपलब्ध आहेत.
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या निश्चित पार्किंग जागेत उभी केली जाऊ शकतात.
  • आसपासच्या शहरात राहण्याची आणि जेवणाची सोय उपलब्ध आहे.
  • संपर्क माहिती: ९६०५६८३५०१
Back To Home