देवमोगरा माता मंदिर

देवमोगरा, ता. सागबारा, जि. नर्मदा

महाराष्ट्र, गुजरात, मध्य प्रदेश आणि राजस्थानमधील आदिवासी समाजाची कुलदेवी म्हणून पूजल्या जाणाऱ्या श्री देवमोगरा माता यांचे प्राचीन मंदिर गुजरातच्या नर्मदा जिल्ह्यातील सागबारा तालुक्यातील देवमोगरा या गावात स्थित आहे. अन्नधान्याची देवी म्हणून पूजल्या जाणाऱ्या या मातेला आदिवासी बोलीभाषेत प्रेमाने ‘याहा मोगी’ (माता) म्हटले जाते. पांडुरी किंवा पांढर माता आणि कंसारी माता या नावानेही ओळखल्या जाणाऱ्या या देवीवर सातपुडा परिसरात अथांग श्रद्धा आहे. दरवर्षी महाशिवरात्रीला येथे पाच दिवसांची भव्य यात्रा भरते, ज्यामध्ये ५ लाखांपेक्षा अधिक भाविक सहभागी होतात.

पांडुरी माता ही सातपुडा पर्वतरांगांमध्ये वास्तव्यास असणाऱ्या भिल्ल समाजात विशेषतः कुलदेवी म्हणून अत्यंत पूजनीय आहे. लंडन विद्यापीठाच्या ‘स्कूल ऑफ ओरिएंटल अँड आफ्रिकन स्टडीज’चे मानववंशशास्त्रज्ञ टी. बी. नाईक यांनी १९५६ मधील त्यांच्या ‘द भिल्स – अ स्टडी’ या पुस्तकात भिल्ल संस्कृतीची नोंद केली आहे. त्यांनी नमूद केले आहे की, राजा पंथा हे भिल्ल समाजाचे मुख्य दैवत होते आणि देवमोगरा या त्यांच्या पत्नी होत्या. स्थानिक दंतकथेनुसार, प्राचीन काळी अक्कलकुवा (नंदुरबार जिल्हा, महाराष्ट्र) परिसरात आदिवासी राजांचे राज्य होते. हा भाग ‘दाब’ म्हणून ओळखला जात असे. आजही ‘दाब’ नावाचे एक गाव येथे अस्तित्वात आहे. या भागाच्या शेजारी नहाल,

निंबाडी, अंबूदा (वसावा), दुबळा, देहवाव्या, मावची यांसारखे अनेक आदिवासी समुदाय एकत्र आले आणि त्यांनी मिळून ‘दाबमंडळ’ नावाचे विशाल राज्य स्थापन केले. असे सांगितले जाते की, देवमोगरा (याहा मोगी) यांचा जन्म मावचर पाटी येथील एका आदिवासी शेतकऱ्याच्या घरी झाला होता. त्या शेतकऱ्याला सात मुली होत्या; त्यात पांडुरी देवी अतिशय सुंदर होत्या. त्यांच्या मोठ्या बहिणींना पाहायला येणारे वर त्याऐवजी पांडुरी देवींनाच पसंती देत असत, ज्यामुळे त्यांच्या बहिणींच्या लग्नाला उशीर होत होता. या परिस्थितीने दुःखी होऊन पांडुरी देवींनी आपले घर सोडले आणि त्या अरण्यात राहू लागल्या.

त्यानंतर लवकरच या भागात भीषण दुष्काळ पडला. अरण्यात भुकेलेल्या अवस्थेत भटकत असताना, मरणासन्न स्थितीत असलेल्या पांडुरी देवींना दाबचा राज्यकर्ता कोल पादशाह (ज्याला बाहा गोऱ्या म्हणूनही ओळखले जाई) याने पाहिले. त्याने त्यांना आपल्या घरी आणले आणि त्यांची राणी देवगोंदार हिने पांडुरी देवींचा स्वतःच्या मुलीप्रमाणे सांभाळ केला, ज्यामुळे त्यांना ‘पोहली पांढर’ (पालकत्वाने सांभाळलेली/उज्जीवित केलेली) हे नाव मिळाले.

पश्चिमेकडे अंबूदा येथे राजा तरहामल राज्य करत होता, ज्यांची ओळख नाईक यांनी ‘ताऱ्या बामण’ अशी केली आहे. त्यांचा मुलगा राजा पंथा अत्यंत बलवान आणि पराक्रमी होता. पांडुरी देवी वयात आल्यावर राजा पंथा यांनी त्यांच्याशी विवाह करण्याची इच्छा व्यक्त केली. तथापि, बाहा गोऱ्याच्या आधीच आठ राण्या असल्यामुळे, त्याने पंथा यांनी सात वर्षे घरजावई म्हणून राहावे अशी अट घातली. अट पूर्ण केल्यानंतर, राजा पंथा पांडुरी देवींना घेऊन निघाले, परंतु पंथा यांचे वडील तरहामल यांनी त्यांना राज्यात प्रवेश नाकारला. त्यानंतर ते दोघे देवमोगरा येथे स्थायिक झाले.

पुढे पुन्हा एकदा भीषण दुष्काळ पडला. लोक स्थलांतर करत असताना, पांडुरी देवींनी धैर्याने गुझरी गाठले आणि राजा पंथा व आपले भाऊ विना ठाकोर यांच्या मदतीने अन्नधान्य व पशुधन मिळवून ते लोकांमध्ये वाटले. या महान कार्यामुळे त्यांना ‘याहा मोगी’ (लोकमाता) ही पदवी मिळाली.

असे मानले जाते की त्यांच्या निधनानंतर, त्यांचा सन्मान करण्यासाठी राजा पंथा आणि विना ठाकोर यांनी त्यांची सोन्याची मूर्ती तयार केली. आक्रमकांपासून तिचे संरक्षण करण्यासाठी त्यांच्या वंशजांनी ही मूर्ती जमिनीत गाडून ठेवली. सागबारा राजघराण्याचे पूर्वज चंपाजी वसावा यांना दृष्टांत झाला आणि त्यांनी एका खडकाखालून ही मूर्ती बाहेर काढली. त्यांनी महाशिवरात्रीच्या दिवशी तिची प्राणप्रतिष्ठा केली आणि तिला आपली कुलदेवी मानले. अशा प्रकारे गावाच्या नावावरून या देवीला ‘देवमोगरा माता’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

मूळतः एक छोटेसे स्थान असलेल्या या मंदिराचा विविध जीर्णोद्धारांद्वारे विस्तार करण्यात आला आहे. एका विशाल प्रांगणात वसलेले हे मंदिर नेपाळी वास्तुकला शैलीत बांधलेले असून ते नेपाळच्या प्रसिद्ध पशुपतीनाथ मंदिरासारखे दिसते. या आधुनिक मंदिराच्या समोर लाल चुंदडीने गुंडाळलेला एक उंच लाकडी ध्वजस्तंभ उभा आहे. पायऱ्या चढून गेल्यावर भाविक चार सुवर्णमढवलेल्या आणि कोरीव काम केलेल्या खांबांवर आधारित भव्य मंडपात पोहोचतात. येथे धान्याच्या टोपलीत उभ्या असलेल्या, आदिवासी वेशभूषेत नटलेल्या देवमोगरा मातेची सुवर्णमूर्ती विराजमान आहे. देवीच्या एका हातात दुधाचे भांडे आणि दुसऱ्या हातात गुरे बांधण्याची दोरी आहे. त्यांच्या शिरावर चांदीचे छत्र शोभून दिसते.

मंदिराला पॅगोडा शैलीतील शिखर असून त्यावर कळस आणि आमलक आहे. उजव्या बाजूला नारळ फोडण्याच्या विधीसाठी व्यासपीठ आहे. जवळच असलेल्या एका झाडाखाली देवीच्या अनेक छोट्या मूर्ती ठेवून त्यांची पूजा केली जाते. या पवित्र वृक्षाबद्दल एक विशेष श्रद्धा आहे: ज्या दिशेने नवीन पालवी फुटते, त्या दिशेच्या भागात त्या वर्षी उदंड पीक येईल असे मानले जाते.

भाविक स्वतःच्या शेतातील धान्य घरी वापरण्यापूर्वी देवीला अर्पण करतात, या परंपरेला ‘नोव्हेन वेरुलो’ म्हटले जाते. याशिवाय चांदीचे हार, ओढण्या आणि अलंकारही अर्पण केले जातात. देवीच्या टोपलीतील मूठभर धान्य घरी नेऊन घरातील धान्यात मिसळले जाते, ज्यामुळे समृद्धी येते अशी श्रद्धा आहे. महुयाच्या दारूची पहिली धार परंपरेने देवीला अर्पण केली जाते.

महाशिवरात्रीदरम्यान दरवर्षी आयोजित केली जाणारी पाच दिवसांची देवमोगरा यात्रा ही गुजरातमधील १,५२१ वार्षिक यात्रांपैकी २८० आदिवासी उत्सवांपैकी एक आहे. सागबारा राजघराण्याद्वारे आयोजित या यात्रेची पहिली महापूजा राजघराण्याकडून केली जाते आणि मंदिराचा खर्चही तेच करतात. मुख्य दिवशी, देवीची मूर्ती सुमारे १ किमी अंतरावर असलेल्या ‘मोगरमुखी’ या राजा पंथा यांच्या स्थानी मिरवणुकीने नेली जाते. तेथे गडका नदीत देवीला स्नान घातले जाते. या विधीदरम्यान पाच सशस्त्र पोलीस कर्मचारी हवेत गोळीबार करून सलामी देतात. त्यानंतर पुजारी भाल्याने एका दगडाला छेद देतात आणि त्यातून झिरपणाऱ्या पाण्यावरून येत्या वर्षातील पाऊस आणि पिकांचा अंदाज लावला जातो.

या यात्रेला सुमारे ५ लाख भाविक हजेरी लावतात. अनेक भाविक १०-१५ बैलगाड्यांच्या ‘होबणे’ नावाच्या मिरवणुकीने येतात, ज्यामध्ये दारू, नारळ आणि तांदूळ यांसारखे नैवेद्य असलेल्या बांबूच्या टोपल्या (हिजारी) असतात. मंदिरात पोहोचेपर्यंत या टोपल्या कधीही जमिनीवर ठेवल्या जात नाहीत. काही भाविक नवसाचे कोंबडे किंवा बोकडही आणतात आणि अनेक जण सव्वा महिना उपवास करून देवीच्या दर्शनानंतर तो सोडतात. देवमोगरा व्यतिरिक्त, महाराष्ट्रातील नंदुरबार जिल्ह्यातील दाब गाव आणि बर्डीपाडा येथेही देवीची मंदिरे आहेत.

प्रमुख वैशिष्ट्ये

  • सागबारापासून १२ किमी अंतरावर स्थित
  • सागबारा शहरातून एसटी बस सेवा उपलब्ध
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंगपर्यंत पोहोचू शकतात
  • जवळच राहण्याची आणि भोजनाची सोय उपलब्ध आहे
Back To Home