चेराநல்லूर श्री महादेव मंदिर

चेराநல்லूर पूर्व, जिल्हा एर्नाकुलम.

किझक्के चेराநல்லूर श्री महादेव मंदिर हे एर्नाकुलम जिल्ह्यातील कलाडी जवळ पेरियार नदीच्या पवित्र काठावर वसलेले एक प्राचीन आणि प्रसिद्ध हिंदू मंदिर आहे. परशुरामांनी प्रतिष्ठित केलेल्या केरळमधील १०८ प्रसिद्ध शिव मंदिरांपैकी हे एक मंदिर मानले जाते. येथील भगवान शिवाची ‘ऋणमोचक’ म्हणून पूजा केली जाते, जे भक्तांच्या आयुष्यातील कर्ज आणि अडचणी दूर करतात आणि त्यांना दिलासा व कल्याणाचा आशीर्वाद देतात.

मंदिराच्या वास्तुकलेचा आणि संरचनेचा अभ्यास करणाऱ्या इतिहासकारांच्या आणि पुरातत्वशास्त्रज्ञांच्या मते हे मंदिर १,००० वर्षांहून अधिक जुने आहे. असे मानले जाते की हे मंदिर केरळच्या चेरा राज्यकर्त्यांच्या किंवा मध्ययुगीन कोचीन राज्याच्या काळात सध्याच्या भव्य स्वरूपात बांधले गेले होते. जरी ऐतिहासिक नोंदींमध्ये मंदिर कोणी बांधले याचे विशिष्ट नाव नमूद केलेले नसले, तरी कोचीन राज्यातील हे एक महत्त्वाचे आणि धोरणात्मकदृष्ट्या महत्त्वपूर्ण मंदिर होते. केरळ-द्राविडी वास्तुकलेच्या शैलीत बांधलेल्या या मंदिरात गोलाकार गर्भगृह, एक मोठे नळंबलम आणि एक चौरस नमस्कार मंडप आहे, जे पारंपारिक केरळ वास्तुकलेची उत्तम उदाहरणे आहेत. हे मंदिर पेरियार नदीच्या काठावर वसलेले असल्याने, जलमार्ग हे वाहतुकीचे प्रमुख साधन असतानाच्या काळात, या परिसराचा उपयोग कोचीन राज्याच्या उत्तर भागातील एक महत्त्वाचे सांस्कृतिक आणि व्यापारी केंद्र म्हणून केला जात असे. ऐतिहासिक नोंदी असेही दर्शवतात की या मंदिराच्या मालकीची मोठी जमीन होती आणि दरवर्षी जमीन महसूल म्हणून सुमारे २४ टन भात (२४,००० पारा भात) मिळत असे.

सुरुवातीच्या काळात, मंदिराची मालकी आणि व्यवस्थापन परिसरातील काही प्रतिष्ठित नंबुदिरी कुटुंबांकडे (उराळन) होते. गुरिक्कल, नंबियार, शराडी आणि मरार यांसारख्या पारंपारिक अंबलवासी समुदायातील प्रमुख कुटुंबांचीही मंदिराच्या दैनंदिन प्रशासनात आणि धार्मिक कार्यात महत्त्वाची भूमिका होती. १९७० च्या दशकात कृषी सुधारणा लागू झाल्यामुळे मंदिराची मोठी जमीन गेली, ज्यामुळे पारंपारिक उराळन कुटुंबांना मंदिराचे व्यवस्थापन करणे आर्थिकदृष्ट्या कठीण झाले. परिणामी, मंदिराला काही काळ उतरती कळा लागली होती. त्यानंतर, स्थानिक रहिवासी आणि भाविक एकत्र आले आणि त्यांनी एक व्यवस्थापन समिती स्थापन करून मंदिराचा जीर्णोद्धार केला. सध्या ही स्थानिक व्यवस्थापन समिती मंदिराचे प्रशासन, दैनंदिन उपक्रम आणि उत्सवांची जबाबदारी सांभाळते.

मुख्य दंतकथेनुसार, हे केरळमधील १०८ शिवमंदिरांपैकी एक आहे, ज्याची स्थापना त्रेतायुगात परशुरामांनी केली असल्याचे मानले जाते. दक्ष यज्ञाच्या वेळी सती देवीने अग्नीत आत्मदहन केल्यामुळे दुःखी होऊन भगवान शिव संसारात विरक्त झाले आणि येथे गहन ध्यानावस्थेत आहेत, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. भगवान शिव गहन ध्यानात असल्याने, त्यांचे ध्यान भंग होऊ नये म्हणून पूजेसाठी सुगंधी फुले, गुलाब पाणी आणि अगरबत्तीचा वापर केला जात नाही. केवळ बिल्वपत्रे हा एक अपवाद आहे. येथे भगवान महादेवांना ‘ऋणमोचक’ म्हणून ओळखले जाते, जे भक्तांच्या प्रार्थना ऐकतात आणि त्यांचे शारीरिक व आध्यात्मिक ऋण, आजारपण, आर्थिक अडचणी आणि इतर संकटे दूर करून त्यांना आशीर्वाद देतात. मंदिराच्या नावाच्या उत्पत्तीबद्दलही एक दंतकथा आहे. ‘चेरानल्लूर’ हे नाव ‘चेरान नल्ला ओरू’ यावरून आले आहे, ज्याचा अर्थ ‘एकत्र येण्यासाठी आणि एक होण्यासाठी योग्य जागा’ असा होतो.

रस्त्यावरून पाहिल्यास, हे मंदिर पेरियार नदीच्या जवळ स्थित असून मंदिर परिसराच्या चहूबाजूंना हिरवळ आहे. मुख्य प्रवेशद्वाराच्या समोर मध्यम आकाराचे ‘अनकोट्टिल’ आहे, ज्याचा वापर उत्सव आणि इतर धार्मिक विधींसाठी केला जातो. अनकोट्टिल ओलांडून मुख्य प्रवेशद्वारातून आत प्रवेश केल्यावर, सर्वात आधी ‘बलिकल्पुरा’ दिसते, ज्यामध्ये एक मोठा ‘बलिकल्लू’ आहे. मंदिराचे चुट्टंबलम आणि इतर वास्तू केरळच्या पारंपारिक कौलारू शैलीतील आहेत. नळंबलम इतर अनेक मंदिरांच्या तुलनेत मोठे असून त्यावर पारंपारिक लाकडी कोरीव काम आणि कारागिरी केलेली आहे. नळंबलमच्या शेजारी ‘तिडप्पल्ली’ आहे, जिथे देवासाठी नैवेद्य तयार केला जातो; याचेही नूतनीकरण करण्यात आले आहे. श्रीकोविलच्या अगदी समोर चौरस आकाराचे ‘नमस्कार मंडपम’ आहे. हे प्राचीन काळी ब्राह्मणांना बसण्यासाठी, मंत्रोच्चार करण्यासाठी आणि इतर धार्मिक कार्यांसाठी बांधले गेले होते.

या मंदिरात गोलाकार श्रीकोविल आहे, जे वैशिष्ट्य केरळमधील मोजक्याच मंदिरांमध्ये आढळते. मध्ययुगीन केरळच्या कारागिरीचा उत्तम नमुना असलेले हे गोलाकार श्रीकोविल पूर्वेकडे तोंड करून आहे. मुख्य देवता जवळच वाहणाऱ्या पेरियार नदीच्या दिशेला अभिमुख आहे. गोलाकार श्रीकोविलला दोन मजली छप्पर आहे, ज्यातील खालच्या मजल्याचा व्यास मोठा आणि वरच्या मजल्याचा व्यास लहान आहे. दोन्ही मजले तांब्याच्या पत्र्यांनी झाकलेले आहेत. श्रीकोविलचा पाया, ज्याला ‘अधिष्ठान’ म्हणतात, तो पूर्णपणे कोरीव ग्रॅनाइट दगडापासून बनलेला आहे. श्रीकोविलकडे जाणाऱ्या दगडी पायऱ्या, ज्यांना ‘सोपानम’ म्हणतात, त्यावर वक्र नक्षीकाम असून प्राचीन शैलीतील कोरीव ‘व्याली’ मुख आहे. श्रीकोविलच्या मध्यभागी, गर्भगृहात काळ्या ग्रॅनाइटपासून बनवलेले शिव लिंग स्थापित आहे. या देवतेची ‘ऋणमोचक मूर्ती’ म्हणून पूजा केली जाते.

भगवान गणेश मुख्य श्रीकोविलच्या नैऋत्य कोपऱ्यात (कन्निमूला) पूर्व दिशेला तोंड करून विराजमान आहेत. भगवान धर्मशास्ता/अय्यप्पा हे नळंबलमच्या बाहेर, मंदिराच्या आग्नेय कोपऱ्यात एका स्वतंत्र श्रीकोविलमध्ये विराजमान आहेत. भगवान शिवाचे सेवक असलेल्या शिवभूतांचीही मंदिरातील विशिष्ट ठिकाणी पूजा केली जाते.

मंदिराचा मुख्य वार्षिक उत्सव मल्याळम महिना कुंभम (फेब्रुवारी-मार्च) मध्ये साजरा केला जातो. हा उत्सव सहसा आठ दिवस चालतो, जो कोडियट्टमने सुरू होतो आणि आराट्टूने संपतो. उत्सवादरम्यान, स्थानिक समुदायाद्वारे मोठ्या प्रमाणावर आयोजित हत्तींची मिरवणूक, पारंपरिक संगीत, पंचवाद्यम, विविध सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि फटाक्यांच्या आतषबाजीसह देवासाठी विशेष तांत्रिक पूजा आणि अभिषेक केले जातात. हे शिवमंदिर असल्याने, महाशिवरात्री हा देखील मुख्य विशेष प्रसंगांपैकी एक आहे. या दिवशी, अनेक भाविक पहाटेपासूनच दर्शनासाठी येतात आणि देवासाठी अखंड नेय्याभिषेक, धारा आणि विशेष पुष्पांजली केली जाते. भाविक शिवरात्रीचे व्रत पाळतात आणि व्रताचा भाग म्हणून रात्रभर जागून देवाचे स्मरण करतात. वृश्चिकमच्या पहिल्या दिवसापासून ते धनुच्या ११ व्या दिवसापर्यंत (नोव्हेंबर-डिसेंबर) ४१ दिवसांचा मंडल काळ देखील मंदिरात विशेष कालावधी म्हणून पाळला जातो. या काळात, विशेष वृश्चिक महोत्सवासोबतच मंडल विळक्कू पूजा आणि उपदेवता भगवान अय्यप्पा यांच्यासाठी विशेष शनिवारच्या पूजा केल्या जातात. दरमहा प्रदोष तिथीला विशेष प्रदोष पूजा आणि देवाची मिरवणूक काढली जाते. धनु महिन्यातील तिरुवातिरा नक्षत्र देखील विशेष प्रसंग म्हणून पाळले जाते. मल्याळम महिना कर्कडकम (जुलै-ऑगस्ट) दरम्यान, रामायण पठण आणि देवासाठी विशेष लक्षार्चना देखील केली जाते.

मंदिरातील सर्वात प्रसिद्ध अर्पणांपैकी एक म्हणजे ऋणमोचन पुष्पांजली. आर्थिक अडचणी, मानसिक त्रास आणि कौटुंबिक समस्यांपासून मुक्ती मिळवण्यासाठी भक्त विशेषतः ही सेवा करतात. देवाच्या तपस्वी रूपाला शीतलता प्रदान करण्यासाठी ‘धारा’ देखील अर्पण केली जाते. करीप्पोंडी धारा, नेय्यू धारा आणि एलानीर धारा हे धारेचे मुख्य प्रकार आहेत. ज्योतिषशास्त्रीय अडचणींपासून मुक्ती आणि उत्तम आरोग्य व दीर्घायुष्यासाठी धारा फायदेशीर मानली जाते. कुव्वलमला समर्पण, ज्यामध्ये देवाला प्रिय असलेल्या कुव्वलमच्या पानांची माळ अर्पण केली जाते, ते आरोग्यप्राप्ती आणि इच्छापूर्तीसाठी फलदायी मानले जाते. इतर सुगंधी फुले येथे सामान्यतः वापरली जात नाहीत. शंखाभिषेक हा एक विशेष अभिषेक आहे, जो शंखामध्ये पवित्र जल घेऊन देवाला अर्पण केला जातो. देवी पार्वतीच्या संकल्पनेतून श्रीकोविलच्या मागे दिवा लावला जातो, ज्याला ‘पिनविलक्कू’ म्हणतात; हे अर्पण भक्त विवाहाशी संबंधित अडचणी दूर करण्यासाठी करतात. उपदेवतांसाठीही विशेष पूजा-अर्चना केली जाते. भगवान गणेशासाठी अडथळे दूर करण्यासाठी दररोज ‘गणपती होम’ केले जाते, तर विशेष दिवसांवर ‘अप्पम मूडल’ आयोजित केले जाते. शनीच्या प्रतिकूल प्रभावापासून मुक्ती मिळवण्यासाठी आणि रोजगाराशी संबंधित अडथळे दूर करण्यासाठी, शनिवारी भगवान अय्यप्पांना ‘एल्लूविलक्कू’, ‘नीरांजनम’ आणि ‘कषाय नैवेद्यम’ ही मुख्य अर्पणे केली जातात.

मंदिरातील दैनंदिन पूजा सकाळी ०४:३० वाजता पल्ली उनर्थलने सुरू होतात. सकाळी ०५:०० वाजता निर्मल्य दर्शन आणि अभिषेकासाठी मंदिर उघडते. सकाळी ०७:०० वाजता उषा पूजा केली जाते, त्यानंतर सकाळी १०:३० वाजता उच्चा पूजा होते. सकाळी ११:०० वाजता मंदिर बंद होते. संध्याकाळी ५:३० वाजता मंदिर पुन्हा उघडते, त्यानंतर संध्याकाळी ६:३० वाजता दीपाराधना होते. रात्री ७:३० वाजता अथाझा पूजा आणि थ्रिप्पुका केली जाते, त्यानंतर मंदिर बंद होते. सूर्यास्ताच्या वेळेनुसार संध्याकाळच्या दीपाराधनेच्या वेळेत थोडा बदल होऊ शकतो. महाशिवरात्री, वार्षिक उत्सव आणि मंडला हंगामासारख्या विशेष प्रसंगी, मंदिर सकाळी लवकर उघडू शकते.

मुख्य वैशिष्ट्ये :-

  • कलाडीपासून ६ किमी आणि अंगमालीपासून १३ किमी अंतरावर स्थित आहे.
  • जवळचे रेल्वे स्टेशन अंगमाली रेल्वे स्टेशन आहे, जे सुमारे १३ किमी अंतरावर आहे.
  • कोचीन आंतरराष्ट्रीय विमानतळापासून १५ किमी अंतरावर.
  • मंदिरापर्यंत स्थानिक बस सुविधा उपलब्ध आहेत.
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रात उभी केली जाऊ शकतात.
  • जवळच्या शहरांमध्ये राहण्याची आणि जेवणाची सोय उपलब्ध आहे.
  • संपर्क क्रमांक +९१ ४८४२६४९०२४
Back To Home