बीएपीएस स्वामीनारायण मंदिर

नानीचोबिसी-नवसारी, ता. नवसारी, जि. नवसारी

अठराव्या शतकात, जेव्हा समाज तीव्र सामाजिक विषमतेने ग्रासलेला होता, तेव्हा अनेक संतांनी मूलभूत मानवी मूल्यांच्या पुनर्निर्माणासाठी स्वतःला समर्पित केले. याच परिवर्तनकारी ऐतिहासिक कालखंडात स्वामीनारायण संप्रदायाचा उदय झाला. या पुरोगामी परंपरेने कोणत्याही भेदभावाशिवाय सर्व व्यक्तींसाठी आध्यात्मिक प्रगतीची द्वारे खुली केली, ज्याचा परिपाक म्हणून जगभरात भव्य मंदिरांचे एक विशाल जाळे निर्माण झाले. या विस्तृत मंदिर मालिकेतील एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण मंदिर गुजरात राज्यातील नवसारी शहराच्या जवळ असलेल्या नानीचोबिसी गावात स्थित आहे.

या पवित्र मंदिराची प्राथमिक संकल्पना स्वामीनारायण परंपरेतील पाचवे आध्यात्मिक उत्तराधिकारी प्रमुख स्वामी महाराज यांच्या पवित्र हातांनी साकारली गेली, ज्यांनी १८ सप्टेंबर २०१२ रोजी स्वतः शुभ पायाभरणी समारंभ (शिलापूजन) संपन्न केला. आज, नानीचोबिसी येथील हे मंदिर स्वामीनारायण संप्रदायाचा समृद्ध आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक वारसा दर्शवणारा एक महत्त्वाचा संस्थात्मक आधारस्तंभ म्हणून ओळखले जाते.

या संप्रदायाचा ऐतिहासिक प्रवास सुमारे दोन शतकांपूर्वी सुरू होतो. याची मुळे गुजरातच्या भूमीवर भगवान स्वामीनारायण यांनी केलेल्या सखोल आध्यात्मिक सुधारणांमध्ये खोलवर रुजलेली आहेत. ३ एप्रिल १७८१ रोजी उत्तर प्रदेशातील छपैया गावात जन्मलेल्या त्यांचे नाव घनश्याम पांडे असे ठेवण्यात आले होते. बालपणातच त्यांनी पवित्र वेद आणि धर्मशास्त्रांचा अत्यंत सखोल आणि सर्वांगीण अभ्यास पूर्ण केला होता. अवघ्या सात वर्षांच्या कोवळ्या वयात, त्यांनी एका ऐतिहासिक तीर्थयात्रेला सुरुवात करण्यासाठी घराचा त्याग केला आणि अनवाणी पायांनी संपूर्ण भारतभर प्रवास केला. अष्टांग योगाच्या विषयांवर मिळवलेल्या पूर्ण प्रभुत्वामुळे, त्यांना नीलकंठ वर्णी हे पूजनीय नाव प्राप्त झाले. सात वर्षांच्या कठोर पायी प्रवासानंतर, २१ ऑगस्ट १७९९ रोजी लोज येथे त्यांची भेट मुक्तानंद स्वामींशी झाली. त्यानंतर, १८ जून १८०० रोजी पिपलाणा येथे त्यांची रामानंद स्वामींशी भेट झाली, ज्यामुळे ते रामानंद स्वामी आणि गुणातीतानंद स्वामींसारख्या थोर संतांच्या निकटच्या सहवासात आले. त्यांच्या गुरूंनी त्यांना अधिकृतपणे पवित्र पंथात दीक्षित केले आणि त्यांना सहजानंद स्वामी हे नाव दिले, जरी नंतर ते जगभरात स्वामीनारायण या नावाने पूजले जाऊ लागले.

त्यानंतरच्या शतकात या आध्यात्मिक बंधुत्वाचा प्रचंड विस्तार झाला. ब्रह्मस्वरूप शास्त्रीजी महाराजांनी या पवित्र वारशाचे नेतृत्व स्वीकारले आणि ५ जून १९०७ रोजी आनंद जिल्ह्यातील बोचसण गावात पहिले पारंपरिक शिखरबद्ध मंदिर स्थापन केले. या ऐतिहासिक वळणावरच त्यांनी ‘बोचासनवासी श्री अक्षर पुरुषोत्तम स्वामीनारायण संस्था’ (BAPS) च्या स्थापनेची अधिकृत घोषणा केली. सध्या, ही जागतिक संस्था जगभरातील ३,८५० पेक्षा जास्त केंद्रांचे पर्यवेक्षण करते आणि १,५५० पेक्षा जास्त मंदिरांचे व्यवस्थापन करते. प्रमुख स्वामी महाराज यांची नवसारी क्षेत्रातील भक्तांच्या आध्यात्मिक कल्याणासाठी एक भव्य मंदिर उभारण्याची प्रबळ इच्छा होती. १८ सप्टेंबर २०१२ रोजी, विक्रम संवत २०६९ च्या लाभ पंचमीच्या शुभ दिवशी, असाधारण परिस्थितीत या मंदिराचे अधिकृत बांधकाम सुरू झाले. अनेक वर्षांच्या सूक्ष्म नियोजनानंतर, ३० जानेवारी २०२० रोजी—विक्रम संवत २०७६ च्या वसंत पंचमीच्या पवित्र सणानिमित्त—सध्याचे आध्यात्मिक गुरु, महंत स्वामी महाराज यांच्या पवित्र हस्ते दिव्य मूर्तींची अधिकृत प्राणप्रतिष्ठा सोहळा संपन्न झाला.

भगवान स्वामीनारायण यांना समर्पित मंदिरे त्यांच्या उत्कृष्ट भारतीय शास्त्रीय वास्तुकला आणि दगडी कोरीव कामाच्या प्रदर्शनासाठी जगभरात प्रसिद्ध आहेत. हे विशिष्ट मंदिर नानीचोबिसी येथील एका प्रशस्त आणि सुव्यवस्थित अंगणात अतिशय सुंदररीत्या वसलेले आहे. या विस्तीर्ण परिसरात बारकाईने आखलेली उद्याने आणि मुख्य वास्तूच्या अगदी समोर हिरवीगार लॉन आहे. प्रवेशमार्गाच्या दोन्ही बाजूंना शुद्ध पांढऱ्या संगमरवरातून कोरलेले दोन भव्य हत्तींचे शिल्प आहे. मुख्य दर्शनी भागाच्या समोर, कमळाच्या आकाराच्या सुंदर चौथऱ्यावर भगवान स्वामीनारायण यांच्या पवित्र पादुका विराजमान आहेत. त्याच वेळी, जवळच एक समर्पित यज्ञशाळा देखील स्थित आहे.

इतर प्रमुख स्वामीनारायण संकुलांच्या वास्तुकलेच्या वैशिष्ट्यांशी पूर्णपणे सुसंगत अशी ही वास्तू भव्य, दुमजली रचनेत साकारली आहे. तळमजल्यावर सामुदायिक कार्यक्रमांसाठी एक प्रशस्त सांस्कृतिक सभागृह आहे, जिथून ३२ पायऱ्या चढून गेल्यावर भव्य वरच्या प्रांगणात प्रवेश मिळतो. मुख्य मंदिराच्या दोन्ही बाजूंना दोन सुंदर उपमंदिरे आहेत. एका मंदिरात शिव दरबार आहे, तर दुसऱ्या मंदिरात राम दरबार विराजमान आहे. या वास्तुकलेच्या उत्कृष्ट नमुन्याच्या बाह्य दर्शनी भागात ५ उत्तुंग मुख्य शिखरे, २ भव्य मुख्य घुमट, १७ दुय्यम घुमट आणि १९ चमकणारे सुवर्ण कलश आहेत. संपूर्ण मंदिराची संरचना २२२ अत्यंत कोरीव खांबांवर आधारलेली असून १५० कलात्मक कमानींनी सजलेली आहे.

मुख्य स्तरावर तीन पुढचे ओटे, एक मध्यवर्ती सभा मंडप आणि तीन बाजूंना तीन गर्भगृहे आहेत. तिन्ही पुढच्या ओट्यांना आणि सभा मंडपाला आधार देणारे खांब अतिशय सुंदररीत्या कोरलेले आहेत. चौरस आधारांवरून वर जाणारे हे खांब आकर्षक आणि सजावटीच्या कमानींनी एकमेकांना जोडलेले आहेत. या खांबांच्या वरच्या भागावर विविध हिंदू देवता आणि पूजनीय संतांच्या सूक्ष्म आणि अद्वितीय उठावदार शिल्पकला कोरलेल्या आहेत. या आधारांवर विसावलेले जड तुळई आणि गुंतागुंतीचे छत उत्कृष्ट कारागिरी आणि भौमितिक नक्षीकामांनी व्यापलेले आहे. संपूर्ण मंदिर शुद्ध पांढऱ्या संगमरवरापासून अत्यंत काळजीपूर्वक बनवलेले आहे. मध्यवर्ती सभामंडपाच्या समोर तीन गर्भगृहे आहेत, ज्यांच्या सुशोभित दरवाजांच्या चौकटींवर अतिशय सुंदर कोरीव काम केलेले आहे. मध्यवर्ती उंबरठ्यावर (ललाटबिंब) भगवान श्री गणेशांची एक उत्कृष्ट मूर्ती विराजमान आहे, तर खालील पायरीवर पारंपारिक चंद्रशिला आणि संरक्षक कीर्तिमुखाचे नक्षीकाम केलेले आहे. मुख्य गर्भगृहातील पवित्र वेदीवर असलेल्या अत्यंत सुशोभित छत्राखाली परब्रह्म भगवान स्वामीनारायण आणि गुणातीतानंद स्वामी यांच्या मुख्य मूर्तींची प्राणप्रतिष्ठा करण्यात आली आहे. उजव्या आणि डाव्या गर्भगृहातील जुळणाऱ्या वेद्यांवर राधा-कृष्ण, हरिकृष्ण महाराज आणि घनश्याम महाराज यांच्या सुंदर मूर्ती विराजमान आहेत. मंदिराच्या बाह्य दर्शनी भागात विशेषरीत्या तयार केलेल्या कोनाड्यांमध्ये वायू, कुबेर, ईशान, इंद्र, अग्नी, यम आणि नैऋत्य यांसारख्या अनेक वैदिक देवतांच्या दगडी मूर्ती कोरलेल्या आहेत.

मंदिरात होणाऱ्या नित्य पूजा आणि आरतीच्या कार्यक्रमांचे नियोजन पद्धतशीरपणे केलेले आहे. दिवसाची सुरुवात सकाळी ६:०० वाजता मंगला आरतीने होते, त्यानंतर सकाळी ७:३० वाजता श्रृंगार आरती होते. सकाळी ११:१५ वाजता राजभोग आरती ही दुपारची मुख्य नैवेद्य वेळ असते. सायंकाळच्या प्रार्थनांची सुरुवात संध्या आरतीने ७:०० वाजता होते आणि रात्री ८:१५ वाजता शयन आरतीने दिवसाची सांगता होते.

सार्वजनिक दर्शनासाठी मंदिराच्या वेळा दिवसाच्या वेगवेगळ्या सत्रांमध्ये विभागलेल्या आहेत. मंदिराचे दरवाजे भाविकांसाठी सकाळी ७:३० ते १०:१५ पर्यंत उघडे असतात, त्यानंतर राजभोग थाळ अर्पण करण्यासाठी गाभारा १०:१५ ते ११:१५ या वेळेत थोड्या काळासाठी बंद ठेवला जातो. दर्शन पुन्हा ११:१५ ते दुपारी १२:०० वाजेपर्यंत सुरू राहते, त्यानंतर दुपारी १२:०० ते ४:०० पर्यंत मंदिर विश्रांतीसाठी बंद असते. सायंकाळचे दर्शन पुन्हा ४:०० ते ६:०० या वेळेत सुरू होते, त्यानंतर थाळ सेवेसाठी ६:०० ते ७:०० या एका तासाच्या कालावधीसाठी मंदिर पुन्हा बंद केले जाते. त्यानंतर रात्री ७:०० ते ८:१५ पर्यंत शेवटच्या दर्शनासाठी मंदिर उघडले जाते आणि शयन आरतीनंतर रात्रीच्या वेळी मंदिर कायमस्वरूपी बंद केले जाते.

हे मंदिर भाविकांच्या आध्यात्मिक प्रगतीसाठी एक महत्त्वाचे केंद्र म्हणून कार्य करते आणि नियमितपणे विविध कार्यक्रमांचे आयोजन करते. दररोज सकाळी ८:०० ते ९:०० या वेळेत सत्संग सभा आयोजित केली जाते. याव्यतिरिक्त, दर रविवारी सायंकाळी ५:०० ते ७:०० या वेळेत विशेष साप्ताहिक सत्संग सभेचे आयोजन केले जाते, ज्यामध्ये नवसारी शहर आणि आसपासच्या ग्रामीण भागातून मोठ्या संख्येने भाविक सहभागी होतात.

येथे प्राचीन परंपरांनुसार धार्मिक सण आणि वार्षिक उत्सवांचे समृद्ध वेळापत्रक अत्यंत बारकाईने पाळले जाते. उन्हाळ्याच्या दिवसांत, चंदन शृंगार हा वैशिष्ट्यपूर्ण उत्सव मुख्य आकर्षणाचे केंद्र असतो—ज्यामध्ये पवित्र मूर्तींना चंदनाच्या शीतल लेपाने अतिशय सुंदररित्या सजवले जाते. पवित्र पावसाळ्याच्या संपूर्ण काळात, पारंपरिक हिंडोळा उत्सव मोठ्या भक्तीभावाने साजरा केला जातो, ज्या दरम्यान दररोज देवांना अत्यंत कलात्मक आणि वैशिष्ट्यपूर्ण अशा पाळण्यांमध्ये विराजमान केले जाते. धार्मिक वर्षाचा समारोप दिवाळी आणि अन्नकूट उत्सवाच्या भव्य सोहळ्याने होतो, जिथे शेकडो प्रकारच्या शुद्ध, सात्विक शाकाहारी पदार्थांची देवांसमोर नैवेद्य म्हणून कलात्मक मांडणी केली जाते. याव्यतिरिक्त, संस्था नियमितपणे समुदायातील तरुणांसाठी विशेष शास्त्र पठण आणि गहन आध्यात्मिक शिबिरांचे आयोजन करते.

उपयुक्त माहिती :

  • नवसारी शहरापासून ५ कि.मी. अंतरावर स्थित.
  • नवसारीतून राज्य परिवहन बसेस आणि खाजगी वाहनांची सेवा वारंवार उपलब्ध असते.
  • जिल्ह्यातील अनेक प्रमुख शहरांतून नवसारीसाठी राज्य परिवहन बसची सुविधा सहज उपलब्ध आहे.
  • खाजगी वाहने थेट मंदिराच्या निश्चित पार्किंग क्षेत्रापर्यंत नेता येतात.
  • परिसरामध्ये राहण्याची आणि नाश्त्याची सोयीस्कर व्यवस्था उपलब्ध आहे.
  • संपर्क: मंदिर कार्यालय, भ्रमणध्वनी ९९९८९९२५००, ९९९८९९२५५८
Back To Home