खंडेरायाची जेजुरी म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या तीर्थक्षेत्राच्या पायथ्याशी, पेशवेकालीन ऐतिहासिक आणि स्थापत्यशास्त्राचा दुर्मिळ आविष्कार असलेले बल्लाळेश्वर शिवमंदिर आहे. हे मंदिर जमिनीच्या पृष्ठभागापासून सुमारे साठ फूट खोल, तलावाच्या तटबंदीमध्ये दडलेले आहे. अठराव्या शतकात थोरले बाजीराव पेशवे यांनी भाविक आणि लष्करी गरजांसाठी बांधलेल्या या तलावाच्या खोदकामात बल्लाळेश्वराचे स्वयंभू लिंग सापडले होते. मराठा वास्तुशैली, प्रगत जलव्यवस्थापन आणि पाताळेश्वर स्वरूपामुळे या स्थानाला विशेष महत्त्व आहे. जेजुरी गडावरील दर्शनानंतर या बल्लाळेश्वराचे दर्शन घेतल्याशिवाय जेजुरीची यात्रा पूर्ण होत नाही, अशी अनेक भाविकांची धारणा आहे.
अठराव्या शतकाच्या सुरुवातीपर्यंत जेजुरी गडाच्या पायथ्याशी विस्तीर्ण माळरान होते. सह्याद्रीच्या पूर्व रांगांमधील या भागात पावसाचे प्रमाण अत्यंत कमी होते. त्यातच जेजुरीचा परिसर प्रामुख्याने खडकाळ आणि डोंगराळ असल्याने पावसाचे पाणी साठवून ठेवण्याची कोणतीही नैसर्गिक यंत्रणा येथे उपलब्ध नव्हती. 
गडाच्या पायथ्याशी असलेला हा भाग एका नैसर्गिक दरीसारखा किंवा खोलगट प्रदेशासारखा होता. येथून पावसाळ्यात डोंगरावरून येणारे पाणी वेगाने वाहून जात असे. या कोरड्या प्रदेशात पाण्याची मोठी टंचाई असल्याने गडावर येणाऱ्या भाविकांचे प्रचंड हाल होत असत. याशिवाय जेजुरी हे ठिकाण पुण्यापासून जवळ आणि साताऱ्याच्या वाटेवर असल्याने मराठा सैन्यासाठी एक महत्त्वाचा थांबा होते. मात्र, घोडदळाची मोठी छावणी तिथे उभी करणे हे पाण्याचा अभाव असल्यामुळे कठीण जात असे.
जेजुरीतील ही पाण्याची टंचाई दूर व्हावी यासाठी इ.स. १७३७ ते १७४० या कालखंडात थोरले बाजीराव पेशवे यांनी येथे एका मोठ्या तलावाची निर्मिती करण्याचे काम हाती घेतले. हा तलाव सुमारे ३६ ते ३७ एकर एवढ्या अवाढव्य परिसरात पसरलेला आहे. तलावाच्या बांधकामाच्या वेळी जमिनीच्या पोटात एक प्राचीन शिवलिंग होते. थोरल्या बाजीराव पेशव्यांनी या शिवलिंगाचे आध्यात्मिक महत्त्व ओळखून तेथेच मंदिराची उभारणी करण्याचे आदेश दिले. पेशव्यांनंतर जेजुरीच्या विकासात इंदूरच्या होळकर घराण्याचे मोठे योगदान राहिले. 
अहिल्याबाई होळकर यांनी जेजुरी गडावरील वास्तूंच्या बांधकामासोबतच या परिसराच्या जतन आणि दुरुस्तीसाठी विशेष निधी उपलब्ध करून दिला होता. या मंदिराच्या भिंतींवरील काही खुणांवरून याचा जीर्णोद्धार होळकर काळात झाल्याचे दिसून येते. पेशवेकालीन सरदार राघो मंबाजी आणि हरिपंत फडके यांनीही या धार्मिक वास्तूच्या निर्माणात महत्त्वाची भूमिका बजावली होती.
जेजुरीच्या बल्लाळेश्वर मंदिराच्या नावाला एक विशेष वलय आहे. ‘बल्लाळेश्वर’ हे नाव सामान्यतः अष्टविनायकांपैकी पालीच्या गणपतीशी जोडले जात असले तरी जेजुरीतील हे स्थान भगवान शंकराचे आहे. या नावाच्या उत्पत्तीबाबत अभ्यासकांमध्ये विविध मते आढळतात. काही अभ्यासकांच्या मते, थोरल्या बाजीराव पेशव्यांनी त्यांचे वडील बाळाजी विश्वनाथ ऊर्फ बल्लाळ यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ या शिवस्थानाला बल्लाळेश्वर असे नाव दिले असावे. जेव्हा पेशवे तलावाचे खोदकाम सुरू होते, तेव्हा कामगारांना जमिनीच्या आत एका विशिष्ट ठिकाणी कठीण पाषाण लागला. अधिक सावधगिरीने खोदकाम केल्यावर तिथे एक स्वयंभू शिवलिंग प्रकट झाले. जेजुरी क्षेत्राचा महिमा सांगणाऱ्या ‘मार्तंड विजय’ या ग्रंथात हे वर्णन आलेले आहे. 
जमिनीच्या इतक्या खोलवर असलेले शिवलिंग हे पाताळेश्वर मानले जाते व ते पृथ्वीच्या गर्भातील ऊर्जेचे आणि स्थिरतेचे प्रतीक आहे.
जेजुरी शहरात प्रवेश केल्यानंतर खंडोबा गडाच्या दक्षिण-पूर्व म्हणजेच आग्नेय दिशेला असलेल्या नीरा-पंढरपूर रस्त्यावर हा पेशवे तलाव आणि बल्लाळेश्वर मंदिर स्थित आहे. गडाच्या पायथ्यापासून पायी चालत आल्यास दहा मिनिटांत या मंदिरापर्यंत पोहोचता येते. मंदिराच्या परिसरात प्रवेश केल्यावर सुरुवातीला तलावाची अवाढव्य तटबंदी नजरेस पडते. या तलावाच्या काठावर अनेक जुने वृक्ष आहेत. काठावर उभे राहिल्यावर समोर जेजुरी गडाचे सुंदर दृश्य दिसते.
बल्लाळेश्वर मंदिर हे मराठा वास्तुशास्त्राचा आणि पेशवेकालीन अभियांत्रिकी कौशल्याचा एक सुंदर नमुना आहे. हे मंदिर जमिनीच्या पृष्ठभागापासून सुमारे ६० फूट खोल, थेट तलावाच्या मजबूत तटबंदीच्या पोटात बांधलेले आहे. मंदिराच्या प्रवेशासाठी तलावाच्या पूर्व बाजूच्या तटबंदीमधून खाली उतरण्यासाठी दगडी पायऱ्यांचा मार्ग तयार करण्यात आला आहे. मंदिरात प्रवेश करताना सुरुवातीला एका भव्य दगडी कमानीवजा प्रवेशद्वारातून मंदिरात उतरण्यासाठी पायरीमार्ग आहे. पुढे मंदिरासमोर एका चौथऱ्यावर नंदीची मोठी मूर्ती आहे. या नंदीच्या चारही बाजूंना चार अर्ध-स्तंभ आहेत. यापूर्वी येथे नंदीमंडप असावा, असे येथील रचनेवरून भासते. मंदिराला पारंपरिक उंच शिखर नाही, मात्र जमिनीच्या पातळीवर काही छोटे दगडी घुमट आहेत. त्या घुमटांचा वापर गर्भगृहातील हवा खेळती राहण्यासाठी केला गेलेला आहे.
मंदिराचा विशेष स्थापत्य चमत्कार म्हणजे याचे गर्भगृह. हे गर्भगृह तलावाच्या मुख्य भिंतीच्या आतल्या बाजूला कोरलेले आहे. आश्चर्याची बाब म्हणजे तलावात प्रचंड पाणीसाठा असतानाही या भिंतीतून पाणी गर्भगृहात झिरपत नाही. गर्भगृहात बल्लाळेश्वराची शिवपिंडी आहे व तलावाचे पाणी एका गोमुखातून थेट या पिंडीवर पडते, अशी रचना आहे. रंगपंचमीच्या काळात सूर्यकिरणे एका विशिष्ट कोनातून थेट गर्भगृहातील या पिंडीवर पडतात. गर्भगृहासमोर पुष्करणी आहे. त्यातील पाणी शेतीसाठी वापरण्याचे जलव्यवस्थापन आजही कार्यक्षम आहे.
महाशिवरात्री हा या मंदिरातील मोठा वार्षिक उत्सव आहे. माघ महिन्यातील वद्य चतुर्दशीला येथे तीन दिवस मोठी जत्रा असते. या काळात शिवलिंगाची विशेष महापूजा आणि रुद्राभिषेक केला जातो. महाशिवरात्रीच्या रात्री संपूर्ण मंदिर दिव्यांच्या प्रकाशात उजळून निघते. श्रावण महिन्यातील प्रत्येक सोमवारी येथे भाविकांची मोठी गर्दी असते. या दिवशी कऱ्हा नदीतून कावडीने पाणी आणून देवाला अभिषेक करण्याची येथे परंपरा आजही जपली जाते. श्रावणी सोमवारी येणाऱ्या सर्व भाविकांसाठी महाप्रसादाचे म्हणजेच अन्नदानाचे आयोजन केले जाते. तसेच सोमवती अमावस्येला जेव्हा खंडेरायाची पालखी कऱ्हा नदीवर स्नानासाठी निघते, तेव्हा हजारो भाविक परतीच्या प्रवासात बल्लाळेश्वराच्या दर्शनाला आवर्जून येतात.
