महाराष्ट्र राज्यातील जालना शहरातील संभाजीनगर भागात स्थित असलेले श्री बालाजी मंदिर हे स्थानिक वैष्णव संप्रदायाच्या श्रद्धावंतांचे एक महत्त्वपूर्ण धार्मिक केंद्र आहे. या मंदिराची स्थापना ३० ऑगस्ट १९९४ रोजी झाली. मंदिराच्या मुख्य गर्भगृहामध्ये स्थापित असलेली भगवान व्यंकटेश्वराची भव्य मूर्ती ही सर्व भक्तांच्या आराधनेचा मुख्य विषय आहे. येथे दररोज पारंपरिक दाक्षिणात्य वैदिक विधींचे काटेकोरपणे पालन केले जाते. विशेषतः श्रावण महिन्यातील प्रत्येक शुक्रवारी तसेच वार्षिक ब्रह्मोत्सवाच्या काळात या ठिकाणी मोठ्या प्रमाणावर विविध धार्मिक विधींचे आयोजन केले जाते.
‘श्री विठ्ठल : एक महासमन्वय’ या अभ्यासपूर्ण ग्रंथात थोर संशोधक रा. चिं. ढेरे यांनी असे नमूद केले आहे की पंढरपूरचा विठ्ठल आणि तिरुपतीचा वेंकटेश हे दोन्ही समधर्मी देव आहेत. दोघेही विष्णूच्या पुराणप्रसिद्ध अवतारांशी अथवा रूपांशी संबंध नसणारे आणि तरीही विष्णुरूप पावलेले आहेत. विठ्ठल हा बाळकृष्ण मानला जातो, तर वेंकटेश हा बालाजी या नावाने ओळखला जातो. विठ्ठलाची पत्नी राधेचे निमित्त सांगून दिंडीरवनात रुसून बसलेली, तर वेंकटेशाची पत्नी भृगूने केलेला अपमान पतीने सोसल्यामुळे चिडून प्रथम करवीरात आणि नंतर तिरुचानूरमध्ये दूर वेगळी राहिलेली. 
वेंकटेश हा विठ्ठलाप्रमाणेच डावा हात कटीवर ठेवून, उजव्या हाताने भक्तांना वरप्रदान करीत आहे. अशा या बालाजीचे भक्त महाराष्ट्रात मोठ्या प्रमाणावर आहेत.
जालना येथील या मंदिर उभारणीची कथा अशी की शहराच्या संभाजीनगर भागात आज जेथे हे मंदिर स्थित आहे तेथे सन १९९४ मध्ये स्थानिक नागरिकांनी एकत्र येऊन गणपतीचे मंदिर उभारण्याचे नियोजन केले होते. या नियोजित मंदिराच्या बांधकामासाठी जमिनीत पाया खणण्याचे काम सुरू करण्यात आले. कामगार जमिनीचे उत्खनन करत असताना, अचानक एका मजुराच्या टिकावाचा जोरदार घाव जमिनीच्या आत असलेल्या एका धातूवर बसला आणि तेथे एक मोठा, खणखणीत आवाज झाला. या अनपेक्षित आवाजा मुळे कामाच्या ठिकाणी असलेले सर्व लोक उत्सुकतेने एकत्र आले. त्या विशिष्ट जागेवर अधिक शोध घेतला असता जमिनीतून भगवान बालाजींची अत्यंत सुंदर आणि प्राचीन अशी पितळी मूर्ती सापडली. या मूर्तीच्या प्राप्तीमुळे संपूर्ण परिसरात आनंदाचे वातावरण निर्माण झाले. स्थानिक भाविकांनी या घटनेला केवळ एक योगायोग न मानता, तो भगवान विष्णूंचा एक संकेत मानला. गणपती मंदिराच्या नियोजनाऐवजी येथे भगवान बालाजींचेच अधिष्ठान असावे, असा हा ईश्वरी संकेत होता.
याच कारणामुळे स्थानिक लोकांनी मूळ नियोजनात बदल करून या पवित्र ठिकाणी दाक्षिणात्य स्थापत्य शैलीचे उत्कृष्ट दर्शन घडवणारे भव्य बालाजी मंदिर उभारण्याचा निर्णय घेतला.
बालाजी मंदिराचे गोपुरम हे दाक्षिणात्य द्रविड स्थापत्य शैलीचे एक सुंदर आणि उत्कृष्ट उदाहरण आहे. दक्षिण भारतीय मंदिर वास्तुकलेमध्ये गोपुरमला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान असते व ते ईश्वरी वैभवाचे प्रतीक मानले जाते. या गोपुरमची रचना अधोभागाकडून ऊर्ध्वभागाकडे निमुळती होत जाणारी म्हणजेच पिरॅमिड आकाराची आहे. गोपुरमच्या तळाशी दोन्ही बाजुला मजबूत अशा चौकोनी दगडी स्तंभांची रचना आहे. या दोन्ही स्तंभांवर द्वारपालांच्या मूर्ती कोरलेल्या आहेत. प्रवेशद्वाराच्या वरच्या भागात एकावर एक रचलेले चार स्तर असून या प्रत्येक स्तरावर विविध देवदेवतांच्या, गंधर्वांच्या आणि अप्सरांच्या देखण्या आणि सजीव वाटणाऱ्या मूर्ती साकारलेल्या आहेत. या मूर्तींची रंगसंगती आणि त्यांवरील नक्षीकाम अत्यंत आकर्षक आहे. गोपुरमच्या सर्वात वरच्या स्तरावर असलेल्या अर्धगोलाकार शिखरावर पाच कलशांची स्थापना केलेली आहे. 
हे कलश ब्रह्मांडीय ऊर्जेचे आकर्षण केंद्र मानले जातात. संपूर्ण गोपुरमवर केलेले कोरीव काम, कमानी आणि कोनाडे हे दाक्षिणात्य शिल्पकलेची अचूकता आणि सौंदर्यशास्त्र अचूकपणे अधोरेखित करतात. महाराष्ट्राच्या भूमीत उभारलेले हे गोपुरम दाक्षिणात्य संस्कृती आणि वास्तुकलेचा एक उत्तम संगम आहे.
गोपूरातून चार पायऱ्या चढून उंच जगतीवर असलेल्या मंदिराच्या सभामंडपात प्रवेश होतो. सभामंडप व गर्भगृह अशी या मंदिराची रचना आहे. अर्धखुल्या स्वरूपाच्या सभामंडपाच्या समोरील बाजुस एक उंच, तांब्याचा पत्रा मढवलेला भव्य ध्वजस्तंभ उभारलेला आहे. हा ध्वजस्तंभ सभामंडपाच्या छताच्या उघड्या भागातून सरळ वर गेलेला असून त्याच्या खालच्या चौकोनी भागावर भगवान विष्णू आणि बालाजी यांच्याशी संबंधित मूर्ती आणि चिन्हे कोरलेली आहेत.
ध्वजस्तंभाच्या पुढे सभामंडपात एका वज्रपिठावर काळ्या पाषाणातील गरूडमूर्ती आहे. हा गरूडदेव हात जोडून अंजली मुद्रेत उभा असून त्याच्या पाठीवर पंख कोरलेले आहेत. मूर्तीच्या मागील बाजूस एक सोनेरी रंगाची नक्षीदार प्रभावळ तयार केलेली आहे.
संगमरवरी फरसबंदी असलेल्या या सभामंडपात मध्यभागी होमकुंड व नगारे आहेत. आरती व पुजेच्या वेळी हे नगारे वाजविले जातात.
सभामंडपातून पाच पायऱ्या चढून उंच असलेल्या गर्भगृहात प्रवेश होतो. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूला जय-विजय द्वारपाल आणि उत्तरांगावर तोरण नक्षी व त्यावर मांगल्याचे प्रतिक असलेले सात मंगलकलश आहेत. गर्भगृहामध्ये संगमरवरी आसनावर भगवान व्यंकटेश्वर म्हणजेच बालाजी यांची मूर्ती विराजमान आहेत. ही कृष्णपाषाणाची चार हात असलेली उभी मूर्ती आहे. या मूर्तीची रचना अत्यंत प्रमाणबद्ध आहे. देवतेच्या डोक्यावर सुंदर सुवर्णमुकुट आणि कपाळावर चंद्रकोरीचे चिन्ह कोरलेले आहे. मूर्तीच्या वरच्या दोन हातांमध्ये विष्णूची पारंपरिक आयुधे म्हणजेच शंख आणि चक्र धारण केलेले आहे. सुवर्णरंगलेपित सुंदर मखरामध्ये ही मूर्ती स्थित आहे. या मूर्तीच्या पायाजवळ एक लहान पितळी मूर्ती ठेवण्यात आली आहे. हीच मूर्ती मंदिराच्या पायाभरणीच्या वेळी जमिनीत सापडली होती. गर्भगृहाच्या छतावर शिखराची रचनाही दाक्षिणात्य विमानासारखी करण्यात आली आहे. 
मंदिराच्या बाहेरील भिंती म्हणजेच जंघा साध्या आहेत आणि त्यावर मर्यादित नक्षीकाम केलेले आहे. मंदिर परिसरात हनुमानाचे एक स्वतंत्र मंदिर आहे.
मंदिराची स्थापना झाल्यापासून येथे अनेक धार्मिक परंपरा निष्ठेने पाळल्या जातात. दरवर्षी वैकुंठ एकादशी आणि दक्षिण भारतातील मंदिरांच्या धर्तीवर होणारा ब्रह्मोत्सव हे सण येथे अत्यंत उत्साहाने, विधीवत आणि मोठ्या प्रमाणात साजरे केले जातात. या उत्सवांच्या काळात हजारो भाविक येथे दर्शनासाठी येतात. याशिवाय पवित्र श्रावण महिन्यातही येथे विशेष धार्मिक अनुष्ठानांचे आयोजन केले जाते. श्रावण महिन्यातील प्रत्येक शुक्रवारी मंदिरांत भाविकांच्या उपस्थितीत सामूहिक विष्णूसहस्रनाम पठणाचा भव्य कार्यक्रम आयोजित केला जातो.
मंदिराचा दिनक्रम सकाळी ६ वाजता विश्वरूप दर्शन सुप्रभातमने सुरू होतो. त्यानंतर सकाळी ६.३० वाजता नित्य अभिषेक, शुक्रवारी महाअभिषेक आणि एकादशीला उत्सव मूर्ती अभिषेक केला जातो. सकाळी ८ वाजता धूप, दीप, मंत्रपुष्पांजली व अष्टोत्तर अर्चना होते, तर सकाळी ८.३० वाजता महाआरती, व तीर्थप्रसाद दिला जातो. दुपारी १२ ते १२.१५ या वेळेत माध्यान्ह आरती व नैवेद्य दाखवला जातो आणि त्यानंतर दुपारी १२.१५ ते दुपारी ४.३० वाजेपर्यंत मंदिर भाविकांना दर्शनासाठी बंद राहते. ४.३० ते सायंकाळी ६.१५ वाजेपर्यंत सर्वदर्शन चालते आणि सायंकाळी ६.१५ ते ६.३० या वेळेत आराधना केली जाते. सायंकाळी ६.३० वाजता धूप, दीप, नक्षत्र आरती व कुंभ आरती अशी महाआरती होते. सायंकाळी ६.३० ते ६.४५ या वेळेत अर्चना मंत्रपुष्पांजली केली जाते आणि सायंकाळी ७ वाजता महाआरती आशीर्वाद व तीर्थप्रसाद दिला जातो. यानंतर सायंकाळी ७.०० ते रात्री ९.०० वाजेपर्यंत पुन्हा सर्वदर्शन सुरू असते. रात्री ९.०० वाजता एकांत सेवा शयन आरती होते आणि रात्री ९.१५ वाजता भाविकांना दर्शनासाठी मंदिराचे दरवाजे बंद होतात.
