जालना शहरात असलेल्या जुना जालना या भागातील अमृतेश्वर महादेव मंदिर हे हजारो शिवभक्तांचे श्रद्धास्थान मानले जाते. शहराच्या मध्यवर्ती भागात रस्त्याला लागूनच असलेल्या या प्राचीन मंदिराला वैशिष्ट्यपूर्ण ऐतिहासिक आणि धार्मिक पार्श्वभूमी लाभलेली आहे. जलतत्त्वाचे प्रतीक मानल्या जाणाऱ्या अमृतेश्वर महादेवाचे हे मंदिर मुख्यत्वे येथील प्राचीन आणि पवित्र बारवेसाठी प्रसिद्ध आहे, जिला अमृततीर्थ असे म्हटले जाते. सुमारे अडीचशे वर्षांपूर्वी बांधलेले हे मंदिर जुन्या जालन्यातील लोकांच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा एक अविभाज्य भाग बनलेले आहे. या मंदिरात महादेवाच्या दर्शनासाठी दररोज शेकडो भाविक येत असतात. येथील जागृत शिवलिंगाच्या दर्शनाने अकस्मित मृत्यूचा योग दूर होतो, अशी या परिसरातील भाविकांची दृढ श्रद्धा आहे.
या मंदिराचा आणि मंदिराच्या प्रांगणात असलेल्या ऐतिहासिक बारवेचा इतिहास सुमारे अडीचशे वर्षे जुना आहे. इतिहास अभ्यासकांच्या मते, इंदूरच्या राणी अहिल्याबाई होळकर यांचे सेनापती आणि वंशज यशवंतराव होळकर यांनी या मंदिराची आणि मंदिराच्या समोरील बारवेची निर्मिती केली. 
होळकर घराण्याने महाराष्ट्रात आणि देशाच्या विविध भागांत अनेक मंदिरे, घाट आणि बारवा बांधून पाण्याचे स्रोत निर्माण केले होते. जुना जालना हा भाग जुन्या काळातील व्यापारी मार्गावर होते. या भागात पूर्वी पाण्याचे प्रचंड दुर्भिक्ष जाणवत होते. यशवंतराव होळकर यांनी या ठिकाणी बारव बांधल्यामुळे पाण्याचे दुर्भिक्ष असलेल्या या संपूर्ण भागाला एक प्रकारे नवसंजीवनी मिळाली. या बारवेचे पाणी चवीला अत्यंत गोड असल्यामुळे या बारवेला ‘अमृततीर्थ’ असे नाव पडले आणि या अमृततीर्थाच्या काठावर असलेल्या महादेवाच्या मंदिराला अमृतेश्वर महादेव या नावाने ओळखले जाऊ लागले. काळाच्या ओघात या मंदिराची पडझड झाली होती. १ जानेवारी १९७९ रोजी या मंदिराचा जीर्णोद्धार करण्यात आल्यानंतर मंदिराला सध्याचे स्वरूप प्राप्त झालेले आहे.
अमृतेश्वर महादेव मंदिराच्या मुख्य वास्तूला बाहेरून दगडी तटबंदी बांधलेली आहे. तटबंदीमध्ये आत प्रवेश करण्यासाठी शेजारी शेजारी दोन प्रवेशद्वारे आहेत. दोन्ही प्रवेशद्वारांच्या मधोमध असलेल्या दगडी स्तंभावर गणपतीचे शिल्प कोरलेले आहे. या स्तंभाच्या उजव्या आणि डाव्या बाजूला भगवान महादेवाची शिल्पे कोरलेली आहेत. 
प्रवेशद्वारांमधून आत मंदिराच्या प्रांगणात प्रवेश होतो. मुख्य मंदिरासमोर नव्याने बांधलेला खुल्या स्वरूपाचा मंडप आहे. मंडपाच्या उजव्या आणि डाव्या बाजूला दोन स्वतंत्र आणि गर्भगृहे आहेत. दोन्ही गर्भगृहांचे मूळ बांधकाम हेमाडपंती स्थापत्यशैलीचे आहे. मंडपामध्ये उजव्या बाजूला असलेल्या गर्भगृहाच्या समोर एका उंच वज्रपीठावर काळ्या पाषाणातील नंदीची मूर्ती प्रस्थापित केलेली आहे. नंदी मूर्तीच्या अगदी समोर जमिनीवर एक सुंदर कासवशिल्प कोरलेले आहे.
नंदीच्या मूर्तीच्या समोर महादेवाच्या गर्भगृहाचे मुख्य प्रवेशद्वार आहे. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना असलेल्या दर्शनी भिंतीमध्ये दीपकोष्टके तयार केलेली आहेत. गर्भगृहात मध्यभागी अमृतेश्वर महादेवाची पिंड आहे. शिवपिंडीवर सतत पाण्याचा अभिषेक यावा यासाठी छताला जलधारा धरलेले एक अभिषेक पात्र टांगलेले आहे. पिंडीच्या शेजारी एक मोठा पितळी त्रिशूळ उभा केलेला आहे. गर्भगृहाच्या दगडी भिंतीमध्ये दोन देवकोष्टके आहेत. यातील एकामध्ये माता पार्वती मूर्ती आणि दुसऱ्यात मारुतीची मूर्ती विराजमान आहे. 
गर्भगृहाच्या वरच्या भागावर पिरॅमिडच्या आकाराचे आणि उतरत्या पायऱ्यांची रचना असलेले चौकोनी शिखर आहे. शिखराच्या सर्वात वरच्या भागावर एकावर एक असे दोन आमलक आणि त्यावर सोनेरी कळस आहे.
मुख्य गर्भगृहाच्या अगदी समोर, मंडपाच्या दुसऱ्या बाजूला मंदिराचे दुसरे गर्भगृह आहे. हे गर्भगृह मारुती रायाला समर्पित आहे. या गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार काहीसे अरुंद आहे. गर्भगृहात एका वज्रपीठावर मारुतीची शेंदूरचर्चित मूर्ती आहे. गर्भगृहाच्या छतावर देखील एक सुंदर चौकोनी शिखर बांधलेले आहे. शिखराच्या शीर्षभागावर एक छोटी स्तूपिका व कळस आहे.
मुख्य मंदिराच्या सभामंडपाला लागूनच एक दुमजली देवकक्ष आहे. त्याच्या तळमजल्यावरील खोलीमध्ये एका वज्रपीठावर रंगनाथ स्वामींची मूर्ती प्रस्थापित केलेली आहे. देवकक्षाच्या पहिल्या मजल्यावरील मोठ्या वज्रपीठावर विठ्ठल-रखुमाई यांच्या मूर्ती आहेत. याला लागूनच एका मोठ्या रांगेत अनेक छोटे छोटे देवकक्ष बांधलेले आहेत. त्यांमध्ये संतोषी माता, दुर्गादेवी, राधा-कृष्ण, शीतला देवी, माता लक्ष्मी, भगवान गणेश, माता सरस्वती, प्रभू श्रीराम, लक्ष्मण, माता जानकी, हनुमान, राणी सती दादीजी, माता महाकाली आणि रेणुका देवी या मूर्तींचा समावेश आहे. याशिवाय येथे मंदिराच्या दिवंगत पुजाऱ्यांच्या समाधीचे पवित्र चौथरे बांधलेले आहेत आणि त्यासोबतच काही स्थानिक देवतांची प्राचीन पाषाणे देखील पूजेसाठी ठेवलेली आहेत.
मंदिराच्या प्रांगणात असलेल्या एका औदुंबर वृक्षाच्या खाली एक लहान देवळी म्हणजेच छोटे मंदिर बांधलेले आहे आणि या देवळीमध्ये दत्तात्रेयांची मूर्ती विराजमान आहे.
अमृतेश्वर महादेव मंदिरामध्ये वर्षभरात अनेक मोठे धार्मिक उत्सव अत्यंत उत्साहाने आणि परंपरेने साजरे केले जातात. येथील प्रमुख उत्सवांमध्ये महाशिवरात्री, हनुमान जयंती आणि शारदीय नवरात्रोत्सवाचा समावेश होतो. या मुख्य सणांशिवाय आषाढी एकादशी, कार्तिकी एकादशी, संपूर्ण श्रावण महिना, नागपंचमी आणि मकर संक्रांत या सर्व सणांच्या वेळी जालन्यातील आणि आजूबाजूच्या परिसरातील भाविक मोठ्या संख्येने मंदिरात दर्शनासाठी येत असतात. या सर्व उत्सवांच्या दिवसांत मंदिरामध्ये अखंड भजन, कीर्तन आणि धार्मिक प्रवचनांचे आयोजन केले जाते, तसेच भाविकांसाठी मोठ्या प्रमाणावर महाप्रसादाचे वाटप केले जाते. शारदीय नवरात्रोत्सवामध्ये देवीच्या सर्व देवकक्षांसमोर रात्रीच्या वेळी जागरण आणि गोंधळाचे विशेष कार्यक्रम आयोजित केले जातात.
महाशिवरात्री हा या मंदिरातील सर्वात मोठा आणि मुख्य धार्मिक उत्सव मानला जातो. माघ महिन्यातील कृष्ण पक्षातील वद्य चतुर्दशीला हा सण अत्यंत उत्साहात साजरा केला जातो.
या सोहळ्यानिमित्त संपूर्ण मंदिर परिसराला विविध प्रकारच्या सुगंधी फुलांनी आणि आकर्षक विद्युत दिव्यांच्या रोषणाईने सुंदर सजवले जाते. महाशिवरात्रीच्या दिवशी भगवान अमृतेश्वराचे दर्शन घेण्यासाठी भाविक पहाटे चार वाजेपासूनच मंदिराबाहेर लांबच लांब रांगा लावतात.
या दिवशी मंदिरातील मुख्य शिवलिंगाची महापूजा, विशेष रुद्राभिषेक आणि मंत्रोच्चारांसह जलाभिषेक केला जातो. महाशिवरात्रीच्या संपूर्ण रात्री मंदिरात भक्तांतर्फे जागरण केले जाते आणि विविध भजनी मंडळांचे भजनांचे कार्यक्रम आयोजित केले जातात.
महाशिवरात्रीप्रमाणेच श्रावण महिन्यातील प्रत्येक सोमवारी महादेवाच्या दर्शनासाठी येथे प्रचंड गर्दी होते. या मंदिरात दररोज सकाळी ६ वाजल्यापासून रात्री ८ वाजेपर्यंत भाविकांना दर्शन घेता येते.
