सोलापूरमधील मानाचा समजला जाणारा आजोबा गणपती हा शहरातील आध्यात्मिक क्षेत्राचा मानबिंदू मानला जातो. लोकमान्य टिळक यांनी सुरू केलेल्या सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या आठ वर्षे आधी आजोबा गणपतीच्या उत्सवास सोलापूरमध्ये प्रारंभ झाला होता. आजही या गणेशाचा उत्सव मोठ्या थाटामाटात साजरा केला जातो. विशेष म्हणजे, महाराष्ट्रात आज चर्चेत असलेल्या पर्यावरणस्नेही गणेशोत्सव या संकल्पनेची मुहूर्तमेढ रोवण्याचा मान या गणेशोत्सवास आहे. शहरात या गणेशाचे कायमस्वरूपी स्थान आहे. भाविकांची अशी श्रद्धा आहे की मनोभावे पूजा केल्यास हा गणपती नवसाला पावतो.
महाराष्ट्रात बुद्धिदात्या श्रीगणेशाच्या उत्सवास मोठी परंपरा आहे. गणपती हे पेशव्यांचे आराध्यदैवत होते. त्यामुळे पेशवाईत पुण्यामध्ये मोठ्या थाटामाटात गणेशोत्सव साजरा केला जाई. सवाई माधवराव पेशवे (१७७४ ते १७९५) पुण्यात राहावयास आल्यानंतर पेशवे सरकारच्या योग्यतेस साजेशा थाटाने हा उत्सव तेथे साजरा करण्यात येऊ लागला. पेशवे दप्तर ३२मधील ५ सप्टेंबर १७७४च्या एका पत्रावरून पुण्यातील तत्कालिन गणेशोत्सवाची कल्पना येते. पुरंदर येथून पेशव्यांचे सरदार सखारामबापू यांनी नारा आप्पाजी खासगीवाले यांना पाठवलेल्या पत्रात असे म्हटले आहे की ‘गणपती उत्सवाची याद
पावली. अनुष्ठानाचे एकवीस ब्राह्मण चार दिवस लावणे. कलावंताचे ताफे चांगली पांच-सात व हरदास जुने बहुता दिवसांचे सात, आठ, दहापर्यंत असतील तितके या करवी उछाह करणे. सालाबादप्रमाणे इतक्यास बिदागी करणे.’
महाराष्ट्रात ठिकठिकाणी अशाच प्रकारे गणेशोत्सव साजरा करण्यात येत असे. लोकमान्य टिळकांच्या ‘केसरी’मध्ये १८९४च्या गणपतीविसर्जनाचे जे वर्णन प्रसिद्ध झाले, त्यात ‘पूर्वी पेशव्यांचे वेळेस जे गणपती निघत होते व हल्ली बडोदे, सांगली वगैरे ठिकाणी जे समारंभ निघतात त्यांच्या बरोबरीचा हा समारंभ झाला असे म्हणण्यास हरकत नाही’, असे म्हटले आहे. यावरून त्या काळात अन्य शहरांतही मोठ्या उत्साहाने गणेशोत्सव साजरा केला जात असल्याचे स्पष्ट होते. लोकमान्य टिळकांनी १९८३मध्ये या सार्वजनिक गणेशोत्सवास राष्ट्रजागृतीच्या माध्यमाचे स्वरूप दिले हे त्याचे वेगळेपण मानले जाते. या सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या आठ वर्षे आधी, १८८५ मध्ये सोलापूरमधील काही राष्ट्रप्रेमी कार्यकर्त्यांनी एकत्र येत आजोबा गणपतीचा उत्सव सुरू केला. लोकमान्य टिळकांनी याच गणेशोत्सवापासून प्रेरणा घेतली, असे येथील जुन्या मंडळींचे म्हणणे आहे.
या गणेशोत्सवाचा इतिहास असा सांगण्यात येतो की सोलापूरमधील शुक्रवार पेठेतील कार्यकर्त्यांनी गणरायाच्या या उत्सवास प्रारंभ केला. यामध्ये मल्लिकार्जुन कवळे, महालिंगप्पा वजीरकर, मल्लिकार्जुनप्पा शेटे, संगनबसय्या नंदीमठ, देवबा मंठाळकर आदींचा सहभाग होता. पहिल्या वर्षी म्हणजे १८८५मध्ये या गणेशाची मूर्ती पर्यावरणस्नेही सामग्री वापरून तयार करण्यात आली. त्याकरीता कागद, कापड, कामट्या, खळ, डिंक यांचा वापर करण्यात आला. ही मूर्ती जुनी झाल्यामुळे १९८३मध्ये केरळमधील मूर्तिकारांकडून नवी मूर्ती घडवण्यात आली. शास्त्रशुद्ध पद्धतीने बनवलेल्या या मूर्तीकरीता तणस, गूळ, कापड, गवत, शाडू, डिंक आदी वस्तूंचा वापर करण्यात आलेला आहे. या गणेशास आजोबा गणपती असे नाव का पडले याबाबत कथा अशी की येथे पहिल्यांदा जी मूर्ती घडवण्यात आली, ती एखाद्या आजोबासारखी पायाची घडी घालून बसलेल्या अवस्थेत होती. तिच्या त्या रूपावरून तिला आजोबा असे संबोधण्यात येऊ लागले.
सुरूवातीला शुक्रवार पेठेतील एक घरासमोर व त्यानंतर त्रिपुरांतकेश्वर मंदिरात मूर्तीची प्रतिष्ठापना करून गणेशोत्सव साजरा करण्यात येत असे. त्यानंतर बरीच वर्षे सोलापूरचे महापौरपद भूषविलेले विश्वनाथ बनशेट्टी यांच्या ट्रंक कारखान्यात आजोबा गणपतीची प्रतिष्ठापना करण्यात येत असे. स्वामी दयानंद सरस्वती यांनी स्थापन केलेल्या आर्य समाजाचे नेते स्वामी श्रद्धानंद यांची २३ डिसेंबर १९२६ रोजी हत्या झाली. त्यानंतर त्यांच्या स्मृत्यर्थ येथे श्रद्धानंद समाजाची स्थापना करण्यात आली. या समाजाच्या सदस्यांतर्फे त्या काळात विविध राष्ट्रीय कार्यांबरोबरच आजोबा गणपतीचा उत्सवही मोठ्या धामधुमीत साजरा करण्यात येत असे. १९९४मध्ये शहरातील माणिक चौक येथे आजोबा गणपतीचे मंदिर उभारण्यात आले.
बाजारपेठेतील दाटीवाटीच्या परिसरात रस्त्यालगत आजोबा गणपती मंदिराची दुमजली इमारत आहे. कमानीदार प्रवेशद्वारातून या इमारतीत प्रवेश होतो. प्रवेशद्वारासमोर एका मोठ्या गर्भगृहात वज्रपिठावर आजोबा गणपतीची भव्य मूर्ती स्थापित आहे. चांदीच्या सिंहासनावर बसलेल्या या मूर्तीवरील मुकूट, दोन्ही कान, समोरील दोन्ही हात व पाय हे सोन्याचे आहेत. या चतुर्भूज मूर्तीच्या वरच्या उजव्या हातात सुवर्णाचा परशु, तर डाव्या हातात सुवर्णाचा पाश आहे. खालच्या डाव्या हातात शिवपिंडी व उजवा हात आशीर्वाद मुद्रेत आहे. मूर्तीच्या वरच्या बाजूस चांदीचे मोठे छत्र आहे. वज्रपिठाच्या खालील बाजूस काळ्या पाषाणातील गणेशमूर्ती व तिच्या दोन्ही बासूस रिद्धी व सिद्धी आहेत.
आजोबा गणपती ट्रस्टतर्फे या मंदिराचा कारभार चालवला जातो. मंदिरात रोज सकाळी व सायंकाळी शास्त्रोक्त पद्धतीने गणेशाची पूजा व आरती केली जाते. गणेश चतुर्थी, संकष्टी चतुर्थी, अंगारकी चतुर्थी, गणेश जयंती या दिवशी येथे भाविकांची मोठी गर्दी असते. मंदिरात दसरा, दिवाळी, पाडवा व महाशिवरात्र हे उत्सवही अत्यंत उत्साहाने साजरे केले जातात. येथे दर चतुर्थीला महिलांतर्फे अथर्वशीर्ष पठण केले जाते. सोलापूरमधील गणेश विसर्जनाच्या मिरवणुकीत आजोबा गणपतीस मानाचे स्थान असते. ही मिरवणूक किमान १५ ते २० तासांपर्यंत चालते. दररोज सकाळी ६ वाजल्यापासून रात्री ११ वाजेपर्यंत भाविकांना या मंदिरात आजोबा गणपतीचे दर्शन घेता येते.
उपयुक्त माहिती
सोलापूर रेल्वे स्थानकापासून २.५ किमी अंतरावर
राज्यातील अनेक शहरांतून सोलापूरसाठी एसटी व रेल्वेची सुविधा
खासगी वाहने मंदिरापर्यंत येऊ शकतात
परिसरात निवास व न्याहरीसाठी अनेक पर्याय
संपर्क : मंदिर कार्यालय, मो. ०७६६६१००३८४
Ajoba Ganapati Temple
Guruwar Peth, Solapur, Taluka & District Solapur
The Ajoba Ganapati, revered in Solapur, is considered a beacon of spirituality in the city. The festival of Ajoba Ganapati commenced in Solapur eight years before Lokmanya Tilak initiated the public Ganeshotsav. Even today, this Ganesh festival is celebrated with great grandeur. Significantly, this Ganeshotsav holds the distinction of laying the foundation for the eco-friendly Ganeshotsav concept, which is widely discussed in Maharashtra today. This Ganesh deity has a permanent abode in the city. Devotees hold the belief that this Ganapati fulfills wishes when worshipped with sincere devotion.
In Maharashtra, the festival of Shri Ganesha, the bestower of intellect, has a rich tradition. Ganapati was the tutelary deity of the Peshwas. Consequently, during the Peshwa era, Ganeshotsav was celebrated with great pomp and splendor in Pune. After Sawai Madhavrao Peshwe (1774 to 1795) came to reside in Pune, this festival began to be celebrated there with a grandeur befitting the Peshwa government. A letter dated September 5, 1774, from Peshwe Daptar 32, provides insight into the Ganeshotsav of that period in Pune. In a letter sent from Purandar by Peshwa Sardar Sakharambapu to Nara Appaji Khasgiwale, it is stated: ‘The memo regarding the Ganapati festival has been received. Arrange for twenty-one Brahmins for the rituals for four days. Engage five to seven good troupes of artists and seven, eight, or up to ten old Haridas (storytellers) of long standing, as many as available, to create enthusiasm. Provide remuneration for these as per tradition.’
Similarly, Ganeshotsav was celebrated in various places across Maharashtra. In Lokmanya Tilak’s ‘Kesari’, the description published of the 1894 Ganapati Visarjan stated, ‘It would not be wrong to say that this ceremony was on par with the Ganapatis that were taken out during the Peshwa era and the ceremonies that currently take place in places like Baroda, Sangli, etc.’ From this, it is clear that Ganeshotsav was celebrated with great enthusiasm in other cities during that period as well. Lokmanya Tilak’s unique contribution is considered to be his transformation of this public Ganeshotsav into a medium for national awakening in 1983. Eight years before this public Ganeshotsav, in 1885, some patriotic activists in Solapur came together and initiated the Ajoba Ganapati festival. The elders here claim that Lokmanya Tilak drew inspiration from this very Ganeshotsav.
The history of this Ganeshotsav recounts that activists from Shukrawar Peth in Solapur initiated this festival of Ganaraya. Mallikarjun Kawale, Mahalingappa Wajirkar, Mallikarjunappa Shete, Sanganbasayya Nandimath, Devba Manthalkar, among others, were involved in this. In the first year, i.e., 1885, the idol of this Ganesha was crafted using eco-friendly materials. For this, paper, cloth, bamboo strips, paste, and gum were used. As this idol became old, a new idol was sculpted by artisans from Kerala in 1983. For this idol, crafted using traditional scientific methods, materials such as straw, jaggery, cloth, grass, Shadu clay, and gum have been used. The story behind this Ganesha being named Ajoba Ganapati is that the first idol crafted here was seated with its legs folded, resembling an old man (ajoba). From its form, it came to be referred to as Ajoba.
Initially, the idol was installed in front of a house in Shukrawar Peth, and subsequently in the Tripurantakeshwar Temple, where Ganeshotsav was celebrated. Thereafter, for many years, the Ajoba Ganapati was installed in the trunk factory of Vishwanath Banshetti, who served as the Mayor of Solapur for a considerable period. Swami Shraddhanand, a leader of the Arya Samaj founded by Swami Dayanand Saraswati, was assassinated on December 23, 1926. Subsequently, the Shraddhanand Samaj was established here in his memory. During that period, members of this Samaj celebrated the Ajoba Ganapati festival with great fervor, alongside various national activities. In 1994, the Ajoba Ganapati Temple was constructed at Manik Chowk in the city.
In the bustling market area, alongside the road, stands the two-storied building of the Ajoba Ganapati Temple. Entry into this building is through an arched gateway. In a large sanctum sanctorum, opposite the entrance, a magnificent idol of Ajoba Ganapati is enshrined on a Vajra Pitha (diamond pedestal). The crown, both ears, the two front hands, and feet of this idol, seated on a silver throne, are made of gold. In the upper right hand of this four-armed idol is a golden axe (Parashu), and in the left hand is a golden noose (Pasha). In the lower left hand is a Shivlinga, and the right hand is in the posture of bestowing blessings (Ashirwad Mudra). Above the idol is a large silver canopy (Chatra). Below the Vajra Pitha are a Ganesh idol made of black stone, flanked by Riddhi and Siddhi on both sides.
The administration of this temple is managed by the Ajoba Ganapati Trust. Daily, in the morning and evening, Ganesh Puja and Aarti are performed in the temple according to scriptural rites. On Ganesh Chaturthi, Sankashti Chaturthi, Angaraki Chaturthi, and Ganesh Jayanti, there is a large gathering of devotees here. Festivals like Dussehra, Diwali, Padwa, and Mahashivratri are also celebrated with immense enthusiasm in the temple. Here, on every Chaturthi, women perform recitations of the Atharvashirsha. In the Ganesh Visarjan procession in Solapur, Ajoba Ganapati holds a place of honor. This procession lasts for at least 15 to 20 hours. Devotees can have Darshan of Ajoba Ganapati in this temple daily from 6 AM to 11 PM.
Useful Information
2.5 km from Solapur Railway Station
ST (State Transport bus) and railway facilities are available to Solapur from many cities in the state
Private vehicles can reach up to the temple
Many options for accommodation and breakfast in the vicinity
Contact: Temple Office, Mob. 07666100384
आजोबा गणपति मंदिर
गुरुवार पेठ, सोलापुर, ता. जि. सोलापुर
सोलापुर में प्रतिष्ठित माने जाने वाले आजोबा गणपति को शहर के आध्यात्मिक क्षेत्र का गौरव का प्रतीक माना जाता है। लोकमान्य तिलक द्वारा शुरू किए गए सार्वजनिक गणेशोत्सव से आठ साल पहले सोलापुर में आजोबा गणपति उत्सव का प्रारंभ हुआ था। आज भी इस गणेशोत्सव को बड़े धूमधाम से मनाया जाता है। विशेष बात यह है कि महाराष्ट्र में आज चर्चा में रहे पर्यावरण-अनुकूल गणेशोत्सव की अवधारणा की आधारशिला रखने का श्रेय इस गणेशोत्सव को प्राप्त है। शहर में इस गणेश का स्थायी स्थान है। भक्तों की ऐसी श्रद्धा है कि मनोभाव से पूजा करने पर यह गणपति मनोकामनाएं पूर्ण करते हैं।
महाराष्ट्र में बुद्धिदाता श्रीगणेश के उत्सव की एक महान परंपरा है। गणपति पेशवाओं के आराध्य देव थे। इसलिए पेशवाई में पुणे में गणेशोत्सव बड़े धूमधाम से मनाया जाता था। सवाई माधवराव पेशवे (१७७४ से १७९५) के पुणे में रहने आने के बाद, पेशवा सरकार की गरिमा के अनुरूप भव्यता से यह उत्सव वहाँ मनाया जाने लगा। पेशवे दफ्तर ३२ में ५ सितंबर १७७४ के एक पत्र से पुणे के तत्कालीन गणेशोत्सव का अनुमान लगाया जा सकता है। पुरंदर से पेशवाओं के सरदार सखारामबापू ने नारा अप्पाजी खासगीवाले को भेजे गए पत्र में कहा है कि ‘गणपति उत्सव की याद प्राप्त हुई। अनुष्ठान के इक्कीस ब्राह्मण चार दिन तक लगाने हैं। कलाकारों के अच्छे पांच-सात दल और पुराने हरदास जो बहुत दिनों से सात, आठ, दस तक होंगे, उनसे यह उत्साह करवाना है। सालाना प्रथा के अनुसार इतनी बिदाई करनी है।’
महाराष्ट्र में जगह-जगह इसी प्रकार गणेशोत्सव मनाया जाता था। लोकमान्य तिलक के ‘केसरी’ में १८९४ के गणपति विसर्जन का जो वर्णन प्रकाशित हुआ था, उसमें कहा गया है कि ‘पहले पेशवाओं के समय जो गणपति निकलते थे और आजकल बड़ौदा, सांगली आदि स्थानों पर जो समारोह होते हैं, उनके बराबर का यह समारोह हुआ, ऐसा कहने में कोई आपत्ति नहीं है।’ इससे स्पष्ट होता है कि उस समय अन्य शहरों में भी बड़े उत्साह के साथ गणेशोत्सव मनाया जाता था। लोकमान्य तिलक ने १९८३ में इस सार्वजनिक गणेशोत्सव को राष्ट्र-जागृति के माध्यम का स्वरूप दिया, इसे इसकी विशिष्टता माना जाता है। इस सार्वजनिक गणेशोत्सव से आठ साल पहले, १८८५ में सोलापुर के कुछ राष्ट्रप्रेमी कार्यकर्ताओं ने एक साथ आकर आजोबा गणपति उत्सव शुरू किया। यहां के पुराने लोगों का कहना है कि लोकमान्य तिलक ने इसी गणेशोत्सव से प्रेरणा ली थी।
इस गणेशोत्सव का इतिहास इस प्रकार बताया जाता है कि सोलापुर के शुक्रवार पेठ के कार्यकर्ताओं ने गणराज के इस उत्सव का प्रारंभ किया। इसमें मल्लिकार्जुन कवळे, महालिंगप्पा वजीरकर, मल्लिकार्जुनप्पा शेटे, संगनबसय्या नंदीमठ, देवबा मंठाळकर आदि का सहभाग था। पहले वर्ष यानी १८८५ में इस गणेश की मूर्ति पर्यावरण-अनुकूल सामग्री का उपयोग करके तैयार की गई थी। इसके लिए कागज, कपड़ा, कामटियां, खळ, गोंद का उपयोग किया गया था। यह मूर्ति पुरानी हो जाने के कारण १९८३ में केरल के मूर्तिकारों द्वारा एक नई मूर्ति बनाई गई। शास्त्रीय विधि से बनाई गई इस मूर्ति के लिए तिनके, गुड़, कपड़ा, घास, शाडू (एक प्रकार की मिट्टी), गोंद आदि वस्तुओं का उपयोग किया गया है। इस गणेश को आजोबा गणपति नाम क्यों पड़ा, इसके बारे में कथा यह है कि यहाँ पहली बार जो मूर्ति बनाई गई थी, वह किसी दादाजी की तरह पैर मोड़कर बैठी हुई अवस्था में थी। उसके उस रूप के कारण उसे आजोबा कहा जाने लगा।
शुरुआत में शुक्रवार पेठ के एक घर के सामने और उसके बाद त्रिपुरांतकेश्वर मंदिर में मूर्ति की स्थापना करके गणेशोत्सव मनाया जाता था। उसके बाद कई वर्षों तक सोलापुर के महापौर रहे विश्वनाथ बनशेट्टी के ट्रंक कारखाने में आजोबा गणपति की स्थापना की जाती थी। स्वामी दयानंद सरस्वती द्वारा स्थापित आर्य समाज के नेता स्वामी श्रद्धानंद की २३ दिसंबर १९२६ को हत्या हुई थी। उसके बाद उनकी स्मृति में यहाँ श्रद्धानंद समाज की स्थापना की गई। इस समाज के सदस्यों द्वारा उस समय विभिन्न राष्ट्रीय कार्यों के साथ-साथ आजोबा गणपति का उत्सव भी बड़े धूमधाम से मनाया जाता था। १९९४ में शहर के माणिक चौक में आजोबा गणपति का मंदिर बनवाया गया।
बाजारपेठ के घनी आबादी वाले क्षेत्र में सड़क के किनारे आजोबा गणपति मंदिर की दो मंजिला इमारत है। मेहराबदार प्रवेश द्वार से इस इमारत में प्रवेश होता है। प्रवेश द्वार के सामने एक बड़े गर्भगृह में वज्रपीठ पर आजोबा गणपति की भव्य मूर्ति स्थापित है। चांदी के सिंहासन पर विराजमान इस मूर्ति का मुकुट, दोनों कान, सामने के दोनों हाथ और पैर सोने के हैं। इस चतुर्भुज मूर्ति के ऊपरी दाहिने हाथ में स्वर्ण का परशु और बाएं हाथ में स्वर्ण का पाश है। निचले बाएं हाथ में शिवपिंडी और दाहिना हाथ आशीर्वाद मुद्रा में है। मूर्ति के ऊपरी भाग में चांदी का बड़ा छत्र है। वज्रपीठ के निचले भाग में काले पत्थर की गणेश मूर्ति और उसके दोनों ओर रिद्धि व सिद्धि हैं।
आजोबा गणपति ट्रस्ट द्वारा इस मंदिर का प्रबंधन किया जाता है। मंदिर में प्रतिदिन सुबह और शाम शास्त्रीय विधि से गणेश की पूजा और आरती की जाती है। गणेश चतुर्थी, संकष्टी चतुर्थी, अंगारकी चतुर्थी, गणेश जयंती के दिन यहाँ भक्तों की भारी भीड़ होती है। मंदिर में दशहरा, दिवाली, पड़वा और महाशिवरात्रि के उत्सव भी अत्यंत उत्साह के साथ मनाए जाते हैं। यहाँ प्रत्येक चतुर्थी पर महिलाओं द्वारा अथर्वशीर्ष का पाठ किया जाता है। सोलापुर में गणेश विसर्जन की शोभायात्रा में आजोबा गणपति को सम्मानजनक स्थान प्राप्त है। यह शोभायात्रा कम से कम १५ से २० घंटे तक चलती है। प्रतिदिन सुबह ६ बजे से रात ११ बजे तक भक्त इस मंदिर में आजोबा गणपति के दर्शन कर सकते हैं।
उपयोगी जानकारी
सोलापुर रेलवे स्टेशन से २.५ किमी की दूरी पर
राज्य के कई शहरों से सोलापुर के लिए एसटी और रेलवे की सुविधा