आदित्यपुरम सूर्यदेव मंदिर

आदित्यपुरम, कडुथुरुथी, जिल्हा कोट्टायम.

आदित्यपुरम सूर्यदेव मंदिर हे केरळमधील कोट्टायम जिल्ह्यातील कडुथुरुथीजवळील एराविमंगलम येथे स्थित एक प्रमुख आणि दुर्मिळ सूर्य मंदिर आहे. केरळमधील अशा मोजक्या मंदिरांपैकी हे एक आहे जिथे सूर्य नारायण भगवान (सूर्य देव) यांची मुख्य देवता म्हणून पूजा केली जाते. हे मंदिर आपल्या अद्वितीय परंपरा, पूजेचे दुर्मिळ स्वरूप आणि खोलवर रुजलेल्या श्रद्धेसाठी प्रसिद्ध आहे. या मंदिराचे सर्वात वैशिष्ट्यपूर्ण लक्षण म्हणजे मुख्य देवता सूर्य नारायण भगवान हे ध्यानस्थ मुद्रेत (तपो रूपात) विराजमान आहेत. जरी सूर्य नारायण भगवान यांची अनेक मंदिरांमध्ये इतर देवतांसोबत पूजा केली जात असली, तरी जिथे ते मुख्य देवता म्हणून प्रतिष्ठित आहेत अशी मंदिरे अत्यंत दुर्मिळ आहेत. आणखी एक उल्लेखनीय वैशिष्ट्य म्हणजे येथे नवग्रहांची स्थापना नाही, जी बहुतेक सूर्य मंदिरांमध्ये सामान्यतः आढळते.

या मंदिरात दुर्गा भगवती, धर्म शास्ता आणि यक्षीयम्मा यांचीही मंदिरे आहेत. हे मंदिर मारंगाट्टू माना कुटुंबाच्या मालकीचे असून त्यांचेच व्यवस्थापन आहे. भक्त डोळ्यांचे विकार आणि त्वचेच्या आजारांपासून मुक्ती मिळवण्यासाठी या मंदिराला भेट देतात, कारण अशी श्रद्धा आहे की येथे केलेली प्रार्थना आणि अर्पण केल्याने आरोग्य लाभते आणि आशीर्वाद मिळतात. पूजेच्या अद्वितीय पद्धतीमुळे आणि दीर्घकालीन धार्मिक परंपरेमुळे, आदित्यपुरम सूर्य मंदिर हे एक महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र राहिले आहे.

जरी मंदिराच्या बांधकामाचा नेमका काळ स्पष्ट करणारी कोणतीही लिखित नोंद उपलब्ध नसली, तरी इतिहासकारांच्या मते हे मंदिर अनेक शतके जुने आहे. हे मंदिर कडथुरुथी भागातील नंपुतिरी कुटुंबाच्या प्रसिद्ध ‘कप्पिक्काडु मरंगाट्टु मना’शी घनिष्ठपणे संबंधित आहे. स्थानिक परंपरेनुसार, या कुटुंबातील एका सदस्यानेच या मंदिराची स्थापना केली होती. गर्भगृहाची वास्तुकला आणि पारंपारिक लाकडी कोरीव काम मध्ययुगीन केरळ मंदिर वास्तुकलेचा प्रभाव दर्शवते. या मंदिराची रचना उत्तर आणि मध्य त्रावणकोर भागातील मंदिर-बांधणीच्या परंपरेशी मिळतीजुळती आहे, ज्यामुळे इतिहासकारांनी असा निष्कर्ष काढला आहे की हे मंदिर अनेक शतके जुने असावे.

आदित्यपुरम सूर्य मंदिराच्या उत्पत्तीशी अनेक दंतकथा जोडलेल्या आहेत. सर्वाधिक प्रचलित दंतकथेनुसार, प्रसिद्ध ‘कप्पिक्काडु मरंगाट्टु मना’ येथील एक नंपुतिरी सूर्य भगवानांचे निस्सीम भक्त होते. देवतेचे प्रत्यक्ष दर्शन घेण्याच्या इच्छेने त्यांनी दीर्घकाळ ध्यान आणि तपश्चर्या केली. त्यांच्या अढळ भक्तीवर प्रसन्न होऊन, सूर्य भगवान त्यांच्यासमोर ध्यानस्थ रूपात प्रकट झाले आणि त्यांनी त्यांना पूजेसाठी व जगाच्या कल्याणासाठी एक मूर्ती प्रदान केली. त्यानंतर नंपुतिरींनी ती मूर्ती इराविमंगलम येथील सध्याच्या ठिकाणी स्थापित केली आणि मंदिराच्या धार्मिक परंपरा सुरू केल्या. असेही मानले जाते की, त्यांनी असा आदेश दिला होता की केवळ त्यांच्या वंशातील सदस्यांनीच मंदिरातील धार्मिक विधी करावेत.

आणखी एका दंतकथेनुसार, सृष्टीच्या आरंभी सूर्य भगवान हेच एकमेव दृश्य दैवत होते. इतर देवतांकडे असलेल्या शक्ती प्राप्त करण्याच्या इच्छेने, त्यांनी आदि पराशक्ती (महामाया), सर्वोच्च देवी यांची कठोर तपश्चर्या केली. त्यांच्या भक्तीवर प्रसन्न होऊन, देवी त्यांच्यासमोर प्रकट झाल्या आणि त्यांनी त्यांना आशीर्वाद दिला की, सूर्योदयापासून सहा आणि सव्वा नाழिकांपर्यंत सर्व देवतांच्या शक्ती आदित्यमध्ये वास करतील. ही दंतकथा मंदिराच्या मुख्य मूर्तीमध्ये प्रतिबिंबित होते, जी सूर्य भगवानांना पद्मासनात ध्यानस्थ स्थितीत दर्शवते. असेही मानले जाते की, ज्या महामायेने सूर्याच्या तपस्येसाठी शक्ती प्रदान केली, त्या दुर्गा भगवतींची स्थापना नंतर मुख्य गर्भगृहाच्या अगदी मागे, पूर्वेकडे तोंड करून करण्यात आली.

आणखी एक स्थानिक दंतकथा मंदिराच्या दिशेशी संबंधित आहे. या समजुतीनुसार, मंदिर मूळतः पूर्वेकडे तोंड करून होते. तथापि, जेव्हा उगवत्या सूर्याची किरणे आणि दैवी ऊर्जा गर्भगृहातील सूर्य नारायणाच्या ऊर्जेशी थेट मिळायची, तेव्हा तीव्र उष्णता निर्माण होऊन आजूबाजूची जमीन आणि वनस्पती सुकायची. यावर उपाय म्हणून, मुख्य दैवताची दिशा नंतर पश्चिमेकडे बदलण्यात आली. या पारंपारिक समजुती मंदिराच्या सांस्कृतिक आणि धार्मिक वारशाचा एक महत्त्वाचा भाग आहेत.

आदित्यपुरम सूर्यदेव मंदिर हे कडुथुरुथीजवळील एराविमंगलम येथे निसर्गरम्य वातावरणात स्थित आहे. पारंपारिक केरळ वास्तुशैलीत बांधलेले हे मंदिर केरळच्या मंदिर स्थापत्यकलेची वैशिष्ट्ये दर्शवते. हे मंदिर रस्त्याच्या पातळीपासून थोडे खाली आहे. भाविक पूर्वेकडील बाजूने रस्त्यावरून पायऱ्या उतरून मंदिरात प्रवेश करतात. मंदिर परिसर पारंपारिक तटबंदीने वेढलेला असून, उंच गोपुराऐवजी येथे केरळ शैलीतील साधे प्रवेशद्वार आहे. मुख्य प्रवेशद्वारातून आत गेल्यावर, अभ्यागतांना प्रथम एक मोठा ‘आनाप्पंथल’ (हत्तीचा निवारा) आणि ‘बलिकल्पुरा’ दिसतो, जिथे बलीचा दगड आहे. या वास्तूंनंतर मुख्य मंदिर परिसर येतो.

मंदिराचे सर्वात उल्लेखनीय वैशिष्ट्य म्हणजे त्याचे गोलाकार गर्भगृह (वट्ट श्रीकोविल). केरळमधील बहुतेक मंदिरांच्या गर्भगृहाचे तोंड पूर्वेकडे असते, परंतु या मंदिराचे गर्भगृह पश्चिमेकडे आहे. गर्भगृहाभोवती नळंबलम आणि पारंपारिक दीपस्तंभ आहेत. मुख्य देवता, सूर्य नारायण भगवान, ध्यानस्थ मुद्रेत विराजमान आहेत. गर्भगृहाच्या अगदी मागे, पूर्वेकडील बाजूला, दुर्गा भगवतीचे मंदिर आहे. या अद्वितीय रचनेमुळे भाविक पश्चिमेकडून सूर्य नारायण भगवानांची आणि पूर्वेकडून दुर्गा भगवतीची पूजा करू शकतात. इतर देवतांपैकी, धर्म शास्ता यांचे मंदिर मंदिर परिसराच्या आग्नेय भागात आहे, तर दक्षिणेकडील बाजूला एका प्राचीन चिंचेच्या झाडाखाली यक्षियम्माची पूजा केली जाते.

गर्भगृहाचे छत पारंपारिक लाकूड आणि तांब्याच्या पत्र्यांचा वापर करून बांधलेले असून त्यावर कळस विराजमान आहे. वासे आणि आतील छताच्या रचनेवर केरळ-द्राविड शैलीतील साधी लाकडी नक्षीकाम केलेली आहे. खांब आणि मुखमंडपावर पारंपारिक भौमितिक नक्षी आणि हिंदू पौराणिक कथांमधील प्रसंगांवर आधारित कोरीव काम केलेले आहे. जरी मंदिरात मोठ्या प्रमाणावर भित्तिचित्रे नसली, तरी गर्भगृहाच्या भिंतींवर स्थानिक शैलीतील साधी सजावटीची कलाकृती आहे.

मंदिराचे आणखी एक उल्लेखनीय वैशिष्ट्य म्हणजे येथील मुख्य मूर्ती. ती एका दुर्मिळ प्रकारच्या दगडातून कोरलेली आहे, ज्यामध्ये तेल शोषून घेण्याची अद्वितीय क्षमता असल्याचे मानले जाते. दररोज होणाऱ्या तेल अभिषेक दरम्यान, मूर्तीवर अर्पण केलेले तेल त्यानंतरच्या जलाभिषेकानंतर दगड पूर्णपणे शोषून घेतो, असे मानले जाते, ज्यामुळे मूर्तीच्या पृष्ठभागावर तेलाचा कोणताही अंश उरत नाही. मुख्य देवता पद्मासनात ध्यानस्थ मुद्रेत विराजमान आहे. सूर्य नारायण भगवानांच्या चतुर्भुज स्वरूपातील वरच्या हातांमध्ये शंख आणि चक्र असून, खालचे हात ध्यान मुद्रेत आहेत. केरळमधील सूर्य मंदिरांमध्ये हे रूप अत्यंत दुर्मिळ मानले जाते.

मंदिरातील सर्वात महत्त्वाचा उत्सव म्हणजे ‘कावडी उत्सव’, जो मल्याळम महिन्यातील मेदम आणि वृश्चिकमच्या शेवटच्या रविवारी साजरा केला जातो. यापैकी मेदम महिन्यातील शेवटचा रविवार अधिक महत्त्वाचा मानला जातो, कारण असे मानले जाते की या काळात सूर्य सर्वाधिक शक्तिशाली असतो. या उत्सवातील मुख्य विधींपैकी एक म्हणजे ‘रक्त चंदन कावडी अभिषेक’, ज्या दरम्यान भक्त देवतेला लाल चंदनाची पेस्ट असलेली कावड अर्पण करतात. डोळ्यांचे विकार आणि त्वचेच्या आजारांपासून मुक्ती मिळवण्यासाठी, तसेच संततीप्राप्तीसाठी आशीर्वाद मिळवण्यासाठी भक्त ही अर्पण पारंपारिकपणे करतात. या उत्सवाची एक वैशिष्ट्यपूर्ण प्रथा अशी आहे की, इतर कोणत्याही भक्ताच्या आधी ‘मरंगाट्टू मना’ कुटुंबातील सदस्याने पहिली कावड अर्पण करणे अनिवार्य आहे.

रविवार हा सूर्य भगवानांचा पवित्र दिवस मानला जात असल्याने, मंदिरात प्रत्येक रविवार हा विशेष पूजेचा दिवस म्हणून पाळला जातो. प्रत्येक मल्याळम महिन्याचा पहिला आणि शेवटचा रविवार विशेष महत्त्वाचा असतो आणि या दिवशी ‘आदित्य पूजा’ करण्यासाठी मोठ्या संख्येने भक्त येतात. मल्याळम महिन्यातील मेदमच्या दहाव्या दिवशी साजरा केला जाणारा ‘पाथमुदयम’ हा आणखी एक महत्त्वाचा प्रसंग आहे, जो विशेष विधी आणि समारंभांनी साजरा केला जातो. ‘कर्किडाका वावू’ देखील मोठ्या भक्तीभावाने पाळला जातो, ज्यासाठी केरळ आणि इतर भागांतून भाविक येतात. मंदिरातील अर्पणांपैकी सर्वात प्रमुख अर्पण म्हणजे ‘रक्त चंदन कावडी’ होय. भक्त भक्तीभावाने सूर्य भगवानांना लाल चंदनाची पेस्ट असलेली कावड अर्पण करतात. त्वचेचे आजार आणि डोळ्यांच्या विकारांपासून मुक्ती मिळवण्यासाठी, तसेच आपल्या इच्छा पूर्ण व्हाव्यात यासाठी भाविक सामान्यतः हे अर्पण करतात.

आदित्य पूजा ही सूर्य भगवानांचे आशीर्वाद मिळवण्यासाठी केली जाणारी आणखी एक महत्त्वाची सेवा आहे. सूर्य ग्रहाशी संबंधित दोष (सूर्य दोष) दूर करण्यासाठी आणि व्यावसायिक जीवनात यश व प्रगतीसाठी प्रार्थना करण्यासाठी भक्त हा विधी करतात. मंदिरातील सर्वात उल्लेखनीय सेवांपैकी एक म्हणजे तेल अभिषेक. या विधीदरम्यान, मुख्य मूर्तीवर विशेष पद्धतीने तयार केलेले तेल अर्पण केले जाते. असे मानले जाते की, ज्या विशिष्ट पाषाणातून मूर्ती घडवली आहे, तो पाषाण त्यानंतरच्या जल अभिषेक विधीनंतर सर्व तेल पूर्णपणे शोषून घेतो. विधीमध्ये वापरलेले तेल आणि पाणी नंतर भक्तांना पवित्र औषधी प्रसाद म्हणून वाटले जाते. दृष्टी सुधारण्यासाठी आणि डोळ्यांशी संबंधित आजारांपासून मुक्ती मिळवण्यासाठी भक्त तुपाचा दिवा लावतात, हा देखील एक महत्त्वाचा विधी आहे. डोळ्यांच्या आरोग्यासाठी दिव्याच्या काजळात तूप मिसळून तयार केलेला एक विशेष औषधी प्रसाद परंपरेनुसार वाटला जातो. आणखी एक वैशिष्ट्यपूर्ण सेवा म्हणजे ऊस आणि शहाळ्याच्या पाण्याने केला जाणारा अभिषेक, जो भक्त आरोग्य, समृद्धी आणि आपल्या कुटुंबाच्या कल्याणासाठी करतात.

सामान्य दिवसांत, मंदिर पहाटे ५:०० वाजता उघडते. पहाटे ५:३० वाजता निर्माल्य दर्शन होते, त्यानंतर सकाळचे विधी आणि पूजा केली जाते. मुख्य पूजा आणि नैवेद्य सकाळी ९:०० वाजता संपन्न होतात. मंदिर दुपारी १२:०० वाजता बंद होते आणि संध्याकाळी ५:३० वाजता पुन्हा उघडते. संध्याकाळी दीपाराधना केली जाते, त्यानंतर रात्री ७:३० वाजता मंदिर दिवसभरासाठी बंद होते. सण आणि इतर विशेष प्रसंगी मंदिराच्या वेळेत बदल होऊ शकतो. रविवारी, भाविकांची मोठी गर्दी लक्षात घेऊन विशेष व्यवस्था केली जाते. मंदिर पहाटे ४:०० वाजता उघडते आणि दुपारी १:०० वाजेपर्यंत उघडे राहते. संध्याकाळच्या विधींसाठी ते ५:३० वाजता पुन्हा उघडते आणि दीपाराधना व दिवसभराची पूजा झाल्यानंतर रात्री ७:३० वाजता बंद होते.

मुख्य वैशिष्ट्ये :-

  • कडुथुरुथीपासून ३ किमी, वैकोमपासून १६ किमी आणि एट्टुमानूरपासून १७ किमी अंतरावर स्थित आहे.
  • सर्वात जवळचे रेल्वे स्टेशन वैकोम रोड रेल्वे स्टेशन आहे, जे मंदिरापासून सुमारे ५ किमी अंतरावर आहे.
  • कोट्टायम रेल्वे स्टेशन सुमारे २५ किमी अंतरावर आहे.
  • प्रमुख शहरे आणि वाहतूक केंद्रांपासून कडुथुरुथीसाठी केएसआरटीसी (KSRTC) आणि स्थानिक बस सेवा उपलब्ध आहेत.
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रात उभी करता येतात.
  • पुरुषांना मंदिराच्या आत अंगरखा (वरचे कपडे) घालण्यास परवानगी नाही. मात्र, ते शरीराच्या वरच्या भागावर पारंपारिक टॉवेल किंवा शाल (अंगवस्त्र) पांघरू शकतात.
  • जवळच्या शहरांमध्ये राहण्याची आणि भोजनाची सोय उपलब्ध आहे.
  • संपर्क क्रमांक ०८५४७१३५७१२
Back To Home