अनेक मंदिरांत शंकर-पार्वतीची सुखासनमूर्ती, उमासहितमूर्ती किंवा उमा-महेश्वर मूर्ती अशा प्रकारची एकमेकांसोबतची मूर्ती विराजमान असते. विठोली या गावातील शिव-पार्वती मंदिराचे वैशिष्ट्य म्हणजे येथे पंढरपूरच्या विठ्ठल-रुक्मिणीप्रमाणेच शंकर आणि पार्वती यांची स्वतंत्र मंदिरे आहेत. ही दोन्ही मंदिरे किमान ८०० वर्षे जुनी असल्याचे सांगितले जाते. त्यांची हेमाडपंती स्थापत्यशैली आणि मंदिरातील शिल्पे यांवरून ही मंदिरे यादव काळातील असावीत, असे अभ्यासकांचे मत आहे. स्थान आख्यायिकेनुसार, येथील महादेव हे पत्नीवर रागावून बाजूला जाऊन बसलेले आहेत.
विठोली या ठिकाणी हा शिव-पार्वती व त्यांचा पुत्र गणेश यांच्या तीन मंदिरांचा समूह आहे. साधारणतः शिवमंदिरातील शिवपिंड ही पश्चिमाभिमुख असते. येथे मात्र शिवपिंडीचे तोंड पूर्वेकडे आहे. याची आख्यायिका शंकर-पार्वती यांच्या द्युतक्रीडेशी संबंधित आहे. ती अशी की पार्वती मातेच्या कक्षामध्ये हा चौसरचा (सारीपाट) खेळ सुरू होता. त्यात महादेवाचा विजय होणार होता; पण त्यांचे फासे असे काही पडले की सर्व खेळाचा नूर पालटला. 
जिंकत आलेल्या खेळात त्यांना पार्वतीकडून हार पत्करावी लागली. खेळात जिंकल्याने पार्वती आनंदली. महादेव शीघ्रकोपी असल्याने त्यांना ही हार पचवता आली नाही. राग आला आणि त्या भरात ते पार्वती मातेच्या कक्षातून बाहेर पडले व आपल्या स्थानी पूर्वेकडे तोंड करून बसून राहिले. त्यामुळे विठोलीतील मंदिरातील शिवपिंडी ही पूर्वाभिमुख आहे.
या मंदिरांची स्थापना नेमकी कधी आणि कोणी केली याचा इतिहास अनुपलब्ध आहे. वाशिम हे प्राचीन काळी वत्सगुल्म म्हणून प्रसिद्ध होते. याचा नामोल्लेख महाभारत, वात्सायनाचे कामसूत्र, पद्मपुराण आदी ग्रंथांत आहे. वत्सगुल्म – प्राकृतमध्ये वच्छगुम्म आणि त्यावरून त्यास मुस्लिम राजवटीत वाशिम असे नाव पडले. येथे इ.स. ३३० ते ५५० या काळात वत्सगुल्म शाखेच्या वाकाटक राजघराण्याची सत्ता होती. वाशिम ही वाकाटकांची राजधानी होती. यानंतर येथे काही वर्षे राष्ट्रकूट व इ.स. १२१० ते १२१८ या काळात यादवांची सत्ता प्रस्थापित झाली. विठोली येथील शिव-पार्वती मंदिरांची रचना व त्यांतील शिल्पकला यांवरून हे मंदिर इसवी सनाच्या तेराव्या वा चौदाव्या शतकात बांधण्यात आले असावे, असा अभ्यासकांचा कयास आहे.
विठोली गावानजीक प्रशस्त अशा परिसरात हा मंदिर समूह उभा आहे. मंदिर परिसरास सन २०२२ मध्ये बांधलेले मोठे प्रवेशद्वार आहे. आत उजवीकडे पार्वतीचे मंदिर, त्याच्या डावीकडे थोड्या मागच्या बाजूस शंकराचे मंदिर आणि मधल्या भागात मागे गणेशाचे अलीकडे स्थापन केलेले छोटेसे मंदिर आहे. ग्रामस्थांनी या दोन्ही प्राचीन मंदिरांची व्यवस्थित जपणूक केलेली आहे. मूळ मंदिरांची रचना अबाधित ठेवून त्यांनी त्यांची डागडुजी केली आहे व त्यांसमोर आधुनिक पद्धतीने बांधकाम केलेले आहे. शिवमंदिराचा समोरचा भाग हा असाच जीर्णोद्धाराच्या वेळी वाढवलेला आहे. याच्या रूंद प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंस दोन अर्धगोलाकार स्तंभ आहेत. त्यांच्या दोन्ही बाजूंना भिंतीत द्वारपालांची शिल्पे आहेत. प्रवेशद्वाराच्या वरच्या भागात मखरामध्ये शंकराची मोठी तसबीर आहे. येथून मंदिराच्या सभामंडपात प्रवेश होतो.
सभामंडपात मध्यभागी उंच दगडी चौथऱ्यावर नंदीची दगडी मूर्ती विराजमान आहे. सभामंडपाच्या भिंतींमधील देवळ्यांमध्ये बारा ज्योतिर्लिंगांच्या प्रतिमा लावलेल्या आहेत. येथून मूळ मंदिरवास्तूस प्रारंभ होतो. अंतराळ आणि गर्भगृह अशी सध्याच्या मूळ मंदिराची रचना आहे. अंतराळाच्या प्रवेशद्वारस्थानी दोन मोठे चौकोनाकार स्तंभ आहेत. हे स्तंभ, तसेच त्यावरील पाषाणाची तुळई ही नक्षीकामविरहित आहे. गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार मात्र सुंदर कोरीवकामाने सुशोभित आहे. या त्रिशाखीय प्रवेशद्वाराची आतील व बाहेरील द्वारशाखा सपाट आहे. मध्ये स्तंभशाखा आहे. द्वारशाखांच्या खालच्या बाजूस गंगा, यमुना व द्वारपाल यांची त्रिभंग शिल्पे आहेत. मंडारक चौकोनाकाराने तयार केलेला आहे. द्वारचौकटीच्या ललाटबिंबस्थानी गणेशाची छोटी मूर्ती आहे. उतरांग भागात दोन लक्षणीय गजशिल्पे आहेत. गर्भगृहाचा आकार छोटेखानी आहे आणि त्यात भूतलावर पूर्वाभिमुख शिवपिंडी आहे. काळ्या दगडातील प्राचीन अशा शिवपिंडीवर मोठे अभिषेकपात्र आहे. गर्भगृहाच्या छताकडील भाग चौकोनी आकाराचा आहे. गाभाऱ्यातील मागच्या भिंतीमध्ये दगडाचे एक कोरीव गोलाकार पात्र आहे.
शिवमंदिराशेजारी असलेल्या पार्वतीमातेच्या मंदिराच्या समोरच्या भागात मोठी प्रवेशकमान बांधलेली आहे. कमानीवर दोन सिंहमूर्ती बसवलेल्या आहेत. मंदिराचे प्रवेशद्वार महिरपी कमान असलेले आहे. त्याच्या वरच्या भागात पार्वतीपुत्र गणेशाचे मोठे उठावशिल्प आहे. द्वारचौकटीच्या दोन्ही बाजूंस स्तंभांवर द्वारपालांच्या मूर्ती कोरलेल्या आहेत. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूला दोन मोठ्या खिडक्या आहेत. ही सर्व आधुनिक रचना आहे. येथून आत प्रवेश करताच मूळ प्राचीन मंदिराचा सभामंडप दिसतो. बाजूला दगडी भिंती, त्यांपासून काही अंतर सोडून मधोमध चार दगडी स्तंभांनी बनवलेला चौक अशी या सभामंडपाची रचना आहे. या स्तंभांची रचना स्तंभपाद, स्तंभदंड आणि स्तंभशीर्ष अशा तीन भागांत केलेली आहे. स्तंभपाद चौकोनाकार आहेत. त्यावर देवसेवक-सेविकांची शिल्पे, तसेच एके ठिकाणी गणेशाचे शिल्प कोरलेले आहे. या शिल्पांचा पेहराव लक्षणीय आहे. त्यांचा वरचा भाग अनावृत आहे, तर खाली अधोवस्त्र आहे. ते ‘अर्धोरूक’ म्हणजे आखूड धोतर आहे. हा सातवाहनकालीन पेहरावाचा लोकप्रिय प्रकार होय. यात अर्धोरूकाच्या पायघोळ निऱ्या पुढे सोडलेल्या आहेत. त्यास हस्तीशुंडक पद्धत म्हणतात.
या चार स्तंभांनी केलेल्या चौकामध्ये मोठा चौसर वा सारीपाट मांडलेला आहे. प्राचीन भारतात दोन बैठ्या खेळांचा उद्गम झाला होता. त्यातील एक चतुरंग म्हणजे शतरंज वा बुद्धिबळ होय. यावर आचार्य शूलपाणी यांचा ‘चतुरंगदीपिका’ नामक संस्कृत ग्रंथ आहे; तर दुसरा चौसर. तो म्हणजे आजच्या ‘ल्युडो’सारखा खेळ होय. पारंपरिक दृष्टीने भारतात शंकराला द्यूताचा प्रवर्तक मानले जाते. वेरुळच्या एका गुंफेत भगवान शंकर व पार्वती चौसर म्हणजे सारीपाट खेळत असल्याचे शिल्प कोरलेले आहे. येथेही शंकर-पार्वतीचा चौसरचा खेळ रंगला होता, अशी आख्यायिका आहे. त्याची स्मृती म्हणून येथे हा पट मांडलेला आहे.
येथून पुढे अंतराळ आहे. अंतराळात दोन्ही बाजूला देवकोष्टके आहेत. येथील गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार हा कोरीव नक्षीकामाचा एक उत्तम नमुना आहे. हे प्रवेशद्वार पंचशाखीय आहे. त्याच्या मध्यभागी सुंदर कोरीवकाम केलेली स्तंभशाखा आहे. स्तंभपाद भागामध्ये तत्कालीन रीतीनुसार द्वारपाल, द्वारसेविका, गंगा, यमुना यांची शिल्पे कोरलेली आहेत. या शिल्पांच्या खालच्या भागातही काही शिल्पे अस्पष्टशी दिसतात. द्वारमंडारकावरही नक्षीकाम केलेले आहे. ललाटबिंबस्थानी गणपती व उतरांगावरील शिखररचनेत हत्ती, सिंह, हंस आदी प्राण्यांची शिल्पे दिसतात. येथील उंचसर मंडारक ओलांडून मंदिराच्या गर्भगृहात प्रवेश होतो. या हेमाडपंती मंदिराच्या गर्भगृहातील भिंतींवर आणि जमिनीवर संगमरवरी फरशा बसवलेल्या आहेत. गर्भगृहाच्या मागील भिंतीस खेटून उंच अधिष्ठानावरील दगडी मखरामध्ये पार्वतीची काळ्या पाषाणातील उभी मूर्ती विराजमान आहे. मूर्ती वस्त्रालंकार आणि पुष्पमालांनी शृंगारली आहे. मूर्तीचे मुखमंडल हे शांत स्वरूपाचे आहे. मूर्तीस कवड्यांचे डोळे लावलेले आहेत. नाकात नथ व डोक्यावर मुकूट आहे. या मूर्तीची प्रतिष्ठापना ४ फेब्रुवारी १९७२ रोजी करण्यात आली. येथे मूर्तीच्या अधिष्ठानाचा वरचा मखराचा भाग जीर्णोद्धाराच्या वेळी नव्याने तयार करण्यात आला आहे; मात्र त्याच्या खालच्या भागात मूर्तीचे प्राचीन अधिष्ठान आजही दिसते. त्या भागात मधोमध दगडी देव्हाऱ्यासारख्या भागात एक शिल्प कोरलेले आहे. या शिल्पाची मोठी झीज झाली आहे. मात्र, पाय गुडघ्यात दुमडून बसलेल्या व्यक्तीचे हे शिल्प असल्याचे लक्षात येते. गर्भगृहाचा छताकडील भाग सुद्धा भौमितिक आकृत्यांनी घडविला आहे.
शिव मंदिर आणि पार्वती मंदिर या दोन्ही प्राचीन मुख्य मंदिरांच्या मधोमध गणेशाचे अलीकडच्या काळात बांधलेले लहान मंदिर आहे. संगमरवरी फरशा लावलेल्या या मंदिरावर छोटे शिखर आहे. आत उंच चौथऱ्यावरील मखरामध्ये गणपतीची कमलासनावर बसलेली मूर्ती विराजमान आहे. मूर्तीच्या खालच्या बाजूला चौथऱ्यामध्ये मूषकमूर्ती आहे. या मंदिरांच्या आवारात अनेक जुने वृक्ष आहेत. एका ठिकाणी तुळशीवृंदावन आणि काही पादुका व समाधीस्थळे आहेत. येथे एक जुनी विहीरही आहे. एका पिंपळवृक्षाखाली ज्ञानेश्वर महाराजांचे छोटे मंदिर आहे. येथे पद्मासनात ध्यानस्थ बसलेल्या ज्ञानदेव महाराजांची मूर्ती आहे. या मंदिराच्या समोर काही अंतरावर त्यागीलाल उर्फ बिरजूमहाराज यांची मूर्ती असलेली देवळी आहे.
या शिव-पार्वती संस्थानात श्रावणी सोमवार आणि महाशिवरात्र हे सण मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. विविध सण-उत्सव दिनांप्रमाणेच दर सोमवारी येथे दर्शनासाठी अनेक भाविक येत असतात. वाशिम जिल्ह्यातील हे एक सुप्रसिद्ध प्राचीन मंदिर असल्याने येथील शिल्पे पाहण्यासाठी मंदिर अभ्यासकही येथे येतात, असे सांगण्यात येते.
