पुणे जिल्ह्यातील खेड तालुक्यात वसलेले चाकण येथील श्री चक्रेश्वर महादेव मंदिर ‘प्रति भीमाशंकर’ नावाने प्रसिद्ध आहे आणि भाविकांसाठी हे अत्यंत जागृत देवस्थान मानले जाते. थोर संत तुकाराम महाराजांच्या कीर्तनांनी पुनीत झालेली आणि छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या चरणस्पर्श झालेल्या या वास्तूचे महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक इतिहासात महत्त्वाचे स्थान आहे. मंदिरातील सहा फूट लांबीची भव्य शिवपिंडी हे येथील मुख्य आकर्षण आहे. या पिंडीचा उल्लेख ‘लीळाचरित्र’ व ‘शिवलीलामृत’सारख्या ग्रंथांमध्ये आढळतो. रामायणातील ऐतिहासिक घटनांचे संदर्भही या मंदिराशी जोडलेले आहेत.
तेराव्या शतकात रचल्या गेलेल्या महानुभाव पंथाच्या ‘लीळाचरित्र’ या ग्रंथात चाकण नगरीचा आणि या परिसराचा उल्लेख स्पष्टपणे आढळतो. मध्ययुगीन काळात हे मंदिर विविध सत्तांच्या संघर्षाचे आणि वैभवाचे साक्षीदार राहिले आहे. यादवकालीन मूळ गर्भगृहाचे अवशेष आजही येथे पाहायला मिळतात. पुढे सोळाव्या व सतराव्या शतकात मराठा साम्राज्याचा उदय होत असताना चाकणला लष्करी आणि धार्मिकदृष्ट्या अनन्यसाधारण महत्त्व प्राप्त झाले होते. 
छत्रपती शिवाजी महाराज स्वराज्याच्या मोहिमांवर असताना त्यांनी या मंदिरात येऊन देवाचे दर्शन घेतल्याच्या नोंदी आहेत. मराठा काळात या मंदिराचा मोठ्या प्रमाणावर जीर्णोद्धार करण्यात आला. किल्ल्याच्या सान्निध्यात असल्याने या देवस्थानाला राजमान्यता व लोकाश्रय लाभला. संत तुकाराम महाराजांनी येथे अनेकदा येऊन कीर्तने केली होती. संत शिरोमणी संताजी जगनाडे महाराज यांचे बालपण याच परिसरात गेले आणि त्यांच्या जीवनातील अनेक प्रसंग या मंदिराशी जोडले गेले आहेत. ब्रिटिश काळात गॅझेटियरमध्येही या मंदिराची नोंद घेतलेली आहे.
पौराणिक संदर्भांनुसार, त्रेतायुगामध्ये या नगरीचे नाव ‘एकचक्र’ नगर होते. त्याकाळी येथे महर्षी शांडिल्य यांचा आश्रम होता. शांडिल्य ऋषींच्या यज्ञकर्मात असुर वारंवार विघ्न आणत असल्याने त्यांनी अयोध्यापती राजा दशरथाला मदतीसाठी पाचारण केले होते. 
राजा दशरथ आणि असुरांच्या युद्धात दशरथाच्या रथाचे चाक (चक्र) निखळले तेव्हा त्यांची पत्नी कैकयी हिने पराक्रम गाजवून ते चाक स्थिर ठेवले. ज्या ठिकाणी हे चाक पडले त्यावरून या नगरीला ‘चाकण’ हे नाव प्राप्त झाले. याच प्रसंगावर प्रसन्न होऊन दशरथाने कैकयीला दोन वर दिले आणि पुढे त्यातून श्रीरामाला वनवास व भरताला राज्य मिळाले. त्यामुळे रामायणाच्या महाकाव्याची सुरुवात या भूमीतून झाली, असे मानले जाते. द्वापारयुगातही पांडव अज्ञातवासात असताना येथे वास्तव्यास होते. याच ठिकाणी भीमाने बकासुराचा वध केला होता, अशी आख्यायिका सांगितली जाते. मंदिरातील शिवपिंडीला सात चक्रे लाभलेली असल्याने याला ‘चक्रेश्वर’ असे संबोधले जाते. ही स्वयंभू पिंडी बारा ज्योतिर्लिंगांतील पिंडींपेक्षाही आकाराने मोठी असल्याचे सांगितले जाते.
पुणे-नाशिक राष्ट्रीय महामार्गाजवळ चाकण येथे हे मंदिर वसलेले आहे. मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर गरुडध्वजावर बसलेले तुकाराम महाराजांचे देखणे शिल्प आहे. देहू येथील तुकाराम महाराजांच्या मुख्य मंदिरावरही असेच शिल्प आहे. मंदिराचा परिसर निसर्गरम्य असून सभोवताली आधुनिक उद्याने आहेत.
प्रवेशद्वारापासून मंदिरापर्यंत उद्यानातून पेव्हरब्लॉकची फरसबंदी असलेली पायवाट आहे. प्रांगणात एक दीपस्तंभ आहे. त्यापुढे मंदिराच्या समोर दगडी बांधकामातील मोठी चौकोनी पुष्करणी आहे. या पुष्करणीला चारही बाजूंनी उतरण्यासाठी पायऱ्या आहेत. यातील पाणी पवित्र मानले जाते. दर बारा वर्षांनी यामध्ये गंगेचे आगमन होते, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. त्या काळात येथे स्नानासाठी मोठी गर्दी उसळते. पुष्करणीतील पाण्याने त्वचारोग बरे होतात, असे अनुभव अनेक भाविकांकडून सांगितले जातात.
चौकोनी पुष्करणीच्या बाजूला उंचावर हे मंदिर आहे. मंदिराची स्थापत्य शैली मराठा आणि यादवकालीन कलेचा संगम दिसतो. मंदिराच्या अर्धखुल्या स्वरुपाच्या सभामंडपात लाकडी स्तंभ आहेत. सभामंडपात गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराजवळ एका चौथऱ्यावर नंदीची संगमरवरी मूर्ती व त्यासमोर कासवाची पितळी मूर्ती आहे. सभामंडपात उजवीकडे व डावीकडे दरवाजे आहेत. गर्भगृहात मध्यभागी सहा फूट लांबीची काळ्या पाषाणातील भव्य शिवपिंडी आहे. गर्भगृहात ‘ॐ नमः शिवाय’ या मंत्राचा उच्चार केल्यावर तो मंदिर परिसरात प्रतिध्वनित होतो, 
अशी येथील रचना आहे. मंदिराच्या बाह्य भिंतींवर विविध देवदेवतांच्या मूर्ती आणि वेलबुट्टीचे नक्षीकाम आहे. मंदिराच्या गर्भगृहावर मराठा शैलीतील विटा आणि चुन्याच्या बांधकामातील शिखर व कळस आहेत. शिखराच्या चारही बाजूंना पौराणिक प्रसंगांची शिल्पे कोरलेली आहेत.
मंदिर परिसरात शांडिल्य ऋषींचे समाधी मंदिर व विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिर यासह संत सावता माळी, संत नामदेव महाराज आणि तुळजाभवानी देवी आदी मंदिरे आहेत. येथे पुरातत्त्व खात्याला खोदकामात सापडलेले वराह, नंदी आणि कासवाचे प्राचीन अवशेष जतन करून ठेवले आहेत. सुमारे अडीच हजार वर्षे जुन्या असलेल्या या यज्ञवराहाच्या मूर्तीमुळे मंदिराचे प्राचीनत्व सिद्ध होते.
मंदिरात वर्षभर विविध उत्सव आणि सण मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. महाशिवरात्री हा येथील सर्वात मोठा उत्सव असतो. सात दिवस चालणाऱ्या या अखंड हरिनाम सप्ताहात चाकण शहरातील हजारो भाविक सहभागी होतात. अधिकृत नोंदींनुसार, महाशिवरात्रीच्या दिवशी सुमारे दोन लाखांहून अधिक भाविक या ठिकाणी दर्शनासाठी येतात. पहाटे पाच वाजल्यापासून सुरू होणारा अभिषेक आणि महाआरतीचा सोहळा विशेष असतो. श्रावण महिन्यातील प्रत्येक सोमवारी येथे भाविकांची मोठी गर्दी असते. कार्तिकी पौर्णिमेला मंदिरात दीपोत्सव साजरा केला जातो तेव्हा हजारो दिव्यांच्या प्रकाशात मंदिर परिसर उजळून निघतो. अधिक मासात किंवा पुरुषोत्तम मासात येथे ३१ दिवसांचा विशेष अखंड हरिनाम सोहळा पार पडतो. दररोज पहाटे पावणे सहा वाजता आणि सायंकाळी साडेसात वाजता मंदिरात महाआरती होते. दुपारी दोन ते चार ही वेळ सोडल्यास मंदिर सकाळी पावणे सहा ते रात्री नऊ वाजेपर्यंत दर्शनासाठी खुले राहते. सोमवारी आणि विशेष सणांच्या दिवशी ही वेळ वाढवली जाते.
