नागझरी ओढ्याच्या काठी वसलेले पुण्याच्या सोमवार पेठेतील त्रिशुंड गणपती मंदिर महाराष्ट्रातील स्थापत्यकलेचा एक महत्त्वाचा ठेवा मानले जाते. अठराव्या शतकातील पेशवेकालीन वैभवाची साक्ष देणारी ही भव्य वास्तू इंदूर येथील श्रीमंत भीमगिरजी गोसावी यांनी १७५४ ते १७७० या काळात उभारली. या मंदिराच्या बांधणीत राजस्थानी व माळवा शैलीसह दाक्षिणात्य स्थापत्यशैलीचा सुंदर मिलाफ दिसतो. एक मुख, तीन सोंडी आणि सहा हात असलेली तसेच मोरावर आरूढ झालेली गणेशाची दुर्मिळ मूर्ती येथील मुख्य वैशिष्ट्य आहे.
अठराव्या शतकातील पेशवाईच्या सुवर्णकाळात इंदूरमधील धामपूर गावचे श्रीमंत भीमगिरजी गोसावी यांनी या मंदिराचे काम १७५४ मध्ये हाती घेतले. हे बांधकाम १७७० सालापर्यंत सुरू होते. पेशवे दप्तरातील नोंदींमध्ये या मंदिराचा उल्लेख ‘तीन सोंडींचा गणपती’ असा आढळतो. भीमगिरजी गोसावी यांनी स्वतःचे धन खर्च करून निर्माण केलेल्या या वास्तूत राजस्थानी व माळवा शैलीसोबतच दक्षिण भारतीय वास्तुकलेचा प्रभावही दिसून येतो.
विसाव्या शतकाच्या मध्यापर्यंत हे मंदिर लोकांच्या विस्मृतीत गेले होते. १९५० पर्यंत अनेक पुणेकरांना या ऐतिहासिक वास्तूची माहिती नव्हती. त्या काळी मंदिराची अवस्था अत्यंत दयनीय झाली होती. १९५१ मध्ये गणेशभक्त यशवंत अनंत मोरे यांना या मंदिराविषयी एक विशेष दृष्टांत झाला. त्यांनी या दिव्य संकेतानंतर नागझरीच्या काठी या मंदिराचा शोध घेतला व त्यांच्या प्रयत्नांमुळे हे अठराव्या शतकातील वैभव पुन्हा समोर आले. त्यांनी या परिसराची स्वच्छता करून मंदिराचे पुनरुज्जीवन केले. आज हे मंदिर पुण्यातील एक महत्त्वाचे श्रद्धास्थान बनले आहे.
एका उंच दगडी अधिष्ठानावर उभे असलेल्या या मंदिराचे मुख्य प्रवेशद्वार पूर्व दिशेला आहे. मंदिराबाहेरील भिंतींवर सुंदर व वैविध्यपूर्ण कोरीव काम दिसते. येथे तत्कालीन राजकीय परिस्थितीवर भाष्य करणारी काही शिल्पे कोरलेली आहेत. इंग्रज शिपाई गेंड्याला साखळदंडाने बांधताना दिसणारे हे शिल्प प्लासीच्या युद्धातील विजयाचे प्रतीक मानले जाते. या शिल्पांमधून त्या काळातील सामाजिक संदेश देण्याचा प्रयत्न केला असावा. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना भव्य द्वारपाल आणि रक्षक कोरलेले आहेत. त्यावरील महिरपीमध्ये मोर व पोपट यासह माकडांच्या प्रतिमा अतिशय सुबक दिसतात. मंदिराच्या दर्शनी भागातील हे कोरीव काम वैशिष्ट्यपूर्ण व लेण्यांप्रमाणे उठावदार आहे.
मजबूत दगडी स्तंभांवर तोललेले या मंदिराच्या सभामंडपाचे छत अतिशय कलात्मक आहे. या स्तंभांवर भगवान श्रीकृष्ण आणि विठ्ठलाच्या सुंदर प्रतिमा कोरलेल्या आहेत. या स्तंभांच्या वरच्या भागात साखळी व घंटांची नक्षी दिसते. घुमटाकार असलेल्या या छताच्या मध्यभागी चक्रनक्षी आहे. सभामंडपाच्या पुढे अंतराळात प्रवेश होतो. येथे जमिनीवर कासव मूर्ती कोरलेली आहे. अंतराळाच्या प्रवेशद्वारावर गणपतीची प्रतिमा आणि गणेशयंत्र आहे. प्रवेशद्वाराच्या चौकटीवर गजलक्ष्मी व मयूरतोरण कोरलेले आहे. या भागातील नक्षीदार लाकडी झडपा आजही सुस्थितीत आहेत.
गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारावर तीन महत्त्वाचे शिलालेख कोरलेले आहेत. ते आजही वाचता येतील अशा चांगल्या स्थितीत आहेत. यातील पहिले दोन शिलालेख संस्कृत भाषेत आहेत. त्यातील एका शिलालेखात या ठिकाणाचा उल्लेख ‘रामेश्वर शिव मंदिर’ असा केला आहे. तिसरा शिलालेख फारसी भाषेत कोरलेला असून त्यात हे स्थान फकीर गुरुदेव दत्त यांचे असल्याचे नमूद केले आहे. प्रवेशद्वाराच्या तोरणावर भगवान शंकर आणि उमा-पार्वती यांची सुंदर प्रतिमा आहे. त्यासोबतच्या नंदी व सिंहाच्या प्रतिमा या मंदिराचे मूळ स्वरूप शिव मंदिर असावे, असे सूचित करतात.
गर्भगृहात मध्यभागी त्रिशुंड गणपतीची मूर्ती विराजमान आहे. एक मुख, तीन सोंडी आणि सहा हात असलेली ही मूर्ती मोरावर आरूढ झालेली आहे. गणेशाच्या हातात अंकुश, परशू व मोदकपात्र आहे. मूर्तीच्या एका हाताने मांडीवर बसलेल्या शक्ती देवतेला आधार दिला आहे. गणपतीची एक सोंड देवीच्या हनुवटीला स्पर्श करते. दुसरी सोंड मोदकपात्राकडे वळलेली आहे, तर तिसरी सोंड मोराच्या डोक्यावर स्थिर आहे. मोराच्या चोचीत एक नाग धरलेला दिसतो. मूर्तीच्या मागे गणेशयंत्र व शेषशायी विष्णूची प्रतिमा कोरलेली आहे.
गर्भगृहाच्या खाली असलेले मोठे तळघर या मंदिराचे मुख्य वैशिष्ट्य आहे. तेथे जिवंत पाण्याचा झरा व श्रीमंत गोसावी महाराजांची समाधी आहे. गणपतीवरील अभिषेकाचे पाणी थेट समाधीवर पडेल, अशी या मंदिराची रचना केली आहे. साधना करण्यासाठी वापरले जाणारे हे तळघर एक गुप्त ठिकाण असावे. तळघरात अनेक लहान दालने आणि देवकोष्टके आहेत. आता वर्षभर पाण्याने भरलेले हे तळघर त्यावेळी हटयोगी गोसावींच्या तपश्चर्येचे केंद्र मानले जाते.
मंदिरात दररोज सकाळी आणि संध्याकाळी शास्त्रोक्त पद्धतीने पूजा केली जाते. येथे सकाळी ६ ते दुपारी १२ व सायंकाळी ४ ते रात्री ९ या वेळेत भाविकांना दर्शनाचा लाभ घेता येतो. वर्षातून केवळ एकदाच गुरुपौर्णिमेला मंदिराचे तळघर उघडले जाते. या दिवशी हजारो भाविक गोसावी महाराजांच्या समाधीचे दर्शन घेण्यासाठी येथे येतात. या दिवशी मंदिराला विशेष सजावट केली जाते. मंदिरात गणेश चतुर्थी आणि इतर महत्त्वाचे सण मोठ्या उत्साहात साजरे होतात.
उपयुक्त माहिती
पुणे रेल्वे स्थानक व बस स्थानकापासून १.५ किमी अंतरावर
स्वारगेट एसटी स्थानकापासून ५.५ किमी अंतरावर
देशभरातील अनेक शहरांतून येथे येण्यासाठी विमान, रेल्वे व बस सेवा उपलब्ध
पुण्यातील अनेक भागांतून पीएमपीएमएल बस सुविधा
खासगी वाहने मंदिरापर्यंत येऊ शकतात
परिसरात निवास व न्याहारीची सुविधा
Trishund Ganapati Temple
Somwar Peth, Pune
The Shree Trishund Ganesh Mandir, situated in Somwar Peth, Pune, features a captivating architecture reminiscent of the caves of Verul. It is known that the temple was built by Shriman Gosavi Maharaj during the Peshwa rule between 1754 and 1770.
Inscription and Architectural Style
Despite the passage of centuries, the temple remains remarkably well-preserved. Over 200 years old, its sturdy architecture stands tall on a raised stone platform, of about five to six feet high, facing the east with ‘Dwarpal’ (Doorkeepers) carved on both sides of the entrance. Inside, the ‘Garbhagriha’ (a small windowless room which is the main shrine of the temple, usually with an idol or painting of principal deity) holds inscriptions in Sanskrit and Persian language, each telling a story of its origin and dedication.
The first inscription, written in Sanskrit, describes the period of construction of the temple and the second one has a verse of salutation from the beginning of the Bhagavad Gita, while the Persian inscription reads that the place belongs to Datta guru. The architectural style of the temple is an amalgamation of all three styles: Rajasthani, Malwa and Dravidian.
Inside the temple, there is an image depicting Lord Vishnu in his ‘Sheshashayi’ form (This artistic interpretation is a later development in the Vaishnava shrines and was popular in regions of South India as compared to North and East India.), reclining gracefully on the serpent Shesh under a pointed arch. After exploring further, carvings of ‘Yakshas’ (nature spirits connected with trees, forests, water, and fertility ), ‘Kinnars’ (half-man, half-horse, and half-bird associated with music and love), peacocks, parrots, ‘Bhairav’ (a fierce manifestation of Shiva), ‘Mangal Kalash’ (auspicious ceremonial pot), and the ‘Dashavatars’ (the ten incarnations of Lord Vishnu) can be observed.
Ganesh Idol in the ‘Garbhagriha’
At the entrance of the ‘garbhagriha’, a carved idol of Lord Ganesha with his right tusk stands, and just below is the Ganesh chakra.
Inside, a unique idol of Lord Ganesha captivates with one face, three trunks, and six hands -seated atop a peacock. The right trunk touches the Modak Patra (Modak plate), symbolising his love for sweets. The middle trunk rests near a Mushakraj (a mouse symbolized as Lord Ganesha’s ‘vahan’ – source of transport) on the pada (base of idol), signifying his association with his ‘vahan’ (vehicle). The left trunk gently touches the chin of the Shakti deity seated on his lap, embodying his protective and nurturing nature towards divine feminine energy. Behind him, Lord Vishnu reclines on Shesh, and a Ganesh Yantra graces the wall. The idol’s exact emplacement date remains unknown.
Other Deities and Structures
In the ‘parikrama/pradakshina’ (circumambulation) area towards the south, a stone carving depicts Nataraja alongside a unique Shivalinga, which is adorned with a Shalunka (base), a swan soaring skyward, a boar touching the ground, and a serpent sheltering it with an umbrella—a rare and remarkable depiction. To the north, you’ll find exquisite idols of Lord Vishnu and Lord Kalabhairava.
Basement
In the temple’s basement, a live water spring flows, adding a serene touch to the vicinity. Here, the sacred samadhi of Morya Gosavi Maharaj rests peacefully. The architectural design is such that it allows water used to bathe the Ganpati idol above to cascade onto Gosavi Maharaj’s samadhi below. Besides this, there are many halls in this same basement, primarily used for storage. Every year on Guru Pournima, the doors of the basement are opened for the devotees.
Political Imagery
The temple also serves as a historical testament reflecting the political landscape of its time. Carved images vividly depict the British assertion of power over Bengal and Assam. One notable carving shows a British soldier chaining a rhinoceros, symbolic of these regions. Additionally, a depiction of a one-horned rhinoceros further underscores the cultural and political symbolism embedded in the temple’s artwork.
Historical Significance
According to scholars, the structure of this temple resembles that of a Shiva temple. An inscription found here identifies it as a Rameshwar Shiva temple, which is further supported by the presence of a Shivalinga image at the back of the ‘garbhagriha’. Since ages, it is believed that followers of the Shakta Panth (followers of Lord Shiva) installed the idol of Lord Ganesha within the temple premises. Renowned for its intricate carvings and sculptures, this temple holds significant heritage value. Devotees can visit and receive blessings here daily from 6 am to 12 pm and again from 4 pm to 9 pm.
Salient Features
Temple structure like Verul caves
PMPML bus service from most parts of Pune
Arrangement to reach the temple by private vehicles
