धार्मिक आणि ऐतिहासिक वारसा लाभलेले पुण्यातील शनिवार पेठेतील मुठा नदीकाठचे ओंकारेश्वर मंदिर हे एक महत्त्वाचे स्थान आहे. सोळाव्या व सतराव्या शतकात ‘गायउतार’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या परिसरातील मंदिराचे बांधकाम अठराव्या शतकात मराठा साम्राज्याचे सेनापती चिमाजी अप्पा यांनी पूर्ण केले. भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील अनेक गुप्त बैठकांचे साक्षीदार असलेले हे मंदिर १९६१ मध्ये आलेल्या पानशेतच्या मोठ्या पुरातही सुरक्षित राहिले. पेशवेकालीन बांधकामाचा हा उत्तम नमुना असलेल्या मंदिराची नऊ घुमटाकार शिखरे आणि त्यावरील कोरीव काम पाहण्यासाठी आजही देश-विदेशातून अनेक भाविक व पर्यटक येथे येतात.
अठराव्या शतकाच्या सुरुवातीस मराठा साम्राज्याचा विस्तार होत असताना पुण्याचे महत्त्व वाढत गेले. त्या काळात थोरले बाजीराव पेशवे यांचे धाकटे बंधू सेनापती चिमाजी अप्पा यांनी या शिवमंदिराच्या उभारणीचा संकल्प केला. पेशवे दप्तरातील ऐतिहासिक नोंदींनुसार, २६ ऑक्टोबर १७३६ मध्ये सुरू झालेले मंदिराचे प्रत्यक्ष बांधकाम १८ जून १७३८ मध्ये पूर्णत्वास आले. 
पेशव्यांचे आध्यात्मिक गुरू आणि वास्तूतज्ज्ञ शिवराम भट चित्रव यांच्यावर या विस्तृत वास्तूच्या निर्मितीची जबाबदारी सोपवण्यात आली होती. चिमाजी अप्पा यांनी या मंदिरासाठी सलग सहा वर्षे दरमहा एक हजार रुपयांची तरतूद केली होती. नर्मदा नदीतून १७३८ मध्ये आणलेला विशेष शिवलिंगाचा बाण या मंदिराच्या गर्भगृहात स्थापन करण्यासाठी तत्कालीन काळात सातशे रुपये खर्च झाल्याचे उल्लेख या नोंदींमध्ये आढळतात.
चिमाजी अप्पांचे या मंदिरावर विशेष प्रेम होते तसेच ते त्यांच्या हयातीत दरवर्षी येथे दर्शनासाठी येत असत. त्यांच्या निधनानंतर पत्नी अन्नपूर्णा देवी पतीसोबत येथेच सती गेल्यामुळे या मंदिर परिसरात त्या दोघांचीही स्मृती समाधी रूपाने जतन केलेली आहे. पेशवे घराण्यातील सदस्यांसोबतच काळू महाराज, केशवराव महाराज देशमुख यासह नाना महाराज साखरे यांसारख्या थोर संतांच्या समाध्या या परिसरात पाहायला मिळतात. मराठा इतिहासातील अनेक महत्त्वाच्या कौटुंबिक व राजकीय प्रसंगांचे साक्षीदार असलेले हे ठिकाण पेशवाईच्या काळात आध्यात्मिक केंद्रासोबतच एक महत्त्वाचे सामाजिक केंद्र म्हणूनही नावारूपास आले.
एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीस हे मंदिर भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचे एक महत्त्वाचे केंद्र बनले. लोकमान्य टिळक आणि स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांसारखे दिग्गज नेते येथे गुप्त बैठकांसाठी नियमितपणे एकत्र येत असत. मंदिराच्या शिखराखालील ‘तालीम’ म्हटल्या जाणाऱ्या मोकळ्या जागेत १९०६ मध्ये परदेशी वस्त्रांच्या बहिष्काराची पहिली ऐतिहासिक योजना सावरकरांच्या नेतृत्वाखाली आखली गेली. आधुनिक काळातील या मंदिराच्या मजबुतीचा सर्वांत मोठा पुरावा १९६१ च्या पानशेत धरणफुटीच्या वेळी पाहण्यास मिळाला. मुठा नदीला आलेल्या प्रचंड महापुरात हे मंदिर पूर्णपणे पाण्याखाली गेले तरीही मुख्य वास्तू आणि तिचे शिखर कोणत्याही हानीशिवाय टिकून राहिले. पाण्याच्या प्रचंड वेगामुळे मंदिरासमोरील अवजड दगडी नंदी आपल्या जागेवरून हलला असला तरी वास्तूरचनेतील भक्कमपणा या घटनेने सिद्ध केला.
मराठा आणि उत्तर भारतीय स्थापत्यशैलीचा मिलाफ असलेली ओंकारेश्वर मंदिराची वास्तूरचना अत्यंत देखणी आहे. मंदिराभोवती असलेल्या मजबूत दगडी तटबंदीतील दुमजली मुख्य प्रवेशद्वार पूर्वाभिमुख आहे. प्रवेशद्वाराच्या वरील भागात सुस्थितीत असलेल्या नगारखान्यात दर शनिवारी सायंकाळी ७.३० वाजता नगारा वाजवण्याची परंपरा आजही जपली जाते. प्रवेशद्वाराच्या आतील भागात पहारेकऱ्यांसाठी स्वतंत्र कक्षांची रचना केलेली दिसते. हे महाद्वार ओलांडून आत आल्यावर प्राचीन काळी धर्मशाळा म्हणून वापरल्या जाणाऱ्या ओवऱ्यांनी वेढलेल्या प्रांगणात प्रवेश होतो.
मंदिराच्या विस्तीर्ण प्रांगणात एक उंच आणि सुंदर दीपमाळ आहे. दीपमाळेवरील दीप लावण्याच्या जागी बसवलेले सोन्याचा मुलामा दिलेले दिवे रात्रीच्या वेळी सुंदर दिसतात. मुख्य मंदिरासमोर काळ्या पाषाणातील स्वतंत्र नंदीमंडप आहे. भगवान कालभैरव आणि सूर्यनारायण यांसारख्या देवतांची शिल्पे बाह्य भिंतींवर कोरलेला हा नंदीमंडप वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. येथील एका मोठ्या वज्रपीठावर नंदीची मूर्ती असून गोलाकार छतावर लहान शिखर आणि कळस आहे.
नंदीमंडपाच्या पुढे असलेल्या यज्ञमंडपात विशेष उत्सवांच्या वेळी धार्मिक विधी आणि यज्ञ पार पाडले जातात. परिसरात विष्णू, हनुमान, गणेश यासह शनी महाराजांची छोटी मंदिरे आहेत.
मंदिराच्या मुख्य प्रवेशद्वारातून सभामंडपात प्रवेश होतो. नक्षीदार गोल आणि चौकोनी अशा दोन्ही स्वरूपातील अनेक दगडी खांबांवर हा सभामंडप आधारलेला आहे. वैशिष्ट्यपूर्ण कोरीव काम असलेल्या या खांबांसह छताला कमळाच्या फुलांच्या विविध आकृत्या कोरलेल्या आहेत. गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार पितळी पत्र्याने मढविलेले आहे. प्रवेशद्वाराच्या ललाटबिंबावर गणेशाची मूर्ती आणि दोन्ही बाजूस चामरधारी सेविकांची शिल्पे कोरलेली दिसतात. जमिनीच्या पातळीपासून साधारण तीन फूट खोल असलेल्या गर्भगृहात नर्मदा नदीतून आणलेल्या बाणासह स्थापित केलेली शिवपिंडी आहे. गर्भगृहाभोवती प्रदक्षिणा मार्ग आहे.
या मंदिराच्या छतावर नऊ घुमटाकृती शिखरे आहेत. मध्यभागी असलेल्या मुख्य शिखराभोवती आठ लहान शिखरे अशा पद्धतीने त्यांची शिस्तबद्ध रचना केलेली आहे. पांढऱ्या मऊ स्फटिकी दगडापासून बनवलेले मुख्य शिखर पाच स्तरीय आहे. या शिखराच्या प्रत्येक स्तरावर व्यास महर्षी, दत्तात्रेय आणि सरळ सोंडेच्या गणपतीचे दुर्मिळ शिल्प कोरलेले आहे. शिखरांच्या शैलीवर मुघल स्थापत्यकलेचा प्रभाव जाणवतो. साधूंच्या मूर्ती कोपऱ्यांवर कोरलेल्या या शिखरांच्या देवकोष्टकांमध्ये पूर्वी महाशिवरात्रीला दिवे लावून संपूर्ण मंदिर प्रकाशमान केले जात असे.
पेशवेकालीन पद्धतीनुसार मंदिरातील दैनंदिन विधी आणि परंपरा आजही शिस्तबद्ध रीतीने पाळल्या जातात. मंदिरातील काळ्या दगडांच्या जाड भिंतींमुळे येथील वातावरण उन्हाळ्यात थंड आणि हिवाळ्यात उबदार राहते. मंदिराच्या गर्भगृहात प्रवेश करण्यासाठी काही विशिष्ट नियमांचे पालन करण्यात येते. पुरुषांसाठी धोतर-सदरा आणि महिलांसाठी साडी किंवा ओढणीसह पंजाबी पोशाख परिधान करणे येथे बंधनकारक आहे. तोकड्या कपड्यांना मंदिरात प्रवेश निषिद्ध मानला जातो.
मंदिरात वर्षभर विविध सण आणि उत्सव मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. महाशिवरात्रीला येथे विशेष महारुद्र विधी पार पाडला जातो. श्रावण महिन्यातील प्रत्येक सोमवारी मंदिरात विशेष सजावट आणि भजन-कीर्तनाचे आयोजन केले जाते. वैशाख महिन्यात देवाला कडक उन्हापासून दिलासा देण्यासाठी चंदनाचा लेप लावून चंदन-उटी अभिषेक करण्याची प्राचीन प्रथा आहे. गुढीपाडवा, दिवाळी आणि वसंत पंचमीला देवाला ऐतिहासिक मुखवटा आणि वैभवशाली पोषाख परिधान केला जातो. आनंदीबाई लोणकर यांनी सुरू केलेली स्त्री पौरोहित्याची परंपरा हे या मंदिराचे एक आधुनिक वैशिष्ट्य आहे. महाशिवरात्रीच्या होमहवनावेळी पाळली जाणारी ही परंपरा आजही सुरू आहे. भाविक दररोज सकाळी ६ ते दुपारी १ आणि सायंकाळी ५ ते रात्री १० वाजेपर्यंत या मंदिरात दर्शन घेऊ शकतात.
