अलाथियूर श्री हनुमान स्वामी मंदिर

अलाथियूर, तिरूर, जिल्हा मल्लपुरम.

अलाथियूर पेरुमथ्रिकोविल श्री राम-हनुमान मंदिर, जे अलाथियूर श्री हनुमान मंदिर म्हणून लोकप्रिय आहे, ते मल्लपुरम जिल्ह्यातील तिरूर जवळ अलाथियूर येथे स्थित आहे. हे केरळमधील प्रमुख हनुमान मंदिरांपैकी एक आहे. जरी मुख्य देवता श्री राम असले, तरी हे मंदिर हनुमान मंदिरासाठी मोठ्या प्रमाणावर ओळखले जाते. हे मंदिर १,००० वर्षांहून अधिक जुने असल्याचे मानले जाते. ऐतिह्यम (पौराणिक कथा) नुसार, हनुमान स्वामींची मूर्ती ऋषी वसिष्ठांनी स्थापित केली होती.

ऐतिहासिक अंदाजानुसार या मंदिराची स्थापना १० व्या शतकाच्या सुमारास झाली. सुरुवातीच्या काळात, हा परिसर अलाथियूर गावच्या नंबुदिरींच्या अधिपत्याखाली होता आणि हे केरळमधील प्रमुख ब्राह्मण वस्त्यांपैकी एक होते. मध्ययुगीन काळात, १४ व्या ते १८ व्या शतकापर्यंत तानूर येथून राज्य करणाऱ्या वेत्ताथुनाड राजघराण्याने या परिसराचा ताबा घेतला आणि मंदिराला आपल्या संरक्षणाखाली आणले. या काळात वेत्ताथुनाडमध्ये व्यापार आणि संस्कृतीची लक्षणीय वाढ झाली.

जेव्हा वारस नसल्यामुळे वेत्ताथुनाड राजघराणे १८ व्या शतकाच्या शेवटी नष्ट झाले, तेव्हा मंदिराचे प्रशासन कालिकतच्या झामोरिनच्या ताब्यात आले. या काळानंतर, १७९३ च्या आधी, ब्रिटिश राजवटीत लागू करण्यात आलेल्या हिंदू धार्मिक आणि चॅरिटेबल एंडॉवमेंट कायद्यांचा भाग म्हणून १९२० च्या दशकापासून मंदिराचे प्रशासन मलबार देवस्वम बोर्डाकडे आले. मंदिराचे व्यवस्थापन आजही एका प्रशासकीय समितीद्वारे केले जाते, ज्यामध्ये झामोरिन मुख्य विश्वस्त आहेत.

ऐतिह्यम (पौराणिक कथा) नुसार, ही मुख्य घटना हनुमानाने सीतेच्या शोधात लंकेला जाण्यापूर्वी घडली होती. श्रीरामांनी सीतेचा शोध घेण्यासाठी वानरांचे गट वेगवेगळ्या दिशांना पाठवले. अंगदाच्या नेतृत्वाखालील गट दक्षिणेकडे गेला. तथापि, श्रीरामांना ठाऊक होते की केवळ हनुमानच समुद्र ओलांडून लंकेत जाऊ शकतात. हनुमानांच्या प्रस्थानापूर्वी, श्रीरामांनी त्यांना एका बाजूला बोलावले आणि त्यांना अशी गुप्त माहिती दिली, ज्यामुळे सीतेला ते रामांचे दूत आहेत हे ओळखणे सोपे होईल. यालाच ‘अभिज्ञान वाक्यम्’ असे म्हणतात. श्रीरामांनी हनुमानांना आपली अंगठीही दिली, जेणेकरून सीता त्यांना ओळखू शकेल. या सूचना ऐकताना हनुमान आपले डोके थोडे डावीकडे झुकवून आणि हात जोडून उभे होते. मंदिरातील हनुमानांची मूर्ती याच पवित्र स्थितीत कोरलेली आहे. ‘ऐतिह्यम्’ (पौराणिक कथा) असेही सांगते की, श्री राम आणि हनुमान यांच्या संवादात कोणताही व्यत्यय येऊ नये म्हणून लक्ष्मण थोडे लांब उभे होते. मंदिरातील लक्ष्मणांचे श्रीकोविल मुख्य प्रवेशद्वारापासून दूर असण्यामागे हेच कारण मानले जाते. रामांच्या सूचना मिळाल्यानंतर हनुमान लंकेकडे निघाले. मंदिरातील एक मोठी भिंत हनुमानांनी समुद्रावरून मारलेल्या उडीचे प्रतीक आहे. भाविक, विशेषतः लहान मुले, या भिंतीवरून उडी मारतात, जी या मंदिराची एक महत्त्वाची परंपरा आहे.

हे मंदिर अलाथियूर गावाच्या मध्यभागी स्थित असून, त्याच्या अगदी समोर अनेक दुकाने आणि बाजारपेठा आहेत. रस्त्यावरून पाहिल्यास, उंच गोपुराऐवजी केरळ शैलीतील एक भव्य प्रवेशद्वार आणि दोन मजली ‘पडिप्पुरा’ दिसते. याला कौलारू छत आणि लाकडी कोरीव काम आहे. पडिप्पुराच्या पलीकडे हत्तींसाठी एक मोठी जागा आहे, जिचा वापर मंदिरातील विधींसाठी आणि भाविकांच्या रांगेसाठी केला जातो. आत गेल्यावर एक मोठा ‘बलिकल्लू’ पाहायला मिळतो. मुख्य मंदिर संकुल एका लांब ‘चुट्टम्बलम’ने वेढलेले आहे, ज्याला कौलारू छत, पांढऱ्या रंगाच्या भिंती आणि लाकडी खिडक्यांच्या जाळ्या आहेत. चुट्टम्बलमच्या बाहेर, दक्षिण दिशेला हनुमानाने लंकेकडे घेतलेल्या झेपचे प्रतीक असलेली एक भिंत आहे. या भिंतीजवळचा वालुकामय भाग लंकेचे प्रतिनिधित्व करतो. मंदिराच्या आवारात लहान मुले या भिंतीवरून उड्या मारताना दिसणे हे एक वैशिष्ट्यपूर्ण दृश्य आहे. मंदिराच्या नैऋत्य दिशेला, वडाच्या झाडाजवळ एक मोठे मंदिर तलाव आहे.

मुख्य श्रीकोविल चौरस आकाराचे असून ते तक्षशास्त्राच्या पारंपारिक केरळी वास्तुकलेचे अनुसरण करते. त्याचे मोठे पिरॅमिड आकाराचे छप्पर पूर्णपणे तांब्याच्या पत्र्यांनी झाकलेले असून त्यावर सोन्याचा मुलामा दिलेला कळस आहे. पाया काळ्या पाषाणाचा बनलेला आहे, तर भिंतींवर लाकडी कोरीव काम आणि पौराणिक कथांमधील दृश्ये कोरलेली आहेत. सोपानामध्ये काळ्या पाषाणाच्या पायऱ्या आहेत ज्या श्रीकोविलकडे जातात. दोन्ही बाजूंना व्याली आणि मकर यांसारख्या आकृत्यांचे दगडी कोरीव काम पाहायला मिळते. नालंबलमच्या आत, दोन मुख्य श्रीकोविल एकमेकांच्या शेजारी उभे आहेत. मोठ्या श्रीकोविलमध्ये श्री राम विराजमान आहेत, तर लहान श्रीकोविलमध्ये हनुमान स्वामी आहेत. श्री रामाची मुख्य मूर्ती विष्णूच्या चतुर्भुज रूपात आहे. हनुमान स्वामी हे मंदिरातील उपासनेचे मुख्य केंद्र आहेत. समोरून पाहिल्यास, मूर्ती थोडी वळलेली दिसते. त्यांचे मस्तक डावीकडे थोडे झुकलेले आहे, जणू काही ते श्री रामांचे म्हणणे लक्षपूर्वक ऐकत आहेत आणि त्यांचे हात जोडलेले आहेत.

मुख्य नालंबलमच्या आत, श्री रामांच्या श्रीकोविलच्या शेजारी महालक्ष्मीचे मंदिर आहे. भक्त त्यांना सीतेचे रूप मानतात आणि ऐतिह्यानुसार, येथे महालक्ष्मीची पूजा सीतालक्ष्मी म्हणून केली जाते. गणपतीची स्थापना नालंबलमच्या आग्नेय कोपऱ्यात असून त्यांचे मुख पश्चिमेकडे आहे. आणखी एक उल्लेखनीय वैशिष्ट्य म्हणजे लक्ष्मण स्वामींचे स्वतंत्र श्रीकोविल. एकाच नालंबलममध्ये किंवा जवळ भाऊ देवतांच्या सामान्य रचनेच्या विपरीत, त्यांचे श्रीकोविल नालंबलमच्या बाहेर वायव्य दिशेला स्थित आहे. लक्ष्मण स्वामींसाठी एक मोठे स्वतंत्र श्रीकोविल बांधलेले आहे, ज्यामुळे ते मंदिरातील मुख्य देवतांपैकी एक बनले आहेत. अय्यप्पांची स्थापना नालंबलमच्या बाहेर, नैऋत्य दिशेला एका स्वतंत्र चौथऱ्यावर करण्यात आली आहे. वायव्य कोपऱ्यात उपवनासह एक विशेष नागथरा आहे, जिथे नागराज आणि नागयक्षी यांची पूजा केली जाते.

मंदिराचा मुख्य वार्षिक उत्सव ‘तिरुवोण महोत्सवा’ आहे, जो ‘तुला’ महिन्यात (मध्य ऑक्टोबर ते मध्य नोव्हेंबर) साजरा केला जातो. हा तीन दिवसांचा उत्सव पूर्वाषाढा, उत्तराषाढा आणि तिरुवोण नक्षत्रांवर आयोजित केला जातो. तिरुवोण नक्षत्रावर मोठ्या उत्साहात या उत्सवाची सांगता होते. उत्सवादरम्यान ‘तयंबका’ आणि ‘पंचवाद्यम’ सादरीकरणासोबतच कथकली आणि ओट्टनथुल्लल यांसारख्या पारंपरिक कलाप्रकारांचे आयोजन केले जाते. विशेष तिरुवोण पूजा आणि भव्य महाप्रसाद हे देखील या उत्सवाचे महत्त्वाचे भाग आहेत. हनुमान स्वामींचा जन्मदिवस ‘हनुमद जयंती’ देखील मंदिरात साजरी केली जाते, ज्यासाठी अनेक भाविक उपस्थित राहतात.

मीन आणि मेष महिन्यात येणारी ‘श्री राम नवमी’ देखील मंदिरात साजरी केली जाते, कारण श्री राम हे येथील मुख्य दैवत आहेत. वार्षिक ‘प्रतिष्ठा दिन’ मीन महिन्यातील ‘अथम’ नक्षत्रावर साजरा केला जातो. कर्कडकम महिना (मध्य जुलै ते मध्य ऑगस्ट) ‘रामायण मास’ म्हणून पाळला जातो, ज्या दरम्यान अनेक भाविक रामायण पठणासाठी मंदिरात येतात. मंगळवार आणि शनिवार हे हनुमान स्वामींसाठी महत्त्वाचे दिवस मानले जातात, तर गुरुवार देखील एक विशेष दिवस म्हणून पाळला जातो. शनिवारी, शनि दोष आणि इतर अडचणींपासून मुक्ती मिळवण्यासाठी हनुमद पूजा आणि वडामाला अर्पण केली जाते. बुधवार हा श्री रामांशी संबंधित विशेष दिवस म्हणून पाळला जातो.

‘अवल निवेद्यम’ ही हनुमान स्वामींना अर्पण केली जाणारी मुख्य नैवेद्यांपैकी एक आहे. हे पोहे, गूळ, खोबरे आणि केळी एकत्र करून तयार केले जाते. भाविक आपल्या इच्छापूर्तीसाठी आणि मानसिक शांततेसाठी हे अर्पण करतात. मुख्य दैवत श्री रामांना ‘पालपायसम’ आणि ‘पंचसारा पायसम’ अर्पण केले जातात. हनुमान स्वामींना वडामाला देखील अर्पण केली जाते. इच्छापूर्ती आणि संकटांपासून मुक्ती मिळवण्यासाठी ‘गदा समर्पणम्’ केले जाते. ओट्टयप्पम, करोलप्पम, नेयतिरी आणि भाग्य सूक्तम् पुष्पांजली यांसारख्या इतर महत्त्वाच्या सेवा अर्पण केल्या जातात.

दैनंदिन पूजा पहाटे ०५:०० वाजता मंदिराचे दरवाजे उघडल्यानंतर आणि निर्मल्य दर्शनाने सुरू होते. आदल्या दिवशीच्या अलंकारातील देवतेचे दर्शन घेणे शुभ मानले जाते. पहाटे ०५:३० वाजता मूर्तीला जलाभिषेक केला जातो. उषा पूजा आणि दिवसातील पहिली मुख्य सेवा सकाळी ०६:०० वाजता केली जाते. सकाळी ०८:३० वाजता एथिरेट्टू पूजा होते. सकाळची पूजा सकाळी १०:३० वाजता उच्च पूजेने संपन्न होते, त्यानंतर मंदिर बंद केले जाते. मंदिर संध्याकाळी ०५:०० वाजता पुन्हा उघडते. संध्याकाळी ०६:३० वाजता दीपाराधना होते, ज्यामध्ये श्रीकोविलच्या भोवती दिवे लावले जातात आणि कापूर आरती केली जाते. रात्री ०७:१५ वाजता अथाझा पूजा आणि संध्याकाळची सेवा केली जाते. मंदिर रात्री ०७:३० वाजता बंद होते.

मुख्य वैशिष्ट्ये :-

  • तिरूरपासून ७ किमी, पोन्नानीपासून १२ किमी आणि एडप्पलपासून १७ किमी अंतरावर स्थित आहे.
  • तिरूर रेल्वे स्थानकापासून ७ किमी अंतरावर.
  • मंदिरापर्यंत पोहोचण्यासाठी केएसआरटीसी (KSRTC) आणि स्थानिक बस सुविधा उपलब्ध आहेत.
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रात उभी करता येतात.
  • जवळच्या शहरांमध्ये राहण्याची आणि जेवणाची सोय उपलब्ध आहे.
  • संपर्क क्रमांक +९१ ४९४२४३०६६६.
Back To Home

मंदिरे