श्री स्वामी समर्थ सेवा केंद्र

रहाटगाव, ता. जि. अमरावती

विदर्भाची सांस्कृतिक राजधानी असलेल्या अमरावती शहराच्या उत्तर सीमेवरील रहाटगाव येथे श्री स्वामी समर्थ सेवा केंद्र वसले आहे. अखिल भारतीय श्री स्वामी समर्थ सेवा व आध्यात्मिक विकास मार्ग, दिंडोरी आणि त्र्यंबकेश्वर गुरुपीठाशी संलग्न असलेले हे केंद्र केवळ धार्मिक उपासनेपुरते मर्यादित न राहता शेतकरी प्रबोधन, सेंद्रिय कृषी विकास आणि व्यसनमुक्ती यांसारख्या सामाजिक कार्यांचे केंद्र म्हणून ओळखले जाते. भगवान दत्तात्रेयांचे पूर्ण अवतार मानले गेलेले परब्रह्म श्री स्वामी समर्थ महाराज हे येथील मुख्य उपास्य दैवत आहेत. सुमारे दोन दशकांपासून कार्यरत असलेल्या या केंद्रात चैत्र शुद्ध द्वितीयेला साजरा होणारा स्वामी प्रकट दिन आणि आषाढी गुरुपौर्णिमा हे मुख्य उत्सव मानले जातात.

अमरावती परिसराचा इतिहास प्राचीन काळाशी जोडलेला आहे. ब्रिटिशकालीन ‘अमरावती डिस्ट्रिक्ट गॅझेटिअर’मधील नोंदीनुसार, या परिसरामध्ये औदुंबराची म्हणजेच उंबराची झाडे मुबलक प्रमाणात असल्याने या भूभागाला पूर्वी ‘उंबरावती’ म्हटले जात होते. पुढे त्याचा अपभ्रंश अमरावती असा झाला. प्राचीन काळी येथे असलेल्या अंबादेवी मंदिरामुळेही या परिसरास माहात्म्य लाभले. रहाटगाव या उपनगराचे नाव पूर्वी विहिरींतून शेतीसाठी पाणी उपसण्याकरिता वापरल्या जाणाऱ्या लाकडी व धातूच्या ‘रहाट’ या जलसिंचन यंत्रणेवरून रूढ झाले. काळ्या कसदार जमिनीत बागायती शेती करणाऱ्या या गावाने शहराच्या विस्तारानंतरही आपली पारंपरिक ओळख जपली आहे.

दत्त संप्रदायातील श्रद्धेनुसार, भगवान दत्तात्रेयांच्या साडेतीन अवतारांपैकी श्रीपाद श्रीवल्लभ, श्री नृसिंह सरस्वती आणि अक्कलकोटचे श्री स्वामी समर्थ हे तीन पूर्ण अवतार मानले जातात, तर माणिकप्रभू हे अर्धावतार मानले जाते. ‘श्री गुरुलीलामृत’ आणि स्वामींच्या चरित्र ग्रंथांनुसार, हिमालयातून तीर्थाटन करीत स्वामी महाराज इ.स. १८५६ मध्ये सोलापूर जिल्ह्यातील अक्कलकोट येथे प्रकट झाले. तेथे त्यांनी वटवृक्षाच्या छायेत तसेच भक्तांच्या घरी वास्तव्य करून ‘भिऊ नकोस, मी तुझ्या पाठीशी आहे’ हा अभय मंत्र देत दीनदुबळ्यांना आधार दिला. त्यांनी बाह्य चमत्कारांपेक्षा नामस्मरण, सदाचार आणि निष्काम सेवेला प्राधान्य दिले. चैत्र वद्य त्रयोदशी, शके १८०० (इ.स. १८७८) रोजी स्वामी महाराजांनी अक्कलकोट येथे समाधी घेतली.

अक्कलकोट स्वामी समर्थांच्या शिकवणीचा प्रचार करण्यासाठी समर्थ सेवक सद्गुरू मोरेदादा यांनी नाशिक जिल्ह्यातील दिंडोरी येथे सेवामार्गाची पायाभरणी केली. त्यानंतर गुरुमाऊली अण्णासाहेब मोरे आणि गुरुपुत्र नितीनभाऊ मोरे यांच्या मार्गदर्शनाखाली हा विचार सर्वदूर पोहोचला. याच परंपरेतून अमरावतीत सेवा केंद्र उभारण्याचा संकल्प स्थानिक सेवेकऱ्यांनी केला. साधारण दोन दशकांपासून कार्यरत असलेल्या या केंद्राची अधिकृत संस्थात्मक नोंदणी २२ सप्टेंबर २००५ रोजी झाली. विदर्भातील ग्रामीण व निमशहरी भागात कृषी संकटाच्या पार्श्वभूमीवर अध्यात्म आणि समाजप्रबोधनाची सांगड घालण्याचे काम या केंद्राच्या माध्यमातून सुरू झाले.

रहाटगावच्या बाह्यवळण मार्गाजवळ एका शांत परिसरात हे केंद्र आहे. केंद्राभोवती तटबंदी असून तिच्या प्रवेशद्वारापर्यंत डांबरी रस्ता आहे. मुख्य प्रवेशद्वारातून आत आल्यावर प्रांगण दृष्टीस पडते. प्रांगणाच्या मध्यभागी औदुंबर वृक्ष आहे आणि त्याच्या पारावर स्वामी महाराजांच्या संगमरवरी पद्मपादुका प्रतिष्ठापित आहेत. या औदुंबराला अक्कलकोट येथील मूळ वृक्षाचे प्रतीक मानून भाविक प्रदक्षिणा घालतात. प्रांगणात एक पुरातन विहीर, पाणपोई आणि सावली देणारे वृक्ष आहेत. प्रांगणात एका भागात अर्धखुला दुमजली यज्ञमंडप आहे.

मंदिराचे मूळ स्थापत्य मुखमंडप, सभामंडप आणि गर्भगृह अशा तीन विभागांत विभागलेले आहे. मुखमंडपासमोर तुळशीवृंदावन आणि दोन्ही बाजूंना गजराज शिल्पे आहेत. मुखमंडप आणि सभामंडपाची दर्शनी भिंत लाल वालुकाश्म पाषाणात घडवली असून त्यावर पारंपरिक नक्षीकाम आहे. मुखमंडपाचे दगडी खांब कणी, हस्त आणि तुळई या घटकांनी छताला आधार देतात. स्तंभांवर द्वारपाल शिल्पे कोरलेली आहेत आणि छतावर दोन्ही बाजूंना मयूर शिल्पे आहेत. तीन पायऱ्या चढून सभामंडपात प्रवेश होतो. येथे अखंड नामजप, ग्रंथ पारायण आणि भजनासाठी बैठक व्यवस्था आहे. सभामंडपालगत स्वतंत्र ध्यानमंदिर आहे व त्यात स्वामींची पवित्र गादी, तसबीर आणि स्वामीभक्तांच्या प्रतिमा आहेत.

सभामंडपापेक्षा चार फूट उंचावर मंदिराचे गर्भगृह आहे. नक्षीदार लाकडी कवाडांच्या प्रवेशद्वारासमोर पायऱ्यांची रचना आहे. गर्भगृहात मध्यभागी संगमरवरी पाषाणातील श्रीयंत्र असून त्याच्यापुढे कूर्मशिल्प (कासव) आहे. मागील भिंतीलगतच्या वज्रपीठावर मध्यभागी श्री स्वामी समर्थांची तसबीर आणि दोन्ही बाजूंना भगवान दत्तात्रेय, हनुमान व अन्य देवीदेवतांच्या तसबिरी मांडलेल्या आहेत. वज्रपीठाच्या दोन्ही टोकांना गजराज शिल्पे आहेत. गर्भगृहाच्या छतावर चौकोनी पायाचे आणि वर निमुळते होत गेलेले शिखर उभारलेले आहे.

केंद्रामध्ये दररोज सकाळी ७ ते रात्री ९ या वेळेत भाविकांना दर्शन घेता येते. येथे दररोज सकाळी ८ वाजता भूपाळी आरती आणि सकाळी १०.३० वाजता नैवेद्य आरती केली जाते. सायंकाळच्या आरतीची वेळ ऋतूनुसार बदलत असून माघ वद्य प्रतिपदेपासून सायंकाळी ६.३० वाजता, तर श्रावण शुद्ध प्रतिपदेपासून सायंकाळी ६.०० वाजता आरती संपन्न होते. आरतीनंतर नियमितपणे नित्यवाचन आणि वारानुसार नित्यसेवा पार पडते. या धार्मिक दिनचर्येसोबतच केंद्रात सामाजिक उपक्रमांना महत्त्व दिले जाते. विदर्भातील शेती संकटाचा विचार करून ‘श्री स्वामी समर्थ कृषी विकास व संशोधन धर्मादाय संस्थेच्या’ वतीने येथे सेंद्रिय शेती सल्ला केंद्र चालवले जाते. त्यात देशी गोवंशाचे महत्त्व सांगून पंचगव्य व जीवामृत निर्मितीचे प्रात्यक्षिक प्रशिक्षण दिले जाते. याशिवाय दर रविवारी बालसंस्कार केंद्र, युवा पंडित वर्ग, विवाह जुळणी केंद्र, जलसंधारण जनजागृती आणि आयुर्वेदिक निसर्गोपचाराच्या माध्यमातून व्यसनमुक्तीचे मार्गदर्शन शिबिर येथे विनामूल्य चालवले जाते.

केंद्रातील मुख्य वार्षिक सोहळा चैत्र शुद्ध द्वितीयेला स्वामी समर्थ प्रकट दिनानिमित्त होतो. त्या दिवशी पहाटे लघुरुद्राभिषेक, अखंड नामजप, पालखी मिरवणूक आणि महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते. आषाढ पौर्णिमेचा गुरुपौर्णिमा उत्सव, चैत्र वद्य त्रयोदशीचा पुण्यतिथी दिन, मार्गशीर्षातील दत्त जयंती, नवरात्र आणि महाशिवरात्र हे सणही येथे नेमाने साजरे होतात. या सणांव्यतिरिक्त या केंद्रात वैशाख शुद्ध द्वादशीला सद्‌गुरू मोरेदादा पुण्यतिथी, चैत्र शुद्ध नवमीला श्रीराम नवमी व श्रावण वद्य अष्टमीला श्रीकृष्ण जन्माष्टमी, भाद्रपद शुद्ध चतुर्दशीला अनंत चतुर्दशी, आश्विन शुद्ध नवमीला नवचंडी व शतचंडी यज्ञ, आश्विन पौर्णिमेला लक्ष्मी, इंद्र व कुबेर पूजनासह कोजागिरी पौर्णिमा, आश्विन वद्य द्वादशीला श्रीपाद श्रीवल्लभ पुण्यतिथी आणि माघ वद्य प्रतिपदेला श्री नृसिंह सरस्वती पुण्यतिथी हे उत्सवदेखील विधिवत साजरे केले जातात. स्वामी प्रकट दिन आणि दत्त जयंती या दोन्ही प्रसंगी येथे अखंड हरिनाम सप्ताहाची परंपरा पाळली जाते.

उपयुक्त माहिती

• अमरावती रेल्वे स्थानक व बस स्थानकापासून ७ किमी अंतरावर
• बडनेरा जंक्शन रेल्वे स्थानकापासून १५ किमी अंतरावर
• शहरातील विविध भागांतून स्थानिक एसटी आणि ऑटोची सुविधा
• खासगी वाहने थेट केंद्राच्या वाहनतळापर्यंत येऊ शकतात
• परिसरात तसेच अमरावती शहरात निवास व न्याहारीसाठी अनेक पर्याय