समर्थ रामदास स्वामी मंदिर

रहाटगाव, नागपूर रोड, ता. जि. अमरावती

अमरावती शहरालगतच्या रहाटगाव परिसरात वसलेले श्री क्षेत्र समर्थ रामदास स्वामी मंदिर हे रामदासी आणि वारकरी या दोन्ही भक्तिपरंपरांचा समन्वय घडवून आणणारे महत्त्वाचे धार्मिक केंद्र मानले जाते. राष्ट्रीय महामार्गालगत असलेल्या शांत परिसरातील या मंदिरात समर्थ रामदास स्वामी यांच्यासह महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेतील प्रमुख संतांच्या मूर्ती प्रतिष्ठापित करण्यात आल्या आहेत. रामभक्तीबरोबरच शारीरिक सामर्थ्य, शिस्त आणि पुरुषार्थाचा संदेश देणाऱ्या समर्थ परंपरेचे प्रतिनिधित्व येथे समर्थ रामदास स्वामी करतात, तर वारकरी संप्रदायाचे आधारस्तंभ मानले जाणारे संत ज्ञानेश्वर आणि संत तुकाराम यांच्या मूर्तीही मंदिरात भाविकांच्या दर्शनासाठी आहेत. त्यामुळे रामदासी उपासना, वारकरी भक्तिमार्ग आणि महाराष्ट्राची व्यापक संतपरंपरा यांचा एकाच ठिकाणी अनुभव घेण्याची संधी भाविकांना मिळते.

ऐतिहासिकदृष्ट्या अमरावती हा विदर्भातील एक प्राचीन आणि महत्त्वाचा भाग राहिला आहे. १८८९ च्या जुन्या नोंदी आणि १९६८ साली प्रकाशित झालेल्या ‘अमरावती जिल्हा गॅझेटिअर’मधील संदर्भांनुसार अमरावती ही वऱ्हाडची ऐतिहासिक राजधानी होती. याच शहराच्या सीमेवर नागपूर-अमरावती राष्ट्रीय महामार्गावर रहाटगाव हे उपनगर वसले आहे. या गावाच्या नावाच्या व्युत्पत्तीचा संबंध जुन्या काळातील कृषी आणि जलसिंचन व्यवस्थेशी जोडला जातो. पूर्वीच्या काळी विहीर किंवा नदीतून शेतीला पाणी पुरवण्यासाठी लाकडी चाकाची आणि मडक्यांची ‘रहाट’ नावाची पारंपरिक सिंचन यंत्रणा या भागात मोठ्या प्रमाणावर वापरली जात असे. या रहाटगाडग्यांच्या मुबलक वापरावरूनच या परिसराला रहाटगाव हे नाव पडले. काळानुसार हा भाग झपाट्याने विकसित होऊन अमरावती शहराचे एक मोठे उपनगर बनला आहे. याच भागात मुख्य रस्त्यापासून जवळच या देवस्थानाची उभारणी करण्यात आली आहे. मंदिर परिसरात लांबून येणाऱ्या भाविकांना राहण्यासाठी भक्तनिवासाची इमारत उभारण्यात आलेली आहे.

महाराष्ट्राच्या आध्यात्मिक परंपरेत भक्ती आणि शक्ती या दोन्ही प्रवाहांना अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या समकालीन असलेल्या समर्थ रामदास स्वामींनी सतराव्या शतकात समाज प्रबोधनासाठी आणि शारीरिक बलोपासनेसाठी गावोगावी मारुतीची मंदिरे उभारली. रामदासी संप्रदाय हा प्रामुख्याने मारुती आणि प्रभू श्रीरामचंद्रांच्या उपासनेवर आधारित असून त्यात भक्तीसोबतच शक्तीच्या उपासनेचा संदेश दिला आहे. याउलट, संत ज्ञानेश्वर आणि संत तुकाराम महाराज हे महाराष्ट्रातील भागवत धर्माचे म्हणजेच वारकरी संप्रदायाचे प्रमुख आधारस्तंभ मानले जातात. वारकरी संप्रदाय ‘भेदाभेद भ्रम अमंगळ’ या उक्तीनुसार समाजातील सर्व जातीभेदांना नाकारून समतेची आणि विठ्ठलभक्तीची शिकवण देतो. या मंदिरात समर्थांच्या मुख्य मूर्तीसोबतच संत ज्ञानेश्वर आणि संत तुकाराम यांच्याही मूर्तींची प्रतिष्ठापना केलेली आहे. रामदासी आणि वारकरी या दोन्ही भिन्न उपासना पद्धतींचा, त्यांच्या तत्त्वज्ञानाचा आणि महाराष्ट्राच्या समग्र आध्यात्मिक परंपरेचा एकाच छताखाली झालेला हा संगम या देवस्थानाचे सर्वांत प्रमुख वैशिष्ट्य मानले जाते.

हे मंदिर प्राचीन नसून आधुनिक काळात उभारण्यात आलेले परंतु जागृत मानले जाणारे श्रद्धास्थान आहे. स्थानिक नागरिकांच्या आणि विश्वस्तांच्या पुढाकाराने या परिसराची टप्प्याटप्प्याने उभारणी झाली. सुरुवातीला एका छोट्या वास्तूच्या स्वरूपात असलेल्या या मंदिराचा, भक्तांचा वाढता प्रतिसाद पाहून नंतर विस्तार करण्यात आला. अलीकडच्या दशकांमध्ये वास्तुकलेच्या आधुनिक तंत्राचा वापर करून, परंतु पारंपरिक गर्भगृहाची संकल्पना कायम ठेवून या वास्तूचा जीर्णोद्धार व नूतनीकरण करण्यात आले.

मंदिराच्या बाह्य भागात एका मोकळ्या चौथऱ्यावर सिंह आणि गोमातेची रंगीत शिल्पे आहेत. महामार्गाला लागून असलेल्या प्रवेशद्वारातून नऊ पायऱ्या उतरून मंदिराच्या फरसबंदी प्रांगणात प्रवेश होतो. प्रांगणात मंदिरासमोर भाविकांना बसण्यासाठी आसन व्यवस्था आहे. मंदिराच्या दर्शनी भागात एक शिवपिंड व त्यासमोर नंदीची मूर्ती आहे. शिवपिंडीवर सोनेरी छत्र आहे. येथून सहा पायऱ्या चढून उंच अधिष्ठानावर असलेल्या मंदिराच्या सभामंडपात प्रवेश होतो. या अर्धखुल्या स्वरूपाच्या सभामंडपात संगमरवरी फरसबंदी आहे. सभामंडपाच्या बाह्यभागात असलेले स्तंभ एकमेकांशी महिरपी कमानींनी जोडलेले आहेत. सभामंडपाच्या पुढे संयुक्त अंतराळ असून त्यात तीन गर्भगृहे आहेत. या प्रत्येक गर्भगृहाभोवती प्रदक्षिणा मार्गाची रचना आहे. त्यापैकी मध्यभागी असलेल्या मुख्य गर्भगृहात वज्रपीठावरील मखरात श्री समर्थ रामदास स्वामींची उभी मूर्ती आहे. मूर्तीच्या पायाजवळ संन्यासाश्रमाचे प्रतीक असलेला कमंडलू, चरणपादुका आणि गोमातेचे छोटे शिल्प आहे. मुख्य गर्भगृहाच्या शेजारी असलेल्या अन्य दोन गर्भगृहांमध्ये संत तुकाराम महाराज व संत ज्ञानेश्वरांच्या मूर्ती आहेत. याशिवाय या गर्भगृहांच्या बाह्य बाजूला अंतराळाच्या भिंतींमध्ये असलेल्या देवकोष्टकांमध्ये विविध देवीदेवतांच्या मूर्ती आहेत. या मंदिराच्या छतावर समर्थांच्या गर्भगृहावर एक मोठे व संत ज्ञानेश्वर व संत तुकाराम यांच्या गर्भगृहांवर दोन लहान अशी एकूण तीन घुमटाकार शिखरे आहेत.

मंदिराच्या सभामंडपाला लागूनच हनुमंत व महादेव मंदिर आहे. या मंदिरात वज्रपीठावर हनुमंताची शेंदूरचर्चित मूर्ती आहे व त्याशेजारी गणपतीची मूर्ती आहे. मूर्तीशास्त्रानुसार हा वीर मारुती असून त्याच्या एका हातात गदा आणि दुसऱ्या हातात द्रोणागिरी पर्वत आहे. वाल्मीकी रामायणातील युद्धकांडातील लक्ष्मणशक्तीच्या वेळी संजीवनी बुटी आणण्यासाठी मारुतीने द्रोणागिरी पर्वत उचलला, या पौराणिक प्रसंगाचे हे प्रतीक आहे. या वज्रपीठाच्या शेजारी शिवलिंग आणि नंदीची स्थापना केलेली आहे. शिवलिंगावर जलाभिषेक होण्यासाठी वरच्या बाजूला तांब्याची गलंतिका लावलेली आहे. या मंदिराच्या छतावर घुमटाकार शिखर आहे.

दररोज सकाळी ५ ते दुपारी १२ व सायंकाळी ४ ते रात्री ८ या वेळेत भाविकांना येथे दर्शन घेता येते. माघ वद्य नवमीला येणारी समर्थ रामदास स्वामींची पुण्यतिथी अर्थात दासनवमी हा या मंदिरातील मुख्य उत्सव मानला जातो. या दिवशी समर्थांच्या मूर्तीवर विशेष अभिषेक आणि भजनांचे आयोजन केले जाते. याशिवाय चैत्र महिन्यातील रामनवमी आणि हनुमान जयंती येथे उत्साहात साजरी होते. आषाढी व कार्तिकी एकादशी, तसेच फाल्गुन वद्य द्वितीयेला येणारे तुकाराम बीज आणि कार्तिक वद्य त्रयोदशीला येणारा ज्ञानेश्वर महाराज संजीवन समाधी दिन या तिथींनाही मंदिरात कीर्तन व प्रवचनाचे कार्यक्रम पार पडतात.

उपयुक्त माहिती

• अमरावती रेल्वे स्थानक व मध्यवर्ती बस स्थानकापासून ७ किमी अंतरावर
• बडनेरा जंक्शन रेल्वे स्थानकापासून १५ किमी अंतरावर
• अमरावती-नागपूर राष्ट्रीय महामार्गावरील रहाटगावसाठी शहरातील विविध भागांतून एसटी, ऑटोरिक्षाची सुविधा
• खासगी वाहने मंदिरापर्यंत येऊ शकतात
• परिसरात मंदिर संस्थानाचे भक्तनिवास तसेच न्याहारीसाठी अनेक पर्याय