हिंदू धर्मपरंपरेत स्वयंभू देवमूर्तींना अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. स्वयंभू म्हणजे मानवाने निर्माण न केलेली म्हणजेच निसर्गतः प्रकट झालेली मूर्ती होय. अनेक प्राचीन मंदिरांमध्ये अशा स्वयंभू मूर्ती पाहायला मिळतात. त्यांमध्ये शिवपिंडींचे प्रमाण सर्वाधिक आहे. महाराष्ट्रातील दख्खनचे ज्योतिबा देवस्थान, देशातील बारा ज्योतिर्लिंगांमधील अनेक शिवपिंडी, तिरुपती येथील भगवान बालाजी, पुष्कर येथील विष्णूमूर्ती आणि परळी वैजनाथ येथील काळरात्री देवीची मूर्ती ही सर्व स्थाने स्वयंभू मानली जातात. याच परंपरेतील एक प्रसिद्ध आणि प्राचीन स्वयंभू शिवपिंडी जालना जिल्ह्यातील अंबड तालुक्यात नारायणगड येथील मंदिरात आहे. येथील महादेवाची ख्याती जागृत आणि नवसाला पावणारा देव अशी असल्यामुळे परिसरातील भाविकांची या स्थानावर मोठी श्रद्धा आहे.
स्थानिक नोंदींनुसार हे शिवमंदिर सुमारे ७०० ते ८०० वर्षे प्राचीन आहे. काळाच्या ओघात मूळ मंदिर पूर्णपणे जीर्ण झाले होते. अठराव्या शतकात माळवा प्रांताच्या होळकर घराण्याच्या पुण्यश्लोक राणी अहिल्यादेवी होळकर यांनी या मंदिराची पुनर्बांधणी केली, 
असे येथील ग्रामस्थ सांगतात. या मंदिराच्या स्थापनेविषयी एक प्राचीन आख्यायिका प्रसिद्ध आहे. शेकडो वर्षांपूर्वी हा संपूर्ण डोंगर भाग एका घनदाट आरण्याने वेढलेला होता. येथे दररोज गुरे चरायला आणणाऱ्या एका शिवभक्त गुराख्याला स्वप्नात महादेवाचा दृष्टांत झाला. या डोंगराच्या माथ्यावर महादेवाचे वास्तव्य असल्याचे त्याला समजले. दृष्टांतामध्ये मिळालेल्या संकेतानुसार त्याने डोंगरावर शोध घेतला असता, त्याला एका विशिष्ट पाषाणात महादेवाचे रूप दिसले. ते पवित्र पाषाण गावात नेऊन त्याची स्थापना करावी, या उद्देशाने गुराख्याने ते जमिनीतून अलग करण्याचा प्रयत्न केला. त्या प्रयत्नात त्याच्या कुदळीचा घाव पाषाणावर पडला व त्यातून रक्ताच्या धारा वाहू लागल्या. ही घटना पाहून पाषाणामध्ये महादेवाचे सचेतन वास्तव्य असल्याची त्याची खात्री झाली. त्याने तत्काळ देवाची माफी मागितली आणि गावकऱ्यांच्या मदतीने त्याच जागेवर मंदिराची स्थापना केली. पुढे हे मूळ मंदिर नष्ट झाल्यानंतर राणी अहिल्यादेवी होळकर यांनी मंदिराच्या वाटेवर एक विहीर बांधली आणि मुख्य मंदिराचा जीर्णोद्धार केला.
नारायणगडाच्या डोंगरमाथ्यावर वसलेल्या या मंदिरापर्यंत पोहोचण्यासाठी पक्की सडक उपलब्ध आहे. 
मंदिराच्या समोरच वाहने उभी करण्यासाठी वाहनतळाची सोय केली आहे. मंदिराच्या समोरील भागात सुमारे आठ फूट उंच दगडी चौथरा बांधलेला आहे. या चौथऱ्यावर चढण्यासाठी आठ पायऱ्या आहेत. चौथऱ्यावर मंदिराच्या अगदी समोर लोखंडी स्तंभांवर उभे केलेले पत्र्याचे छत आहे. हा भाग रांगमंडप म्हणून ओळखला जातो. या मंडपाच्या छताला अनेक पितळी घंटा टांगलेल्या आहेत. मंदिराच्या मुख्य प्रवेशद्वारासमोर एका दगडी पीठावर नंदीची काळ्या पाषाणातील मूर्ती प्रतिष्ठित आहे. पूर्णपणे पाषाणात बांधलेल्या या मंदिराची रचना वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. यात प्रामुख्याने केवळ गर्भगृहाचा समावेश होतो. गर्भगृहाच्या आत एका प्रशस्त पीठावर महादेव आणि पार्वती यांच्या स्वयंभू पाषाण रूपातील नैसर्गिक मूर्ती विराजमान आहेत. या मुख्य मूर्तींच्या सभोवती सुरक्षेसाठी स्टेनलेस स्टीलचा कठडा लावलेला आहे. महादेवाच्या मूर्तीवर सतत जलधारा धरण्यासाठी छताला एक अभिषेकपात्र टांगलेले आहे. गर्भगृहाचे छत गोलाकार घुमटासारखे आहे. मंदिराच्या छतावर बाहेरून एक गोल घुमटाकार शिखर दिसते. या शिखराच्या शीर्षभागावर स्तुपिका व त्यावर आमलक आणि कळस आहे.
मुख्य मंदिराच्या मागच्या बाजूला डोंगरामध्ये एक नैसर्गिक गुहा आहे. या गुहामंदिराच्या आत संत तुकाराम महाराजांची मूर्ती आहे. या गुहेकडे येण्यासाठी शिवमंदिराच्या उजव्या बाह्यभिंतीला लागून सुमारे चौदा पायऱ्यांचा एक मार्ग आहे. या गुहामंदिराच्या समोरसुद्धा लोखंडी स्तंभांवर पत्र्याचे छत असलेला अर्धखुल्या स्वरूपाचा रांगमंडप बांधलेला आहे. महादेव मंदिराच्या अगदी शेजारीच श्री गणेशाचे स्वतंत्र मंदिर आहे. केवळ गर्भगृह असलेल्या या मंदिराचे मुख्य प्रवेशद्वार चौथऱ्यापेक्षा थोडे उंचावर आहे. प्रवेशद्वाराच्या ललाटबिंबावर गणेशाचे शिल्प आहे आणि त्याच्या दोन्ही बाजूला असलेल्या ललाटपट्टीवर पुष्पनक्षी कोरलेली आहे. आत एका पीठावर गणेशाची शेंदूरचर्चित पाषाणमूर्ती विराजमान आहे. या मंदिराच्या छतावर गोलाकार, उंच आणि वर निमुळते होत गेलेले शिखर आहे. शिखराच्या शीर्षभागावर आमलक व कळस आहेत.
डोंगराच्या पायथ्याशी असलेल्या परिसरात एक अत्यंत प्राचीन विहीर पाहायला मिळते. ही ऐतिहासिक विहीर राणी अहिल्यादेवी होळकर यांनी बांधल्याचे सांगितले जाते. 
अहिल्यादेवींनी आपल्या संपूर्ण कार्यकाळात ठिकठिकाणी पाणपोया, विहिरी आणि बारवा बांधल्या; हा पाण्याचा स्रोत त्याचाच एक भाग आहे. पूर्वीच्या काळी या विहिरीच्या तळापर्यंत उतरण्यासाठी पायरीमार्ग उपलब्ध होता. मंदिराचा आणि परिसराचा जीर्णोद्धार करताना सुरक्षेच्या कारणास्तव हा पायरीमार्ग पूर्णपणे बंद करण्यात आला, अशी माहिती येथील ग्रामस्थ देतात. आजच्या काळातही विहिरीच्या आतील भिंतीत डोकावून पाहिले असता, त्या पायरीमार्गाचे जुने प्रवेशद्वार स्पष्टपणे दिसून येते. या विहिरीचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे यातील जलसाठा अक्षय्य असून तो कधीही संपत नाही.
या प्राचीन देवस्थानात महाशिवरात्री आणि श्रावणी सोमवार हे मुख्य वार्षिक उत्सव साजरे होतात. या विशेष प्रसंगी परिसरातील हजारो भाविक देवाच्या दर्शनासाठी आणि आपले नवस फेडण्यासाठी नारायणगडावर येतात. उत्सवाच्या काळात मंदिरामध्ये लघुरुद्र, महाभिषेक, भजन, कीर्तन आणि महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते. मुख्य उत्सवांव्यतिरिक्त मंदिरात दसरा, दिवाळी, कार्तिक पौर्णिमा आणि कोजागिरी पौर्णिमा यांसारखे हिंदू सण परंपरेनुसार साजरे केले जातात. साप्ताहिक आणि पाक्षिक काळाचा विचार करता, प्रत्येक सोमवार, प्रदोष, पौर्णिमा आणि अमावस्या या तिथींना गडावर दर्शनासाठी यात्रेकरूंची आणि भाविकांची मोठी वर्दळ असते.
