मराठवाड्यातील जालना जिल्ह्यातील जुना जालना भागात, गांधी चमन परिसरात श्री काळुंका माता मंदिर स्थित आहे. हे मंदिर येथील स्थानिक भाविकांचे एक महत्त्वाचे श्रद्धास्थान मानले जाते. जुन्या काळी हा सर्व परिसर एका घनदाट अरण्याने वेढलेला होता आणि त्याच ठिकाणी या देवीची स्थापना करण्यात आली होती. काळाच्या ओघात या मूळ लहान मंदिराचा अनेक वेळा जीर्णोद्धार करण्यात आला आणि तिथे नवीन मंदिर बांधले गेले. दरवर्षी शारदीय नवरात्रोत्सवाच्या काळात या ठिकाणी मोठी जत्रा असते. या संपूर्ण उत्सवाच्या वेळी हजारो भाविक देवीच्या दर्शनासाठी येथे गर्दी करतात.
येथील कुंडलिका नदी जालना शहराच्या मध्यभागातून वाहते. त्यामुळे शहराचे जुना जालना व नवीन जालना असे दोन भाग पडतात. ऐतिहासिक आणि भौगोलिकदृष्ट्या जालना शहराला अत्यंत समृद्ध वारसा लाभलेला आहे. रामायण काळातील आख्यायिकेनुसार सीता मातेचे या परिसरात काही काळ वास्तव्य होते. या विशेष कारणामुळे या शहराचे प्राचीन नाव ‘जनकपूर’ असे पडले होते. महानुभाव पंथाच्या ‘स्थानपोथी’ या ऐतिहासिक ग्रंथामध्ये या संपूर्ण परिसराचा उल्लेख ‘हिवराळी’, ‘हिवरडी’ किंवा ‘हिवरळ’ असा मिळतो. प्रसिद्ध इतिहासकार प्रा. भगवान काळे यांनी त्यांच्या ‘आपला जालना जिल्हा’ या ग्रंथात या प्राचीन नावांची सविस्तर नोंद केलेली आहे. या व्यतिरिक्त मध्ययुगीन काळातील स्थानिक सरदार जालेराव जाधव यांच्या नावावरून या शहराला ‘जालहनापूर’ असे देखील म्हटले जात होते. 
काळाच्या ओघात आणि मुस्लिम राजवटीच्या काळामध्ये या नावाचे रूपांतर पुढे ‘जालना’ असे झाले.
जुन्या जालन्यातील काळुंका माता मंदिराचे मूळ स्वरूप जुन्या दगडी रचनेचे होते. या मूळ मंदिराचा आधुनिक काळामध्ये जीर्णोद्धार करण्यात आलेला आहे. या जीर्णोद्धारामुळे मंदिराचे मूळ स्वरूप बदलले आहे. परंतु या संपूर्ण मंदिर संकुलामध्ये असणारे मारुती मंदिर आणि महादेव मंदिर यांचे बांधकाम आजही जुन्या दगडी शैलीतील पाहायला मिळते. ही जुनी मंदिरे हेमाडपंती स्थापत्य शैलीची आहेत. काळुंका माता मंदिराच्या समोर प्रांगणात मोठी दीपमाळ आहे. त्यापुढे मंदिराच्या सभामंडपाच्या समोर एका कमी उंचीच्या चौथऱ्यावर देवीचे वाहन असलेल्या सिंहाची पितळी मूर्ती आहे. प्रांगणातून सहा पायऱ्या उतरून खोलगट असलेल्या मंदिराच्या सभामंडपात प्रवेश होतो. अर्धखुल्या स्वरूपाच्या या सभामंडपात मध्यभागी होमकुंड आहे. भाविकांच्या सुविधेसाठी येथे दर्शनरांगेची व्यवस्था आहे. त्यापुढे प्रदक्षिणा मार्ग सोडून गर्भगृहाची रचना आहे. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या ललाटबिंबस्थानी गणपतीची मूर्ती आहे. 
पुढे गर्भगृहात एका चांदीच्या आसनावर काळुंका मातेची शेंदूरचर्चित मूर्ती विराजमान आहे. येथील स्थानिकांच्या मते ही मूर्ती स्वयंभू मानली जाते. मूर्तीशास्त्राच्या दृष्टिकोनातून विचार केल्यास देवीची मुद्रा अत्यंत शांत आणि सौम्य स्वरूपाची आहे. देवीच्या हातांमध्ये पाश, अंकुश, गदा आणि चक्र यांसारखी महत्त्वाची आयुधे स्पष्टपणे कोरलेली आहेत. देवीचे मुख्य वाहन सिंह आहे आणि सिंह हा शक्ती तसेच धैर्याचे प्रतीक मानला जातो. देवीच्या पायाशी महिषासुराचा वध दर्शवणारे काही प्रसंग कोरलेले आहेत. देवीच्या मागे चांदीची बारीक नक्षीकाम केलेली प्रभावळ आहे. या प्रभावळीच्या डाव्या बाजूला त्रिशूळ आणि उजव्या बाजूला तलवार ही शस्त्रे आहेत. त्यामुळे या देवीचे संहारक शक्तिरूपाचे दर्शन घडते. मुख्य मूर्ती ज्या सिंहासनावर स्थित आहे, त्याच्या दोन्ही बाजूंना चांदीचे दोन सिंह कोरलेले आहेत. मातेच्या गळ्यामध्ये विविध प्रकारचे पारंपरिक अलंकार व डोक्यावर चांदीचा मुकुट आहे.
मार्कंडेय पुराणातील ‘देवी महात्म्य’ म्हणजेच ‘दुर्गा सप्तशती’ मध्ये आदिमायेच्या विविध रूपांचे अतिशय सविस्तर वर्णन आलेले आहे. या पुराणातील कथांनुसार, जेव्हा महिषासुर नावाच्या बलाढ्य राक्षसाने सर्व देवांवर विजय मिळवून स्वर्गात धुमाकूळ घातला होता, तेव्हा सर्व देवांच्या एकत्रित तेजातून जगदंबेचा जन्म झाला. 
तिला सर्व देवांनी आपली विविध मुख्य शस्त्रे प्रदान केली होती. त्यामध्ये भगवान विष्णूने आपले चक्र दिले, वरुणदेवाने आपला पाश दिला आणि देवराज इंद्राने आपला अंकुश प्रदान केला. काळुंका मातेच्या मूर्तीमधील ही सर्व आयुधे याच पौराणिक प्रसंगाचे आणि दैवी शक्तीचे प्रतिनिधित्व करतात. काळुंका मातेच्या गर्भगृहावर उत्तर भारतीय नागर शैलीच्या प्रभावातून विकसित झालेल्या उत्तर-मराठा शैलीचे शिखर आहे. या शिखरावर विविध स्तरांमध्ये लहान लहान शिखरांच्या प्रतिकृती कोरलेल्या आहेत आणि ते वरच्या बाजूला निमुळते होत गेलेले आहे. मुख्य काळुंका मातेच्या मूर्तीशिवाय या मंदिराच्या संकुलामध्ये मारुतीची शेंदूरचर्चित मूर्ती व महादेवाची पिंड आहे. या उपदेवतांच्या उपस्थितीमुळे या मंदिरामधून शाक्त आणि शैव संप्रदायाच्या समन्वयाचे रूप आलेले आहे.
येथील सर्वात महत्त्वाचा आणि मोठा उत्सव म्हणजे शारदीय नवरात्रोत्सव हा होय. या नऊ दिवसांच्या काळात मंदिरामध्ये भाविकांची दर्शनासाठी प्रचंड गर्दी होते. नवरात्रीच्या सातव्या माळेला देवीचा मुख्य मुखवटा बदलण्याची आणि तिची सोन्या-चांदीच्या दागिन्यांनी विशेष महापूजा करण्याची एक जुनी परंपरा येथे पाळली जाते. दसऱ्याच्या दिवशी येथे मोठी जत्रा भरते आणि सायंकाळी सीमोल्लंघनाचा सोहळा अत्यंत उत्साहात पार पडतो. या मंदिरामधून निघणाऱ्या पालखी सोहळ्यालाही ऐतिहासिक परंपरा लाभलेली आहे. ही पालखी जुन्या जालन्यातील शनी मंदिर, कचेरी रोड, गणपती गल्ली, शास्त्री मोहल्ला आणि आनंदी स्वामी गल्ली या मार्गांवरून मार्गक्रमण करते. शेवटी या पालखीचे गांधी चमन येथील काळुंका माता संस्थानमध्ये अतिशय भक्तीमय वातावरणात आगमन होते. दररोज सकाळी सहा वाजल्यापासून रात्री नऊ वाजेपर्यंत भाविकांना येथे दर्शन घेता येते.
