कुंडलिका नदीच्या काठावर वसलेले जालना हे शहर मराठवाड्यातील एक महत्त्वाचे जुने व्यापारी केंद्र म्हणून प्रसिद्ध आहे. या शहराच्या न्यू मोंढा भागात जालना ते राजूर या मार्गालगत असलेले ढवळेश्वर महादेव मंदिर हजारो भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे. शहराच्या सांस्कृतिक तसेच सामाजिक परंपरेमध्ये या देवस्थानाला विशेष महत्त्व आहे. जालना शहरातील प्रमुख धार्मिक स्थळांमध्ये या मंदिराची गणना केली जाते. जुन्या जालन्यातील अमृतेश्वर शिव मंदिर, मुक्तेश्वर महादेव मंदिर, सोमेश्वर मंदिर आणि आनंदीस्वामी मंदिर यांच्यासोबतच न्यू मोंढा भागातील याही मंदिरात शेकडो भाविक दररोज मोठ्या संख्येने दर्शनासाठी येतात.
ढवळेश्वर महादेव मंदिराच्या नावाचा उगम संस्कृत भाषेतील धवल आणि ईश्वर अशा दोन शब्दांच्या एकत्रीकरणातून झाला आहे. यामध्ये धवल या शब्दाचा मूळ अर्थ पांढरा शुभ्र असा होतो आणि ईश्वर म्हणजे देव असा याचा थेट अर्थ लावला जातो. सनातन हिंदू परंपरेमध्ये भगवान शंकराच्या विविध रूपांचे, त्यांच्या तत्त्वज्ञानाचे आणि उपासनेचे वर्णन करणारा ‘शिवपुराण’ हा प्राचीन ग्रंथ एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि मुख्य साहित्यिक आधार मानला गेला आहे. 
शिवपुराण हा ग्रंथ अठरा महापुराणांपैकी एक असून त्यात भगवान शिवाच्या लीलांचे आणि महिमांचे विस्तृत वर्णन केलेले आहे. या ग्रंथामध्ये महादेवाच्या संहारक रूपासोबतच त्यांच्या अत्यंत शांत, ध्यानमग्न आणि पवित्र रूपाची सखोल माहिती दिलेली आहे. महादेवाच्या या ‘धवल’ म्हणजेच पांढऱ्या, शुभ्र आणि सात्त्विक रूपाचा मूळ संदर्भ मुख्यत्वे या शिवपुराणातच आढळतो. धवल या शब्दाचा मूळ अर्थ व्यावहारिक भाषेत पांढरा किंवा स्वच्छ असा असला, तरी आध्यात्मिक परिभाषेत त्याचा संबंध मानवी मनाच्या सात्त्विकतेशी आणि आत्म्याच्या शुद्धतेशी जोडला जातो.
शिवपुराणातील विद्येश्वर संहिता आणि रुद्रसंहिता या भागांमध्ये महादेवाच्या भस्माच्छादित, कर्पूरगौर आणि स्फटिकासारख्या स्वच्छ, धवल रूपाचे सविस्तर वर्णन आले आहे. विद्येश्वर संहितेमध्ये शिवाच्या लिंग रूपाची आणि त्यांच्या मूर्ती रूपाची महती सांगितलेली आहे. ‘कर्पूरगौर’ म्हणजेच कापरासारखा पांढरा शुभ्र वर्ण आणि स्फटिकासारखा अत्यंत पारदर्शक व स्वच्छ स्वभाव हा शिवाच्या धवल रूपाचा मुख्य गाभा मानला गेला आहे. हे वर्णन शिव हा पूर्णपणे विकाररहित, निर्मळ आणि शांततेचा सागर असल्याचे अधोरेखित करते. रुद्रसंहितेतील सृष्टी खंडाच्या दुसऱ्या अध्यायामध्ये महादेवाच्या या सात्त्विक आणि ध्यानमग्न रूपाचा सविस्तर उल्लेख आलेला आहे. महादेवाचे हे धवल रूप माणसाला त्याच्या जीवनात शुद्धता आणि सात्त्विकतेचा मार्ग दाखवते, अशी भाविकांची दृढ श्रद्धा आहे.
हे मूळ मंदिर हेमाडपंती शैलीतील आहे. सन २०१४ मध्ये या मंदिराचा मोठ्या प्रमाणावर जीर्णोद्धार करण्यात आला. भाविकांनी आणि स्थानिक नागरिकांनी स्वखर्चातून हा जीर्णोद्धार केला असून हा बदल करताना त्यांनी मंदिराचे मूळचे हेमाडपंती स्वरूप आणि प्राचीन बाज कायम ठेवण्याचा प्रयत्न केला आहे. जालन्यातील रहदारीच्या मुख्य रस्त्यावर या मंदिराची एक सुंदर स्वागत कमान बांधलेली आहे. या भव्य स्वागत कमानीतून पुढे आल्यानंतर मंदिराच्या प्रशस्त आणि स्वच्छ अशा फरसबंदी प्रांगणामध्ये प्रवेश होतो.
या प्रांगणात मुख्य मंदिराच्या अगदी समोर हनुमानाचे एक छोटे दगडी मंदिर आहे. डोंगरे महाराजांनी या हनुमान मंदिरातील हनुमानाच्या मूर्तीची पूर्ण विधीवत प्रतिष्ठापना केलेली आहे. हनुमानाच्या या मंदिराच्या शेजारीच एक अत्यंत पुरातन वृक्ष उभा आहे.
मुख्य मंदिराला अगदी लागूनच उजव्या बाजूला शिवपिंडीच्या आकाराची एक मोठी आणि ऐतिहासिक बारव आहे. दगड आणि विटांचा वापर करून बांधलेल्या या ऐतिहासिक बारवेमध्ये खाली उतरण्यासाठी पायऱ्यांची उत्तम व्यवस्था केलेली आहे. ही प्राचीन बारव आणि येथील दगडी पायऱ्या आजही अतिशय सुस्थितीमध्ये आहेत. या बारवेमुळे मंदिराच्या प्राचीनतेची साक्ष पटते. मुख्य मंदिराच्या समोर एका छोट्या दगडी चौथऱ्यावर नंदीची सुंदर मूर्ती स्थापित केलेली आहे. चौरसाकृती रचना असलेल्या या मुख्य मंदिराच्या चारही बाजूंनी एक अरुंद ओसरी आहे. या ओसरीच्या बाहेरच्या बाजूला मजबूत दगडी खांब उभारलेले असून त्या खांबांवर सुंदर कमानी बनविलेल्या आहेत. मंदिराच्या समोरच्या मुख्य बाजूला एकूण तीन कमानी आहेत. 
या तीन कमानींपैकी मुख्य प्रवेशद्वाराच्या अगदी समोर असलेली मधली कमान महिरप आहे आणि इतर दोन्ही बाजूंच्या कमानी या अर्धवर्तुळाकार आकाराच्या आहेत. मंदिराच्या दोन्ही बाजूंच्या ओसरीला लागूनही अशाच प्रकारच्या सुंदर कमानींची रचना केलेली पाहायला मिळते.
मंदिराच्या मुख्य प्रवेशद्वाराच्या ललाटबिंबावर गणपतीची सुंदर मूर्ती कोरलेली आहे. प्रवेशद्वारासमोर असलेल्या या मधल्या महिरपी कमानीतून एक पायरी खाली उतरून मंदिराच्या मुख्य गर्भगृहात प्रवेश होतो. पूर्वीच्या काळी या मंदिराचे गर्भगृह जमिनीच्या पातळीपेक्षा खूप खोलवर होते, परंतु सन २०१४ मध्ये जीर्णोद्धार करण्याचे काम करताना गर्भगृहाच्या आजूबाजूचा सर्व भाग समतल करण्यात आला. आता या गर्भगृहात अगदी मध्यभागी एका सुबक अशा शाळुंकेमध्ये पवित्र शिवलिंग स्थापित आहे. गर्भगृहाच्या मागच्या बाजूच्या भिंतीमध्ये असलेल्या दोन देवकोष्टकांमध्ये गणपती आणि माता पार्वती यांच्या मूर्ती विराजमान आहेत. या दोन्ही मूर्ती अतिशय प्राचीन, सुबक आणि काळ्या पाषाणात घडविलेल्या आहेत. या मंदिराच्या शिखराचे संपूर्ण बांधकामही पूर्णपणे दगडांमध्येच केलेले आहे. या दगडी शिखरावर समोरील बाजूला एक लहान देवकोष्टक तयार केलेले असून त्यावर लोखंडी त्रिशूळ बसवलेले आहे. शिखराच्या अगदी शिरोभागावर दगडी आमलक आणि त्यावर कळस प्रस्थापित केलेला आहे.
महादेवाचे हे मुख्य मंदिर आकाराने तुलनेने लहान असल्यामुळे येथे येणाऱ्या भाविकांच्या सोयीसाठी मंदिराच्या उजव्या बाजूला एक मोठा आणि प्रशस्त मंडप उभारण्यात आला आहे. मंदिरात येणाऱ्या सर्व भाविकांचे उन्हापासून आणि पावसापासून संपूर्ण संरक्षण व्हावे, यासाठी या मोठ्या मंडपावर पत्र्याची शेड टाकलेली आहे. या नवीन मंडपाच्या अगदी शेजारीच रेणुका मातेचेही एक सुंदर व प्राचीन मंदिर आहे. या रेणुका मातेच्या मंदिराची संपूर्ण वास्तू आणि तिची रचना मुख्य ढवळेश्वर महादेव मंदिराशी खूप मिळतीजुळती आहे. रेणुका माता मंदिराच्या समोरील प्रांगणामध्ये एका मोठ्या दगडी चौथऱ्यावर एक दगडी दीपमाळ आहे. याच चौथऱ्यावर रेणुका देवीचे वाहन असलेल्या पितळी सिंहाची एक आकर्षक मूर्ती स्थापित केली आहे. या चौथऱ्याच्या पुढे एक होमकुंड असून त्याच्या पुढे मंदिराची खुली ओसरी लागते.
त्यापुढील मुख्य प्रवेशद्वारातून रेणुका माता मंदिराच्या गर्भगृहात प्रवेश होतो. या गर्भगृहामध्ये भिंतीला लागून असलेल्या एका वज्रपिठावर रेणुका देवीची शेंदूरचर्चित मूर्ती विराजित आहे. देवीच्या या मूर्तीला अत्यंत सुंदर आणि आकर्षक डोळे आहेत, नाकामध्ये मोत्यांची सुंदर नथ घातलेली आहे आणि डोक्यावर एक सोनेरी मुकुट लावलेला आहे. मूर्तीच्या अगदी पाठीमागे अतिशय उत्कृष्ट कलाकुसर केलेली एक सोनेरी प्रभावळ लावलेली आहे. या प्रभावळीच्या सर्वात वरच्या भागामध्ये एक भव्य कीर्तिमुख कोरलेला आहे. हिंदू धर्मशास्त्रानुसार कीर्तिमुख हे भक्तांच्या संरक्षणाचे, तसेच काळ आणि मानवी मनातील अहंकाराचा पूर्ण नाश करण्याचे एक मुख्य प्रतीक मानले जाते. प्रभावळीच्या अगदी मध्यभागामध्ये सूर्याची एक सुंदर प्रतिकृती कोरलेली आहे, तिला विश्वातील शक्ती आणि प्रकाशाचा मुख्य स्रोत मानले जाते. या प्रभावळीच्या दोन्ही बाजूंना हत्तींच्या आकृत्या कोरलेल्या आहेत, त्या प्राचीन परंपरेत समृद्धी आणि सौभाग्याचे प्रतीक मानल्या जातात. प्रभावळीवर केलेले हे विस्तृत आणि बारीक कोरीव काम या देवस्थानाला लाभलेला राजेशाही आश्रय आणि मंदिराच्या ऐतिहासिक समृद्धीची स्पष्ट साक्ष देते. सोनई येथील प्रसिद्ध संत हरिहरानंद महाराज यांनी इसवी सन १९८४ मध्ये या मंदिरामध्ये अतिशय मोठ्या उत्साहात रेणुका मातेच्या या मूर्तीची विधीवत प्राणप्रतिष्ठा केली होती.
जालना शहरातील आणि परिसरातील शेकडो नागरिकांची ढवळेश्वर महादेवावर अपार आणि दृढ श्रद्धा आहे. शहरातील नवनविवाहित दांपत्ये आपल्या सुखी आणि आनंदी संसाराची मंगलमय सुरुवात करण्यासाठी या मंदिराला पहिली भेट देतात आणि महादेवाचे आशीर्वाद घेतात. श्रावण महिन्यामध्ये या मंदिरामध्ये दर सोमवारी विविध विशेष धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. श्रावणी सोमवारच्या निमित्ताने महादेवाच्या पिंडीवर संपूर्ण दिवसभर जलाभिषेक आणि दुग्धाभिषेक केला जातो. महाशिवरात्रीचा दिवस येथे उत्साहाने आणि भक्तीभावाने साजरा केला जातो. यादिवशी पहाटेपासूनच दर्शनासाठी भाविकांच्या लांबच लांब रांगा लागतात. पहाटेच्या वेळी मुख्य शिवलिंगाला विधीवत महाभिषेक आणि पूजा अर्चा घातल्यानंतर भाविकांना दर्शनासाठी गर्भगृह खुले केले जाते. या दिवशी येथे येणाऱ्या सर्व भाविकांसाठी मोफत फराळ वाटप केले जाते.
महाशिवरात्रीच्या काळात मंदिर परिसरात होणारी प्रचंड गर्दी लक्षात घेऊन येथील वाहतूक व्यवस्था सुरळीत ठेवण्यासाठी आणि सुरक्षितता राखण्यासाठी मंदिर प्रशासनाच्या वतीने आणि पोलिसांच्या वतीने विशेष पोलीस पथके तैनात केली जातात. या उत्सवाच्या वेळी संपूर्ण मंदिर परिसराला एका मोठ्या जत्रेचे स्वरूप प्राप्त होते. महाशिवरात्री आणि श्रावण महिन्याव्यतिरिक्त कार्तिक पौर्णिमेच्या दिवशी देखील या मंदिरामध्ये दिव्यांची आकर्षक रोषणाई केली जाते. कार्तिक पौर्णिमेला शेकडो पणत्या लावून मंदिर परिसर उजळून निघतो. दररोज सकाळी सहा वाजल्यापासून रात्री नऊ वाजेपर्यंत हे मंदिर सर्व भाविकांसाठी खुले असते.
