जालना जिल्ह्यातील भोकरदन शहरात केळणा नदीच्या काठावर वसलेली तुकाई लेणी ही भारतीय शिल्पकलेच्या प्रवासातील एक अत्यंत महत्त्वाचा दुवा आहे. सातवाहन काळापासून ‘भोगवर्धन’ या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या या नगरीत कोरलेली ही लेणी प्राचीन व्यापाराची आणि राष्ट्रकूट काळातील प्रगत वास्तुकलेची साक्ष देते. या लेणीचे महत्त्व येथील महिषासुरमर्दिनी आणि शेषशायी विष्णूच्या शिल्पांमध्ये दडलेले आहे. वेरूळच्या जगप्रसिद्ध लेणीतील शिल्पकलेचा उगम आणि प्राथमिक प्रयोग भोकरदनच्या याच दगडी भिंतींवर झाला असल्याचे संशोधकांचे मत आहे. ही लेणी स्थानिक पातळीवर ‘तुकाई लेणी’ म्हणून ओळखली जाते, कारण येथील एका कोनाड्यात महिषासुरमर्दिनीचे अत्यंत सजीव शिल्प कोरलेले आहे. तिला स्थानिक लोक तुकाई माता म्हणून श्रद्धेने पूजतात.
भोकरदन शहराचा इतिहास अत्यंत प्राचीन आणि समृद्ध आहे. प्राचीन काळच्या उज्जैन ते पैठण या महत्त्वाच्या व्यापार मार्गावर हे शहर वसलेले होते. मार्कंडेय पुराणात आणि इतर प्राचीन साहित्यात या शहराचा उल्लेख ‘भोगवर्धन’ असा आढळतो. 
स्थानिक दंतकथेनुसार, हे शहर भगवान श्रीकृष्णाचा शत्रू असलेल्या भौमासुराची राजधानी होते. त्याच्या भोगवर्धन किंवा भगदनाथ या नावावरूनच पुढे या शहराला ‘भोकरदन’ हे नाव मिळाले. या शहराच्या ऐतिहासिक समृद्धीचा एक महत्त्वाचा पुरावा म्हणजे येथील हस्तिदंताच्या वस्तूंचा व्यापार. सातवाहन काळात हे शहर हस्तिदंती कोरीव कामासाठी इतके प्रसिद्ध होते की येथील शिल्पकारांनी घडवलेली एक सुंदर हस्तिदंती मूर्ती सातासमुद्रापार इटलीतील ‘पॉम्पेई’ या शहरात सापडली आहे. इसवी सन ७९ मध्ये ज्वालामुखीच्या राखेत गाडल्या गेलेल्या पॉम्पेई शहरात मिळालेली ही ‘पॉम्पेई लक्ष्मी’ मूळची भोकरदनचीच आहे, असे ज्येष्ठ पुरातत्वशास्त्रज्ञ एम.एन. देशपांडे आणि ढवळीकर यांनी सिद्ध केले आहे.
इसवी सन १९७३ ते १९७४ च्या काळात मराठवाडा आणि नागपूर विद्यापीठाच्या संशोधकांनी भोकरदन परिसरात मोठे उत्खनन केले होते. डॉ. शं. भा. देव यांच्या नेतृत्वाखाली झालेल्या या संशोधनात पूर्व-सातवाहन, उत्तर-सातवाहन आणि सातवाहनोत्तर काळातील वस्त्यांचे अवशेष मिळाले आहेत. या उत्खननात अनेक प्रकारची मातीची भांडी, मणी, तांबे आणि सोन्याचा मुलामा असलेली नाणी, तसेच लोखंडी अवजारे मोठ्या प्रमाणात आढळली आहेत. 
घरांमध्ये सांडपाणी वाहून नेण्यासाठी भाजलेल्या विटांच्या पक्क्या पन्हाळींची व्यवस्था त्या काळी होती, हे या संशोधनातून समोर आले आहे. ही ऐतिहासिक पार्श्वभूमी लक्षात घेता, केळणा नदीच्या पात्रात कोरलेली तुकाई लेणी ही या व्यापारी नगरीच्या समृद्धीचाच एक भाग होती, हे स्पष्ट होते.
तुकाई लेणीच्या निर्मितीचा काळ साधारणपणे इसवी सनाच्या आठव्या शतकातील, म्हणजेच राष्ट्रकूट साम्राज्याचा मानला जातो. मिंट (Mint) या वृत्तपत्रात प्रसिद्ध झालेल्या संशोधनानुसार, ही लेणी भारतीय शिल्पकलेच्या प्रवासातील एक कळीचा टप्पा आहे. दीपंजना पाल आणि अर्नो क्लेन यांच्या संशोधनावर आधारित हा लेख सांगतो की वेरूळमधील भव्य लेणी घडवण्यापूर्वी शिल्पकारांच्या गटांनी भोकरदन येथे आपले कौशल्य आजमावले होते. प्रसिद्ध पुरातत्वशास्त्रज्ञ के. व्ही. सौंदरराजन यांच्या मते, भोकरदन येथील तुकाई लेणी आणि वेरूळमधील पंधराव्या क्रमांकाची ‘दशावतार लेणी’ यांच्या वास्तुरचनेत आणि शिल्पकलेत विलक्षण साम्य आहे. हे साम्य केवळ योगायोग नसून त्यामागे एक ठोस ऐतिहासिक कारण आहे. 
राष्ट्रकूट काळात आंध्र प्रदेशातील विजयवाडा आणि आसपासच्या प्रदेशातून शिल्पकारांचे अनेक गट पश्चिम भारताकडे आले होते. हे कलाकार प्रथम भोकरदनला आले आणि तिथे त्यांनी आपले कौशल्य पणाला लावून ही लेणी कोरली. त्यानंतर हेच कलाकार वेरूळच्या महाकाय प्रकल्पांमध्ये सहभागी झाले असावेत, असा ऐतिहासिक अंदाज वर्तवण्यात आला आहे. या संदर्भातील सर्वात भक्कम पुरावा दोन्ही लेण्यांमध्ये आढळणारी शेषशायी विष्णूची मूर्ती हा आहे. तुकाई लेणीत भगवान विष्णू ज्या पद्धतीने अनंतनागावर विसावलेले आहेत, त्यांच्या हातांची मुद्रा आणि चेहऱ्यावरील प्रसन्न भाव हे वेरूळच्या दशावतार लेणीतील विष्णूच्या शिल्पाशी पूर्णपणे जुळतात.
केवळ मूर्तीच नाही, तर लेणीच्या दुहेरी मंडपाची रचना, खांबांवरील कोरीव काम आणि छताची ठेवण यांतूनही एकाच कलाशैलीचा प्रत्यय येतो. इतिहासकार श्री. पु. गो. सहस्रबुद्धे यांनी आपल्या ‘लेणी’ या ग्रंथात या लेणीचे तांत्रिक विश्लेषण केले आहे. त्यांच्या मते, भोकरदनची ही लेणी वेरूळच्या लेणी क्रमांक चौदा, म्हणजेच ‘रावण की खाई’ या लेणीशीही साम्य दर्शवते. असेही मानले जाते की वेरूळ आणि अजिंठा येथील काम पूर्ण करून परत जाताना शिल्पकारांनी ही छोटी लेणी आणि येथून जवळच असलेले रामेश्वर महादेवाचे मंदिर बांधले असावे. 
वास्तुरचनेच्या दृष्टीने तुकाई लेणी ही दुहेरी मंडपाच्या स्वरूपात कोरलेली आहे. या लेणीमध्ये एकूण सात खोल्या (कक्ष) आहेत. यापैकी काही कक्ष साधूंना राहण्यासाठी किंवा ध्यानधारणेसाठी वापरले जात असावेत. लेणीच्या मुख्य भागात शिव आणि पार्वतीची शिल्पे आहेत. प्रवेश करतानाच खांबांवर पेललेला एक मोठा मंडप दिसतो. हे खांब चौरस आकाराचे असून त्यावर ‘घट-पल्लव’ आणि विविध भौमितिक नक्षीकाम पाहायला मिळते. प्रमोद मांडे यांनी ‘महाराष्ट्रातील लेणी’ या ग्रंथात येथील मूर्तिकलेवर विशेष भाष्य केलेले आहे. त्यांच्या मते, येथील शिल्पे तत्कालीन शिल्पकारांच्या कौशल्याची साक्ष देतात. भिंतींवर कोरलेल्या विष्णूचे अवतार, शिव-पार्वती विवाह, अर्धनारीनटेश्वर आणि तांडव करणाऱ्या शिवाची शिल्पे अत्यंत कलात्मक आहेत.
लेणीच्या गर्भगृहाच्या बाहेरील भिंतीवर महिषासुरमर्दिनीचे अत्यंत आक्रमक आणि प्रभावी शिल्प कोरलेले आहे. यात देवी महिषासुराचा वध करतानाचे दृश्य जिवंतपणे चितारले आहे. या देवीच्या दर्शनासाठी स्थानिक नेहमी दर्शनाला येतात, त्यामुळेच याला ‘तुकाई लेणी’ असे नाव मिळाले आहे. या लेणीतील आणखी एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे सप्तमातृकांचे मोठे पटल. 
यात ब्राह्मी, माहेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, वाराही, इंद्राणी आणि चामुंडा या सातही मातृका त्यांच्या वाहनांसह सुबकपणे कोरलेल्या आहेत. या मातृका प्रतिमांच्या सोबत वीरभद्र आणि गणपती यांचीही शिल्पे आहेत. या मातृकांची मांडणी आणि त्यांच्या हातातील आयुधे याबद्दल महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअरमध्ये माहिती दिलेली आहे. या शिल्पांच्या शैलीवरून या लेणीचा वेरूळच्या ‘रामेश्वर लेणी’शी (लेणी क्रमांक २१) जवळचा संबंध असल्याचे स्पष्ट होते. ऐतिहासिक आणि आध्यात्मिक महत्त्वाबरोबरच या लेणीला महानुभाव पंथाचे संदर्भही जोडलेले आहेत. असे म्हटले जाते की महानुभाव पंथाचे संस्थापक चक्रधर स्वामी यांनी त्यांच्या प्रवासादरम्यान या लेणी परिसरात काही काळ वास्तव्य केले होते. या लेणीच्या अगदी जवळ केळणा नदीच्या काठावर हेमाडपंथी बांधणीतील रामेश्वराचे प्राचीन मंदिर आहे. दरवर्षी महाशिवरात्रीला आणि श्रावण महिन्यात या परिसरात भाविकांची मोठी गर्दी असते. या काळात येथे मोठा उत्सव साजरा केला जातो आणि त्यावेळी लोक श्रद्धेने या ऐतिहासिक वास्तूचेही दर्शन घेतात. इतर वेळी स्थानिक भाविकांसह अनेक पर्यटक येथील शिल्प पाहण्यासाठी येतात. पावसाळ्याच्या दिवसांमध्ये या लेण्यांमध्ये पाणी भरत असल्यामुळे, जास्त पावसाचे दिवस सोडून भाविक व पर्यटकांना येथील लेण्यांमधील शिल्पे पाहता येतात.
