गोमय हनुमान मंदिर / समर्थ रामदास स्वामी मठ

आगर टाकळी, ता. नाशिक, जि. नाशिक

नाशिक शहरातील आगर टाकळी परिसरात गोदावरी आणि नंदिनी या दोन नद्यांच्या संगमावर श्री गोमय हनुमान मंदिर आणि समर्थ रामदास स्वामींचा आद्य मठ वसलेला आहे. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक परंपरेत या स्थानाला विशेष महत्त्व आहे. इ.स. १६३३ मध्ये रामनवमीच्या दिवशी रामदास स्वामींनी स्वतः घडवून स्थापन केलेले हे मारुतीचे पहिले मंदिर मानले जाते. येथील मुख्य देवता शेण आणि मातीच्या मिश्रणातून साकारलेला नऊ फूट उंचीचा स्वयंभू गोमय हनुमान आहे. अनेक वर्षांपासून भाविकांच्या श्रद्धेचे केंद्र असलेल्या या प्राचीन स्थानावर दरवर्षी रामनवमी आणि हनुमान जयंतीचा उत्सव नियमितपणे व पारंपारिक पद्धतीने साजरा होतो.

या परिसराचा इतिहास गोदावरी खोऱ्याच्या सांस्कृतिक परंपरेशी जोडलेला आहे. जुन्या नाशिक गॅझेटिअरमधील नोंदींनुसार, प्राचीन काळी या परिसरात मोठ्या प्रमाणावर झाडे आणि औदुंबराचे वृक्ष असल्याने या भूभागाला ‘उदुंबरावती’ असे म्हटले जाई. गोदावरी आणि नंदिनी नदीचा संगम असल्याने या परिसराला तीर्थक्षेत्राचे स्वरूप लाभले आहे. पेशवे काळात आणि त्यापूर्वी या परिसरात विस्तीर्ण आगार म्हणजेच बागा असल्याने या गावाला ‘आगर टाकळी’ हे नाव पडले. समर्थ रामदासांनी याच ठिकाणी बारा वर्षे साधनेसाठी वास्तव्य केले. त्यामुळे कालौघात या स्थानाची ओळख ‘रामदासांची टाकळी’ अशी सर्वदूर पसरली.

स्कंद पुराण आणि इतर पौराणिक ग्रंथांनुसार मारुती हा भगवान शिवाचा अकरावा रुद्रावतार मानला जातो. याच मारुतीच्या उपासनेचा प्रसार रामदास स्वामींनी आयुष्यभर केला. संत तुकाराम महाराजांचे समकालीन आणि छत्रपती शिवाजी महाराजांचे आध्यात्मिक गुरू असणाऱ्या समर्थ रामदासांचा (मूळ नाव नारायण सूर्याजीपंत ठोसर) जन्म २४ मार्च १६०८ रोजी जालना जिल्ह्यातील जांब या गावी रामनवमीच्या मुहूर्तावर झाला. त्यांच्या घराण्यात सूर्याची उपासना परंपरेने चालत आलेली होती. स्वतः श्रीरामाने त्यांना राममंत्राचा अनुग्रह दिला होता, अशी संप्रदायात मान्यता आहे. आत्मज्ञान आणि ईश्वरी प्राप्तीसाठी त्यांनी वयाच्या बाराव्या वर्षीच विवाह मंडपातून पलायन करून संसाराचा त्याग केला आणि ते आजन्म ब्रह्मचारी राहिले.

इ.स. १६२० ते १६३३ या काळात नारायण ठोसर यांनी घर सोडून टाकळी गावात नाव बदलून अज्ञातवास पत्करला आणि रामदास हे नाव धारण केले. येथे त्यांनी सलग बारा वर्षे तपश्चर्या केली. श्रीराम व हनुमान यांचे भक्त असलेल्या रामदास स्वामींचा वेष साधा असे. कमरेला लंगोटी, कौपिनदरी, हातात कमंडलू आणि खांद्यावर झोळी असा त्यांचा नित्य वेष असायचा. आध्यात्मिक कार्याबरोबरच तत्कालीन राजकीय व सामाजिक घडामोडींकडे त्यांचे बारकाईने लक्ष होते. परमार्थ, स्वधर्मनिष्ठा व राष्ट्रप्रेम यांच्या प्रसार व प्रचाराकरिता ते सतत कार्यरत राहिले. परकीय आक्रमणांच्या काळात समाजात जागृती निर्माण करण्यासाठी त्यांनी या ठिकाणी स्वतःला सिद्ध केले.

टाकळी गावात असताना रामदास स्वामींची दिनचर्या शिस्तबद्ध होती. रोज पहाटे स्नान व सूर्यनमस्कार आटोपून ते गोदावरी व नंदिनीच्या संगमपात्रात छातीभर पाण्यात उभे राहून ध्यानधारणा करत असत. ते स्वतः रोज बाराशे सूर्यनमस्कार घालत आणि गायत्री मंत्रासह राममंत्राचा तेरा कोटी जप त्यांनी याच काळात पूर्ण केला. दुपारी वैदिक विषयांवर साधूंशी त्यांचा संवाद व चर्चासत्र चालत असे. सायंकाळी गावातील राम मंदिरात ते कीर्तन आणि प्रवचन ऐकायला जात असत. रात्री पुन्हा उशिरापर्यंत त्यांचे नामस्मरण सुरू राही. याच काळात मोरगाव येथील गणपतीचे दर्शन घेतल्यावर त्यांना ‘सुखकर्ता दु:खहर्ता वार्ता विघ्नाची’ ही आरती स्फुरली, ज्यामुळे जगभरातील गणेशभक्तांच्या मनात त्यांनी कायमस्वरूपी स्थान निर्माण केले.

येथील वास्तव्यादरम्यान घडलेल्या एका घटनेची आख्यायिका स्थानिक परंपरेत सांगितली जाते. टाकळीत ध्यानधारणा करून परतत असताना, एक महिला रामदास स्वामींच्या पायांवर पडून रडू लागली. पतीच्या निधनामुळे ती दुःखी होती. स्वामींनी निपचित पडलेल्या या स्त्रीच्या पतीच्या चेहऱ्यावर ‘श्रीरामाची इच्छा’ असे उच्चारून आपल्या कमंडलूतील जल शिंपडले. त्याबरोबर ते गृहस्थ जिवंत होऊन उठून बसले. स्थानिक आख्यायिकेनुसार या दाम्पत्याचे नाव गिरीधर कुलकर्णी आणि अन्नपूर्णा असे सांगितले जाते, तर ऐतिहासिक संदर्भग्रंथांनुसार हे दशपंचक गावचे सदाशिव दशपुत्रे आणि उमाबाई होते. या घटनेमुळे रामदास स्वामींची कीर्ती सर्वत्र पसरली. कृतज्ञता म्हणून या दाम्पत्याने आपला पहिला पुत्र स्वामींना अर्पण केला. हाच मुलगा पुढे स्वामींचा प्रथम शिष्य ‘उद्धव स्वामी’ म्हणून नावारूपाला आला आणि समर्थांचा शिष्य संप्रदाय येथून पुढे संपूर्ण महाराष्ट्रात विस्तारला.

टाकळी गावचा निरोप घेऊन पुढील कार्यासाठी मार्गस्थ होताना, रामदास स्वामींनी गोमययुक्त हनुमान मूर्ती स्वतःच्या हातांनी घडवली आणि तिची स्थापना केली. तो दिवस इ.स. १६३३ मधील रामनवमीचा होता. रामदास स्वामींनी संपूर्ण महाराष्ट्रात अकरा मारुतींची स्थापना केली, त्यापैकी हा पहिला मारुती होय. समाजातील तरुणांमध्ये शारीरिक तंदुरुस्तीसाठी योगाभ्यासाची आवड निर्माण व्हावी म्हणून त्यांनी गावोगावी हनुमान मंदिरे बांधली आणि योगवर्गही सुरू केले. पर्यावरणविषयक जागृतीसाठी त्यांनी प्रबोधनात्मक लेखन केले. टाकळीच्या या मठाचे पहिले ‘मठपती’ म्हणून त्यांनी उद्धव स्वामींची नियुक्ती केली आणि उद्धव स्वामींनी तहहयात या मंदिराची सेवा केली.

मंदिराची वास्तुरचना मध्ययुगीन मराठा स्थापत्यशैलीची साक्ष देते. चारशे वर्षांपूर्वीचा हा मठ नंदिनी नदीच्या प्रवाहालगतच भक्कम दगडी जोत्यावर उभा आहे. मठात प्रवेश करण्यासाठी दगडी पायऱ्यांची रचना केलेली आहे. आवारात एका मोठ्या वृक्षाच्या पारावर शिवलिंग व नंदीची पाषाणमूर्ती ठेवलेली आहे. मुख्य गोमय हनुमान मंदिर पंचवीस बाय पंधरा फुटांच्या आकाराचे असून त्याच्या सभामंडपातून गर्भगृहाचे दर्शन घडते. येथील वज्रपीठावरील नऊ फूट उंचीची गोमययुक्त मूर्ती मूर्तीशास्त्रानुसार वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. शेण आणि मातीच्या मिश्रणातून बनवलेल्या या मूर्तीचा डावा हात छातीवर आणि उजवा हात आशीर्वाद देणाऱ्या अभयमुद्रेत आहे. साधारणपणे हातात गदा किंवा द्रोणागिरी पर्वत घेतलेल्या मारुतीच्या मूर्ती सर्वत्र आढळतात, त्यामुळे अभयमुद्रेतील ही मूर्ती विरळा मानली जाते.

याच मुख्य गर्भगृहाच्या तळमजल्यावर समर्थ रामदास साधना करत असणारी एक छोटी गुहा आजही मूळ स्वरूपात जतन केलेली आहे. तिथे त्यांच्या नित्य पूजेतील रामाची मूर्ती आणि त्यांचे विश्रांतीचे स्थान आहे. त्यांच्या लाकडी पादुका आणि एक मीटर उंचीचा योगदंडही येथे पाहायला मिळतो. मंदिराच्या प्रांगणात राम-सीता, लक्ष्मण, हनुमान आणि गणपती यांची छोटी देवकोष्टके (रामपंचायतन) उभारलेली आहेत. रामदास स्वामींच्या पादुकांची नित्यनेमाने येथे पूजा केली जाते. मठातील नित्य दिनचर्या रामदासी संप्रदायाच्या नियमांनुसार काटेकोरपणे पार पडते. भाविकांना येथे दररोज सकाळी सहा वाजल्यापासून सायंकाळी सात वाजेपर्यंत दर्शन घेता येते.

या मठात वर्षभर विविध उत्सव साजरे केले जातात, त्यापैकी रामनवमी आणि हनुमान जयंतीचे स्वरूप मोठे असते. चैत्र शुक्ल प्रतिपदेपासून रामनवमीपर्यंत नवरात्रोत्सव चालतो, ज्यात अखंड नामस्मरण, दासबोध पारायण आणि कीर्तनाचे आयोजन केले जाते. रामनवमीच्या दिवशी दुपारी बारा वाजता रामजन्मोत्सव आणि चैत्र पौर्णिमेला हनुमान जयंतीच्या दिवशी पहाटे सूर्योदयावेळी मारुतीचा जन्मोत्सव साजरा होतो. तसेच माघ वद्य नवमीला दासनवमीचा उत्सवही भाविकांच्या मोठ्या उपस्थितीत पार पडतो. रामदासी संप्रदायाचा उगम असलेल्या या मठाचे व्यवस्थापन आज विश्वस्त मंडळामार्फत पाहिले जाते आणि समर्थांच्या शिकवणीचा वारसा येथे अखंडपणे जपला जात आहे.

उपयुक्त माहिती

• नाशिक रोड रेल्वे स्थानक व नाशिक मध्यवर्ती बस स्थानकापासून ६ किमी अंतरावर
• नाशिक शहर व उपनगरांतून बस व ऑटोरिक्षाची सुविधा
• खासगी वाहने थेट मंदिराच्या वाहनतळापर्यंत येऊ शकतात
• परिसरात भाविकांसाठी विश्रामगृह तसेच निवास व न्याहारीसाठी विविध पर्याय