हनुमान टेकडी

दांतराई, ता. हंसोट, जि. भरूच

नर्मदा परिक्रमेच्या दक्षिण तीरावरील अंतिम पवित्र ठिकाण असलेल्या विमलेश्वर महादेव मंदिरापासून सुमारे आठ किलोमीटर अंतरावर दंतराई येथे हनुमान टेकडीचे शांत आणि रमणीय स्थान आहे. हे पवित्र स्थान भगवान हनुमान आणि त्यांच्या माता अंजनी देवी यांना समर्पित आहे. हनुमान मंदिराच्या सोबत शनिदेवाचे मंदिर असण्याच्या परंपरेनुसार, या प्रसिद्ध संकुलाच्या प्रशस्त अंगणात शनिदेव आणि नवग्रहांचे मंदिरही स्थित आहे. हनुमान टेकडी म्हणून ओळखले जाणारे हे ठिकाण परिक्रमा करणाऱ्या भाविकांसाठी एक महत्त्वाचा विश्रांतीचा थांबा मानले जाते. असे म्हटले जाते की, दरवर्षी सुमारे पन्नास हजार परिक्रमावासी येथे असलेल्या आश्रमात विश्रांती घेतात.

हनुमान टेकडी आश्रमाची स्थापना चोवीस वर्षांपूर्वी महंत रामानंद त्यागी यांनी केली होती. मूळचे मध्य प्रदेशातील जबलपूरचे रहिवासी असलेले महंतजी यांनी १९९४ मध्ये संन्यास आश्रमाचा स्वीकार केला. त्यांच्या गुरूंनी त्यांना नर्मदा परिक्रमा करणाऱ्या भाविकांची सेवा करण्याचे पवित्र कार्य सोपवले होते. त्यावेळी त्यांनी पाहिले की, तीर्थयात्रेच्या मार्गावर अनेक मंदिरे, आश्रम आणि धर्मशाळा अन्न आणि निवारा पुरवत असल्या तरी, हंसोट आणि विमलेश्वर महादेव मंदिराच्या दरम्यानच्या सुमारे वीस किलोमीटरच्या अंतरात एका लहान गावाशिवाय राहण्याची कोणतीही सोय नव्हती. अनेक भाविकांना हे अंतर पायी पार करण्यासाठी साडेतीन ते चार तास लागत असत; या कठीण प्रवासात असंख्य भाविकांना मोठ्या अडचणींचा सामना करावा लागत असे. स्वतः परिक्रमा करत असताना महंत रामानंद त्यागी यांनीही याचा अनुभव घेतला होता.

त्यामुळे त्यांनी या दोन ठिकाणांच्या दरम्यान अशी एक योग्य जागा शोधण्याचे ठरवले, जिथे भाविकांची सेवा करता येईल. अखेरीस त्यांनी हसोटपासून सुमारे बारा किलोमीटर अंतरावर असलेल्या दंतराई येथील ही जागा निवडली. त्यांनी आपला मानस गावकऱ्यांसमोर व्यक्त केल्यानंतर, त्यांनी उदार मनाने त्यांना ही जमीन दान केली. त्या काळी हा संपूर्ण परिसर घनदाट जंगल होता. त्यांनी स्वतःच्या हातांनी हे जंगल साफ केले, ज्यासाठी त्यांना जवळजवळ दोन वर्षे लागली. पिण्याचे पाणी नसल्यामुळे, त्यांनी परिसरात बारा विहिरी आणि दोन बोअरवेल खोदल्या; परंतु त्या सर्वांमध्ये खारे पाणी लागल्याने, त्यांची ही सर्व मेहनत निष्फळ ठरली. गेल्या चार वर्षांपासून, गावापासून पाईपलाईन टाकून येथे पिण्यायोग्य गोडे पाणी आणले जात आहे.

काही परिक्रमावासी भक्तांनी त्यांना आश्रमाच्या परिसरात एक मंदिर उभारण्याचा आग्रह केला. त्यानुसार, एका शुभ दिवशी, २००८ मधील मार्गशीर्ष शुक्ल पंचमीला त्यांनी येथे हनुमान मंदिराची प्रतिष्ठापना केली. जिथे हनुमानाचे मंदिर असते, तिथे शनीचेही मंदिर असावे, अशी धार्मिक परंपरा आहे. यामागील धार्मिक स्पष्टीकरण असे सांगते की, शनी आणि मारुती यांच्यात अनेक आध्यात्मिक साम्ये आहेत. दोघेही रुद्रांश (शिवाचा अंश) आहेत, त्यांचे जन्मदिवस एकाच दिवशी असल्याचे मानले जाते आणि दोघांच्या पूजेचा वारही एकच आहे. शनी हा सूर्याचा पुत्र आहे, तर मारुती हा सूर्याचा प्रिय शिष्य आहे; या दोन देवतांमध्ये सखोल मैत्रीही आहे. एका दंतकथेनुसार, एकदा शनीची वक्रदृष्टी हनुमानावर पडली आणि शनी हनुमानाच्या मस्तकावर आरूढ झाला. शनीचा अहंकार उतरवण्यासाठी हनुमानाने वानरलीला सुरू केली, मोठे पर्वत उचलून शनीच्या मस्तकावर आदळले. त्रस्त आणि व्याकुळ होऊन शनीने हनुमानाची क्षमा मागितली. हनुमानाने या अटीवर त्याला मुक्त करण्याचे मान्य केले की, शनी त्याच्या भक्तांना त्रास देणार नाही. कृतज्ञता म्हणून शनीने हनुमानाला त्याच्या अत्यंत प्रिय असलेल्या गोष्टी अर्पण केल्या: शनिवार, तेल, उडीद आणि रुईची पाने.

येथे शनि मंदिराची स्थापना केल्यानंतर, महंत रामानंद त्यागी यांनी ग्रामस्थ आणि भाविकांच्या सहकार्याने २०१८ मध्ये नवग्रह मंदिराचीही उभारणी केली. हंसोट ते विमलेश्वर महादेव मंदिराकडे जाणाऱ्या मार्गावर वसलेला हनुमान टेकडी परिसर आज अतिशय सुंदर उद्याने आणि शांत तलावांनी नटलेला आहे. भव्य आणि फरसबंदी असलेल्या प्रांगणात हनुमानाचे एक देखणे दुमजली मंदिर उभे आहे. पंधरा पायऱ्या चढून गेल्यावर सभामंडपात प्रवेश मिळतो; ही एक खुल्या स्वरूपाची वास्तू असून ती थेट गर्भगृहाकडे घेऊन जाते. सभामंडपाच्या आतून गर्भगृहाभोवती प्रदक्षिणा मार्ग आहे. सभामंडपाचे छत सपाट आहे, तर गर्भगृहावर घुमटाकार शिखर असून त्यावर गोलाकार आमलक आणि कलश विराजमान आहे. मुख्य शिखराच्या चार कोपऱ्यांवर चार लहान घंटाकृती शिखरे शोभून दिसतात. गर्भगृहामध्ये शेंदूर लेपलेली हनुमानाची पाषाणमूर्ती संगमरवरी पीठावर विराजमान आहे. उत्तम वस्त्रांनी आणि अलंकारांनी सुशोभित, देवतेने एक भव्य मुकुट परिधान केला आहे, एका हातात द्रोणागिरी पर्वत आणि दुसऱ्या हातात गदा धारण केली आहे. मूर्तीशेजारी एक समई अखंड तेवत असते. या वास्तूच्या तळमजल्यावर माता अंजनीचे मंदिर आहे, जिथे देवी बसलेल्या स्थितीत असून त्यांच्या उजव्या कुशीत बाल हनुमान आहेत. सौम्य हास्यासह, माता अंजनींचा उजवा हात आशीर्वाद मुद्रेत उंचावलेला आहे. त्यांच्यासमोर बालकृष्णाची एक सुंदर मूर्ती विराजमान आहे.

प्रांगणाच्या डाव्या बाजूला शनी आणि नवग्रहांची दोन जुळी, दुमजली मंदिरे आहेत. ही सुटसुटीत मंदिरे दिसायला एकमेकांसारखीच आहेत. प्रत्येक मंदिरात प्रवेश करण्यासाठी आठ पायऱ्या चढाव्या लागतात, जिथे चारही बाजूंनी काचेच्या पॅनल्सनी बंद असलेला एक खुला मंडप भाविकांचे स्वागत करतो. त्यांच्या वर पिरॅमिडच्या आकाराची शिखरे असून त्यावर कळस विराजमान आहेत. शनी मंदिरात, शनीची मूर्ती एका पीठावर प्रतिष्ठित आहे. नवग्रह मंदिरात, नऊ स्वतंत्र पीठांवर नऊ खगोलीय देवतांच्या सुंदर सजवलेल्या मूर्ती विराजमान आहेत. नवग्रह मंदिराच्या जवळ एक वृक्ष आहे, ज्याच्या खोडावर गणपतीच्या सोंडेसारखी नैसर्गिक आकृती उमटलेली आहे. या आकृतीला शेंदूर लेपून तिला मुकुट चढवण्यात आला आहे आणि तिच्या शेजारी एक शिवलिंग विराजमान आहे.

मंदिराच्या परिसरात महंत रामानंद त्यागी यांची कुटी आणि आश्रम इमारत स्थित आहे. एका विशिष्ट वृक्षाखाली ते अनेकदा कठोर तपश्चर्येत मग्न असतात. हनुमान मंदिराच्या डाव्या बाजूला परिक्रमावासीयांच्या विश्रांतीसाठी एक मोठे सभागृह बांधलेले आहे. हंसोट आणि विमलेश्वर दरम्यानच्या मार्गावर हा एकमेव आश्रम असल्याने, तेथून जाणारा प्रत्येक यात्रेकरू येथे आवर्जून थांबतो. त्यांच्या राहण्याची आणि भोजनाची व्यवस्था अत्यंत विचारपूर्वक केली जाते. परिक्रमावासीयांना परंपरेनुसार खिचडी, कढी आणि गूळ दिला जातो. एखादा थकलेला प्रवासी मध्यरात्री आला तरी, कोणालाही उपाशी झोपू दिले जात नाही. याच हृदयस्पर्शी सेवेमुळे संपूर्ण नर्मदा क्षेत्रात महंत रामानंद त्यागी हे ‘खिचडीवाले बाबा’ म्हणून प्रेमाने ओळखले जातात.

प्रत्येक अमावस्येला येथे शनि हवन केले जाते आणि त्यानंतर भाविकांसाठी भंडारा आयोजित केला जातो. महाशिवरात्री, हनुमान जयंती आणि गंगा दसऱ्याच्या दिवशीही अशाच प्रकारे अनेक धार्मिक विधी आणि भोजनाचे आयोजन केले जाते. चातुर्मासात येथे राहणारे यात्रेकरू सकाळी आणि संध्याकाळी तीन तास भजनामध्ये तल्लीन होतात. श्रावण महिन्यात आश्रमात अनेक धार्मिक कार्यक्रम पार पडतात.

मुख्य वैशिष्ट्ये :

  • हंसोटपासून १० किमी आणि भरूचपासून ४० किमी अंतरावर स्थित.
  • हंसोटवरून राज्य परिवहन बसेसची सुविधा उपलब्ध.
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंगपर्यंत जाऊ शकतात.
  • मंदिर परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध.
  • संपर्क : मंदिर कार्यालय, मोबाईल: ७९९०५७६८२१
Back To Home