बुलडाणा जिल्ह्यातील शेगाव तालुक्यातील मच्छिंद्रखेड येथे वसलेले आदिशक्तीचे सौम्य रूप असलेले जाणाई देवीचे मंदिर हे मागील ४०० वर्षांपासून भाविकांचे एक प्रमुख श्रद्धास्थान आहे. निसर्गरम्य वातावरणात वसलेल्या या प्राचीन आणि जागृत देवस्थानला आध्यात्मिक आणि ऐतिहासिक असे दोन्ही पदर लाभले आहेत. ‘जननी’ या मूळ शब्दावरून रूढ झालेले जाणाई हे नाव अखिल विश्वाचे पालनपोषण करणाऱ्या मातेचे प्रतीक मानले जाते. विशेषतः अपत्यप्राप्तीसाठी नवसाला पावणारी देवी म्हणून तिची ख्याती विदर्भ आणि खानदेशात सर्वदूर पसरलेली आहे. या मंदिरात मुख्यत्वे स्वयंभू तांदळा स्वरूपातील देवीचे दर्शन घडते, जिच्या सोबतीला शिव, गणेश आणि साती आसरांच्या मूर्तीसुद्धा तितक्याच श्रद्धेने पुजल्या जातात.
पौराणिक संदर्भांनुसार, जेव्हा जेव्हा पृथ्वीवर अरिष्ट आले, तेव्हा आदिशक्तीने लोकांच्या रक्षणासाठी विविध ग्रामदेवतांच्या रूपात अवतार घेतले. जाणाई हे त्याचेच एक करुणामय रूप आहे. जरी ही देवी मच्छिंद्रखेडची ग्रामदेवता असली, 
तरी तिचे साधर्म्य सातारा जिल्ह्यातील डोंगराळ भागात आढळणाऱ्या जाणाई देवीच्या मंदिरांशी जोडले जाते. दुर्गम भागातील निसर्गाचे आणि लोकजीवनाचे रक्षण करणारी माता म्हणून तिला ‘डोंगरची राणी’ किंवा ‘गिरीजा’ असेही संबोधले जाते. आध्यात्मिक दृष्टिकोनातून विचार करता, योगशास्त्रात जिचा ‘कुंडलिनी शक्ती’ म्हणून उल्लेख होतो, तिचेच हे सगुण रूप आहे. देवी भागवतानुसार या देवीच्या उपासनेमुळे मनातील अज्ञानाचा अंधकार दूर होतो. ग्रामीण भागात आणि शेतकरी समाजात तिला ‘भूमाता’ मानले जाते. ती पिकांचे रक्षण करून जीवनात समृद्धी आणते, अशी श्रद्धा आहे.
या मूळ स्थानाच्या निर्मितीचा अधिकृत काळ ज्ञात नसला, तरी ग्रामस्थांच्या पिढ्यानपिढ्यांच्या स्मृतीनुसार हे स्थान अत्यंत पुरातन आहे. पूर्वीच्या जुन्या मंदिराचा काही वर्षांपूर्वी जीर्णोद्धार करण्यात आला आहे. मंदिराभोवती असलेल्या तटबंदीतील प्रवेशद्वारातून मंदिराच्या प्रांगणात प्रवेश होतो. या प्रांगणात भाविकांच्या निवासासाठी काही खोल्यांची व्यवस्था करण्यात आली आहे. उंच अधिष्ठानावर असलेल्या या मंदिराची रचना खुला सभामंडप आणि तीन गर्भगृह अशी आहे. प्रांगणातून तीन पायऱ्या चढून मंदिराच्या सभामंडपात प्रवेश होतो. 
सभामंडपाच्या उजवीकडे देवस्थान समितीचे कार्यालय व शेजारी असलेल्या गर्भगृहामध्ये वज्रपीठावर जाणाई देवीचे शेंदूरचर्चित पाषाण आहेत. या शेजारी असलेल्या गर्भगृहात आसरा देवी व शिवपिंडी आणि नंदी यांची स्थाने आहेत. मंदिराच्या आत छतावर केलेले सुंदर काचकाम आणि मंगलकलश व स्वस्तिकासारखी कोरलेली शुभचिन्हे मंदिराच्या सौंदर्यात भर घालतात. या मंदिराच्या मुख्य गर्भगृहावर निमुळते होत जाणारे चौकोनी शिखर आहे. या शिखरावर लहान लहान शिखरांच्या अनेक प्रतिकृती आहेत. शिखराच्या शिरोभागी दोन आमलक व त्यावर कळस आहे. आवारभिंतीने वेढलेल्या या परिसरात भाविकांच्या निवासासाठी खोल्यांची व्यवस्था करण्यात आली आहे.
जाणाई देवीला नवस करण्याची एक वैशिष्ट्यपूर्ण पद्धत येथे प्रचलित आहे. त्यात प्रामुख्याने अपत्यप्राप्तीची इच्छा धरणारे भाविक कापडात नारळ गुंडाळून व त्यात छोटा दगड ठेवून तो मंदिरात बांधतात आणि नवस पूर्ण झाल्यावर तो नारळ सोडण्याची प्रथा आहे. या प्रथेसोबतच विहिरीवरील ‘मोट’ आणि पाळण्याची एक प्राचीन आख्यायिका या स्थानाशी जोडलेली आहे. 
पूर्वी नवसपूर्तीनंतर नवजात बालकाला विहिरीच्या मोटेला बांधलेल्या पाळण्यातून काही काळ विहिरीत सोडले जात असे. मात्र, एका कथेनुसार एकदा एका मातेच्या मनात शंका निर्माण झाल्यामुळे देवीच्या कोपाने ते बाळ विहिरीत बुडाले आणि तेव्हापासून ही जोखमीची प्रथा कायमची बंद करून त्या विहिरीवर लोखंडी जाळी बसवण्यात आली. त्या घटनेचे स्मारक आणि तो लाकडी पाळणा आजही मंदिर परिसरात त्या स्मृती जपून आहे.
दरवर्षी गुढीपाडव्याच्या शुभ मुहूर्तावर येथे मोठी यात्रा भरते. या काळात बुलडाणा, वाशिम आणि अमरावती जिल्ह्यांतून हजारो भाविक दर्शनासाठी येतात. यात्रेकरूंच्या सोयीसाठी भव्य मंडप, पिण्याच्या पाण्याची सोय आणि सुरक्षिततेसाठी चोख पोलीस बंदोबस्त तैनात असतो. मंदिरावर केलेली आकर्षक विद्युत् रोषणाई, परिसरातील विविध वस्तूंची दुकाने, आकाशपाळणे आणि अनेक सेवाभावी संस्थांतर्फे केली जाणारी फराळाची व्यवस्था यामुळे यात्रेचे स्वरूप अत्यंत उत्साही असते. अनेक भक्त नजीकच्या शेतांमध्ये भंडाऱ्यांचे आयोजन करतात.
