पुणे शहराच्या मध्यवर्ती भागात, बुधवार पेठेतील वर्दळीच्या रस्त्यावर, पासोड्या विठ्ठल मंदिर उभे आहे. साधारण चौदाव्या शतकातील या मंदिराचा पेशवेकाळात दगड तसेच लाकूड वापरून जीर्णोद्धार करण्यात आला. पूर्वीच्या काळी या परिसरात भरणाऱ्या कापड बाजारामुळे मंदिराला ‘पासोड्या विठोबा’ हे वैशिष्ट्यपूर्ण नाव प्राप्त झाले. मंदिराच्या गर्भगृहात विठ्ठल-रुक्मिणीच्या मूर्तीसह असलेले शिवलिंग हे या पुरातन वास्तूचे वेगळेपण ठरते. उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारे हे स्थान मूळचे शिवमंदिर असावे, अशी शक्यता इतिहासकार व्यक्त करतात.
मध्ययुगीन काळात या परिसराचा विका स मुघल अमलाखाली झाला. मुघल सम्राट औरंगजेबाने इसवी सन १७०३ मध्ये या पेठेला आपल्या नातवाच्या नावावरून ‘मुहियाबाद’ असे नाव दिले. ऐतिहासिक कागदपत्रांमध्ये या भागाचा उल्लेख याच नावाने आढळतो. मात्र औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर व मराठ्यांच्या वाढत्या प्रभावामुळे हे नाव फार काळ टिकले नाही. स्वराज्याच्या विस्तारानंतर पुण्याच्या पेठांची पुनर्रचना करण्यात आली. पेशवे काळात पुण्याचा कायापालट झाला. शनिवारवाड्याच्या जवळ असलेल्या या पेठेला व्यापारीदृष्ट्या महत्त्व आले. थोरले बाजीराव पेशवे यांनी १७४० मध्ये या भागाचे नामांतर ‘बुधवार पेठ’ असे केले. याच काळात पुणे हे कापड व्यापाराचे मोठे केंद्र म्हणून उदयाला आले. बुधवार पेठेतील हा भाग, विशेषतः नारायणगावच्या कापड व्यापाऱ्यांसाठी प्रसिद्ध झाला.
मंदिराच्या नावाशी जोडलेला ‘पासोड्या’ हा शब्द त्या काळातील व्यापारी संस्कृतीचे प्रतीक आहे. ‘पासोडी’ किंवा ‘पासुंड’ म्हणजे अनेक जुने कापड एकत्र करून बनविलेले एक जाडसर वस्त्र होय. प्राचीन काळी बौद्ध भिक्षू थंडीपासून संरक्षणासाठी अशा वस्त्रांचा वापर करत असत. या मंदिराच्या परिसरात पूर्वी पासोड्यांचा मोठा बाजार भरत असे. याच बाजारपेठेमुळे येथील मारुती मंदिराला ‘पासोड्या मारुती’ आणि विठ्ठल मंदिराला ‘पासोड्या विठ्ठल’ अशी नावे पडली.
या मंदिराशी छत्रपती शिवाजी महाराज व संत तुकाराम महाराज यांच्या भेटीची आख्यायिका सांगितली जाते. सोळाव्या शतकात संत तुकाराम महाराज येथे कीर्तन करण्यासाठी येत असत. स्वराज्य संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराज या कीर्तनांना आवर्जून उपस्थित रहात. एकदा कीर्तन सुरू असताना मुघल सैन्याने महाराजांना अटक करण्यासाठी या मंदिराला वेढा घातला. त्या वेळी येथे उपस्थित प्रत्येक वारकरी मुघल सैनिकांना शिवाजी महाराजांच्या रूपातच दिसू लागला. या गोंधळामुळे मुघल सैन्य महाराजांना ओळखू शकले नाही आणि त्यांना रिकाम्या हाती परत जावे लागले.
या मंदिराचे स्थान वैशिष्ट्यपूर्ण आहे, कारण ते भर रस्त्याच्या मधोमध उभे आहे. मंदिराच्या बाहेरील भिंतीवर छत्रपती शिवाजी महाराज आणि संत तुकाराम महाराज यांची सुंदर उठावचित्रे कोरली आहेत. कीर्तनात दंग झालेले तुकोबा तसेच समोर भक्तीभावाने बसलेले महाराज, असे दृश्य त्यावर दिसते. या दुमजली मंदिराचे बांधकाम दगडी आहे. मंदिराच्या समोरील बाजूस एक प्राचीन हौद आहे. 
मंदिराच्या प्रवेशद्वाराजवळ एक गरुड स्तंभ आहे. वारकरी संप्रदायामध्ये गरुड स्तंभाला अनन्यसाधारण महत्त्व असते. या स्तंभाला नमस्कार करून भाविक मंदिरात प्रवेश करतात. सभामंडप व गर्भगृह असे या मंदिराचे स्वरूप आहे. दुमजली सभामंडपाच्या दुसऱ्या मजल्यावर सज्जा आहे. सभामंडपाच्या दोन्ही बाजूने वरच्या मजल्यावर जाण्यासाठी लाकडी जिने आहेत. पूर्वी मंदिरात होणाऱ्या कार्यक्रमांच्या वेळी महिलांसाठी तेथे बैठक व्यवस्था होती.
सभामंडपात गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराजवळ, एका चौथऱ्यावर, शुभ्र संगमरवरी नंदीची मूर्ती आहे. या गर्भगृहाच्या द्वारशाखेवर वैशिष्ट्यपूर्ण नक्षीकाम असून त्यावर धातूच्या पत्र्याचे आवरण आहे. गर्भगृहात प्रवेशद्वाराजवळ, आतील बाजूला, शिवपिंडीच्या आकाराचा सुमारे एक ते दीड फूट खोलगट भाग आहे. त्यातच आतमध्ये प्राचीन शिवलिंग आहे. त्यासमोर एका दगडी मखरात, काळ्या पाषाणातील विठ्ठल-रुक्मिणीच्या मूर्ती आहेत. या दोन्ही मूर्तीवर सोनेरी मुकुट आहेत. विष्णूच्या रूपातील विठ्ठल आणि शिवाचे प्रतीक असलेले शिवलिंग एकाच ठिकाणी असणे ही ‘हरि-हर’ ऐक्याची मोठी खूण मानली जाते.
गर्भगृहाच्या छतावर चारही बाजूंनी चार मेघडंबरी आहेत. प्रत्येक दोन मेघडंबरींच्या मध्ये छत्रपती शिवाजी व संत तुकाराम यांची वेगवेगळी शिल्पे आहेत. प्रत्येक मेघडंबरीवर दोन आमलक असून त्यावर शिखरांची रचना आहे. शिखराच्या शीर्षभागी, आमलकाच्या भोवतीने, लहान लहान आमलक तसेच शिखरांची रचना आहे. त्यावर मुख्य शिखराचा कळस आहे.
पंढरपूरच्या पालखी सोहळ्यात या मंदिराला मानाचे स्थान आहे. आळंदी तसेच देहू येथून येणाऱ्या माऊलींच्या व तुकोबांच्या पालख्या पुण्यात दाखल होतात. त्या वेळी या मंदिरात पालख्यांची आरती होण्याची जुनी परंपरा आहे.
या आरतीनंतरच पालख्या त्यांच्या पुढील मुक्कामाकडे मार्गस्थ होतात. पालखी सोहळ्याच्या काळात हजारो वारकरी या मंदिरात दर्शनासाठी गर्दी करतात. या वेळी संपूर्ण परिसर विठ्ठलाच्या गजराने आणि भजनांनी दुमदुमून जातो.
मंदिरात वर्षभर विविध धार्मिक उत्सव व सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. आषाढी व कार्तिकी एकादशी येथे मोठ्या उत्साहाने साजऱ्या केल्या जातात. तुकाराम बीजेच्या निमित्ताने येथे सलग दहा दिवस गाथा पारायणाचे आयोजन केले जाते. या काळात संत तुकाराम महाराजांच्या अभंगांचे वाचन आणि निरूपण होते.
महाशिवरात्र, दसरा व दिवाळीला मंदिरात विशेष पूजाविधी पार पडतात. उत्सवकाळात या मंदिरावर रोषणाई केली जाते. दररोज सकाळी सहा ते दुपारी साडेबारा व सायंकाळी साडेचार ते रात्री नऊ वाजेपर्यंत भाविकांना या मदिरात दर्शन घेता येते.
पासोड्या विठ्ठल मंदिराच्या परिसरात फरासखाना पोलीस चौकीजवळ पासोड्या हनुमान मंदिर आहे. दक्षिण दिशेला तोंड असलेले हे छोटेखानी मंदिर एका उंच जोत्यावर बांधलेले आहे. शेंदरी रंगाची हनुमानाची येथील मूर्ती अनेक भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे.
