പാസോദ്യ വിഠൽ മന്ദിർ

ബുധവാർ പേട്ട്, പൂനെ, താലൂക്ക് & ജില്ല പൂനെ

പൂനെ നഗരത്തിന്റെ ഹൃദയഭാഗത്തുള്ള ബുധവാർ പേട്ടിലെ തിരക്കേറിയ തെരുവിലാണ് പാസോദ്യ വിഠൽ മന്ദിർ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. ഏകദേശം പതിനാലാം നൂറ്റാണ്ടിൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ട ഈ ക്ഷേത്രം പേഷ്വാ കാലഘട്ടത്തിൽ കല്ലും മരവും ഉപയോഗിച്ച് നവീകരിച്ചു. പണ്ട് ഈ പ്രദേശത്ത് നടന്നിരുന്ന തുണിത്തരങ്ങളുടെ വിപണി കാരണം ‘പാസോദ്യ വിഠോബ’ എന്ന സവിശേഷമായ പേര് ഈ ക്ഷേത്രത്തിന് ലഭിച്ചു. ശ്രീകോവിലിൽ വിഠൽ-രുക്മിണി വിഗ്രഹങ്ങൾക്കൊപ്പം ഒരു ശിവലിംഗം കൂടി പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിക്കുന്നത് ഈ പുരാതന നിർമ്മിതിയെ സവിശേഷമാക്കുന്നു. ലഭ്യമായ ചരിത്രപരമായ തെളിവുകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ, ഈ സ്ഥലം യഥാർത്ഥത്തിൽ ഒരു ശിവക്ഷേത്രമായിരുന്നുവെന്ന് ചരിത്രകാരന്മാർ അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു.

മധ്യകാലഘട്ടത്തിൽ മുഗൾ ഭരണത്തിന് കീഴിലാണ് ഈ പ്രദേശം വികസിച്ചത്. ക്രിസ്താബ്ദം ൧൭൦൩-ൽ മുഗൾ ചക്രവർത്തി ഔറംഗസേബ് തന്റെ പേരക്കുട്ടിയുടെ പേരിൽ ഈ പേട്ടിന് ‘മുഹിയാബാദ്’ എന്ന് നാമകരണം ചെയ്തു. ചരിത്രരേഖകളിൽ ഈ പേര് കാണാം. എന്നിരുന്നാലും, ഔറംഗസേബിന്റെ മരണശേഷവും മറാഠകളുടെ സ്വാധീനം വർദ്ധിച്ചതിനാലും ഈ പേര് അധികകാലം നിലനിന്നില്ല. സ്വരാജ്യത്തിന്റെ വിപുലീകരണത്തിന് ശേഷം പൂനെയിലെ പേട്ടുകൾ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. പേഷ്വാ കാലഘട്ടത്തിൽ പൂനെ പരിവർത്തനത്തിന് വിധേയമായി. ശനിവാർ വാഡയ്ക്ക് സമീപം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഈ പേട്ടിന് വാണിജ്യപരമായ പ്രാധാന്യം ലഭിച്ചു. ൧൭൪൦-ൽ തോർലെ ബാജിറാവു പേഷ്വ ഈ പ്രദേശത്തിന് ‘ബുധവാർ പേട്ട്’ എന്ന് പുനർനാമകരണം ചെയ്തു. ഈ കാലയളവിൽ, തുണി വ്യാപാരത്തിന്റെ പ്രധാന കേന്ദ്രമായി പൂനെ ഉയർന്നു വന്നു. ബുധവാർ പേട്ടിന്റെ ഈ ഭാഗം നാരായൺഗാവിലെ തുണിക്കച്ചവടക്കാർക്ക് പ്രത്യേകിച്ചും പ്രശസ്തമായിത്തീർന്നു.

ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പേരിനോട് ചേർന്നുനിൽക്കുന്ന ‘പാസോദ്യ’ എന്ന വാക്ക് അന്നത്തെ വ്യാപാരി സംസ്കാരത്തിന്റെ അടയാളമാണ്. പല പഴയ തുണിക്കഷണങ്ങൾ തുന്നിച്ചേർത്തുണ്ടാക്കുന്ന കട്ടിയുള്ള വസ്ത്രമാണ് ‘പാസോടി’ അഥവാ ‘പാസുന്ദ’. പുരാതന കാലത്ത് ബുദ്ധ സന്യാസിമാർ തണുപ്പിൽ നിന്ന് സംരക്ഷണം ലഭിക്കാൻ ഇത്തരം വസ്ത്രങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു. ഈ ക്ഷേത്രത്തിന് സമീപം പാസോടികളുടെ വലിയൊരു ചന്ത നടന്നിരുന്നു. ഈ വിപണി കാരണം, ഇവിടുത്തെ മാരുതി ക്ഷേത്രം ‘പാസോദ്യ മാരുതി’ എന്നും വിഠൽ ക്ഷേത്രം ‘പാസോദ്യ വിഠൽ’ എന്നും അറിയപ്പെട്ടു.

ഛത്രപതി ശിവാജി മഹാരാജാവും സന്ത് തുക്കാറാം മഹാരാജാവും തമ്മിലുള്ള കൂടിക്കാഴ്ചയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു ഐതിഹ്യം ഈ ക്ഷേത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. പതിനാറാം നൂറ്റാണ്ടിൽ, സന്ത് തുക്കാറാം മഹാരാജ് കീർത്തനം ആലപിക്കാൻ ഇവിടെ വരാറുണ്ടായിരുന്നു. സ്വരാജ്യ സ്ഥാപകനായ ഛത്രപതി ശിവാജി മഹാരാജ് അതീവ താല്പര്യത്തോടെ ഈ കീർത്തനങ്ങളിൽ പങ്കെടുക്കുമായിരുന്നു. ഒരിക്കൽ, കീർത്തനം നടന്നുകൊണ്ടിരിക്കെ, മഹാരാജാവിനെ അറസ്റ്റ് ചെയ്യാൻ മുഗൾ സൈന്യം ക്ഷേത്രം വളഞ്ഞു. ആ സമയത്ത്, അവിടെയുണ്ടായിരുന്ന ഓരോ വാർക്കരിയും മുഗൾ സൈനികർക്ക് ശിവാജി മഹാരാജാവിനെപ്പോലെ തന്നെ തോന്നി. ഈ ആശയക്കുഴപ്പം കാരണം, മുഗൾ സൈന്യത്തിന് മഹാരാജാവിനെ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല, അവർക്ക് വെറുംകൈയോടെ മടങ്ങേണ്ടി വന്നു.

തിരക്കേറിയ ഒരു റോഡിന്റെ നടുവിലായി സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നതിനാൽ ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ സ്ഥാനം സവിശേഷമാണ്. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പുറംഭിത്തിയിൽ ഛത്രപതി ശിവാജി മഹാരാജാവിന്റെയും സന്ത് തുക്കാറാം മഹാരാജാവിന്റെയും മനോഹരമായ ശില്പങ്ങൾ കൊത്തിവെച്ചിട്ടുണ്ട്. കീർത്തനത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുന്ന തുക്കോബയെയും ഭക്തിയോടെ മുന്നിലിരിക്കുന്ന മഹാരാജാവിനെയും ഈ ദൃശ്യം ചിത്രീകരിക്കുന്നു. കല്ലുകൊണ്ട് നിർമ്മിച്ച ഈ ക്ഷേത്രം രണ്ട് നിലകളുള്ളതാണ്. ക്ഷേത്രത്തിന് മുന്നിൽ പുരാതനമായ ഒരു ജലസംഭരണിയുണ്ട്. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പ്രവേശന കവാടത്തിന് സമീപം ഒരു ഗരുഡസ്തംഭം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. വാർക്കരി പാരമ്പര്യത്തിൽ ഗരുഡസ്തംഭത്തിന് അതീവ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ഭക്തർ ക്ഷേത്രത്തിനുള്ളിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നതിന് മുൻപ് ഈ സ്തംഭത്തെ വണങ്ങുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിൽ ഒരു സഭാ മണ്ഡപവും ഗർഭഗൃഹവും ഉൾപ്പെടുന്നു. രണ്ട് നിലകളുള്ള സഭാ മണ്ഡപത്തിന് മുകൾനിലയിൽ ഒരു ബാൽക്കണിയുണ്ട്. മുകൾനിലയിലേക്ക് പോകുന്നതിനായി സഭാ മണ്ഡപത്തിന്റെ ഇരുവശങ്ങളിലും തടികൊണ്ടുള്ള പടികളുണ്ട്. പണ്ട്, ക്ഷേത്രത്തിൽ നടക്കുന്ന പരിപാടികളിൽ സ്ത്രീകൾക്കായി ഇരിപ്പിട സൗകര്യം അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.

സഭാ മണ്ഡപത്തിൽ, ഗർഭഗൃഹത്തിന്റെ പ്രവേശന കവാടത്തിന് സമീപം, ഒരു പീഠത്തിന് മുകളിൽ വെളുത്ത മാർബിളിൽ തീർത്ത നന്ദിയുടെ വിഗ്രഹമുണ്ട്. ഗർഭഗൃഹത്തിന്റെ വാതിൽപ്പടിയിൽ സവിശേഷമായ കൊത്തുപണികളുണ്ട്, അത് ലോഹത്തകിടുകൾ കൊണ്ട് പൊതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഗർഭഗൃഹത്തിനുള്ളിലെ പ്രവേശന കവാടത്തിന് സമീപം, ശിവപിണ്ഡിയുടെ ആകൃതിയിൽ ഏകദേശം ൧ മുതൽ ൧.൫ അടി വരെ താഴ്ചയുള്ള ഒരു കുഴിയുണ്ട്. അതിനുള്ളിലാണ് പുരാതനമായ ശിവലിംഗം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. അതിന് മുന്നിലായി, കരിങ്കല്ലിൽ തീർത്ത ഒരു കമാനത്തിൽ കറുത്ത കല്ലിൽ നിർമ്മിച്ച വിഠൽ-രുക്മിണി വിഗ്രഹങ്ങളുണ്ട്. ഈ രണ്ട് വിഗ്രഹങ്ങളും സ്വർണ്ണ കിരീടങ്ങൾ അണിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. വിഷ്ണുവിന്റെ രൂപത്തിലുള്ള വിഠലിന്റെയും, ശിവന്റെ പ്രതീകമായ ശിവലിംഗത്തിന്റെയും ഒരേ സ്ഥലത്തുള്ള സാന്നിധ്യം ‘ഹരി-ഹര’ ഐക്യത്തിന്റെ വലിയ അടയാളമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.

ഗർഭഗൃഹത്തിന്റെ മേൽത്തട്ടിൽ, നാല് വശങ്ങളിലുമായി നാല് മേഘഡംബരികൾ (കുടകൾ) ഉണ്ട്. ഓരോ രണ്ട് മേഘഡംബരികൾക്കിടയിലും ഛത്രപതി ശിവാജിയുടെയും സന്ത് തുക്കാറാമിന്റെയും പ്രത്യേക ശില്പങ്ങളുണ്ട്. ഓരോ മേഘഡംബരിക്കും രണ്ട് ആമലകങ്ങളുണ്ട്, അതിന് മുകളിൽ ശിഖരങ്ങളുമുണ്ട്. ശിഖരത്തിന്റെ മുകളിൽ, ആമലകത്തിന് ചുറ്റുമായി ചെറിയ ആമലകങ്ങളുടെയും ശിഖരങ്ങളുടെയും ഒരു ഘടനയുണ്ട്. ഇതിന് മുകളിലായാണ് പ്രധാന ശിഖര കലശം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്.

പണ്ഡർപൂർ പാൽഖി ഘോഷയാത്രയിൽ ഈ ക്ഷേത്രത്തിന് ഉന്നതമായ സ്ഥാനമാണുള്ളത്. ആലാന്ദിയിൽ നിന്നും ദേഹുവുനിന്നും വരുന്ന മൗലിയുടെയും തുക്കോബയുടെയും പാൽഖികൾ പൂനെയിൽ എത്തിച്ചേരുന്നു. ആ സമയത്ത് ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ പാൽഖികൾക്ക് ആരതി നടത്തുന്ന ഒരു പഴയ പാരമ്പര്യമുണ്ട്.

ഈ ആരതിക്ക് ശേഷം മാത്രമേ പാൽഖികൾ തങ്ങളുടെ അടുത്ത വിശ്രമസ്ഥലത്തേക്ക് യാത്ര തുടരുകയുള്ളൂ. പാൽഖി ഉത്സവ വേളയിൽ, ആയിരക്കണക്കിന് വാർക്കരികൾ ദർശനത്തിനായി ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ തടിച്ചുകൂടുന്നു. ഈ സമയത്ത്, വിഠലന്റെ നാമജപങ്ങളും ഭജനകളും കൊണ്ട് പ്രദേശം മുഴുവൻ മുഖരിതമാകുന്നു.

വർഷം മുഴുവനും വിവിധ മതപരമായ ഉത്സവങ്ങളും സാംസ്കാരിക പരിപാടികളും ക്ഷേത്രത്തിൽ സംഘടിപ്പിക്കാറുണ്ട്. ആഷാഢി, കാർത്തികി ഏകാദശികൾ ഇവിടെ വലിയ ആവേശത്തോടെ ആഘോഷിക്കുന്നു. തുക്കാറാം ബീജ് പ്രമാണിച്ച്, പത്ത് ദിവസം തുടർച്ചയായി ഇവിടെ ഗാഥാ പാരായണം സംഘടിപ്പിക്കുന്നു. ഈ സമയത്ത്, സന്ത് തുക്കാറാം മഹാരാജിന്റെ അഭംഗങ്ങൾ ചൊല്ലുകയും അവ വിശദീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

മഹാശിവരാത്രി, ദസറ, ദീപാവലി എന്നീ ദിവസങ്ങളിൽ ക്ഷേത്രത്തിൽ പ്രത്യേക പൂജാ കർമ്മങ്ങൾ നടത്താറുണ്ട്. ഉത്സവ സീസണിൽ ക്ഷേത്രം ദീപാലംകൃതമാകും. ഭക്തർക്ക് ദിവസവും രാവിലെ ആറ് മുതൽ ഉച്ചയ്ക്ക് പന്ത്രണ്ടര വരെയും, വൈകുന്നേരം നാലര മുതൽ രാത്രി ഒൻപത് വരെയും ഈ ക്ഷേത്രം സന്ദർശിക്കാവുന്നതാണ്.

ഫരാസ്ഖാന പോലീസ് സ്റ്റേഷന് സമീപം, പാസോദ്യ വിഠൽ മന്ദിറിന് അടുത്തായി പാസോദ്യ ഹനുമാൻ മന്ദിർ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു. തെക്ക് ദർശനമായി സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഈ ചെറിയ ക്ഷേത്രം ഉയർന്ന തറയിലാണ് നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഇവിടുത്തെ ഓറഞ്ച് നിറത്തിലുള്ള ഹനുമാൻ വിഗ്രഹം നിരവധി ഭക്തരുടെ വിശ്വാസ കേന്ദ്രമാണ്.

ഉപയോഗപ്രദമായ വിവരങ്ങൾ

• പൂനെ റെയിൽവേ സ്റ്റേഷനിൽ നിന്നും ബസ് സ്റ്റാൻഡിൽ നിന്നും ૨ കി.മീ ദൂരം
• സ്വാർഗേറ്റ് എസ്.ടി സ്റ്റാൻഡിൽ നിന്നും ૩.૫ കി.മീ ദൂരം
• രാജ്യത്തെ പല നഗരങ്ങളിൽ നിന്നും ഇവിടേക്ക് എത്തിച്ചേരാൻ വിമാന, ട്രെയിൻ, ബസ് സൗകര്യങ്ങൾ ലഭ്യമാണ്
• സ്വകാര്യ വാഹനങ്ങളിൽ ക്ഷേത്രത്തിൽ എത്തിച്ചേരാം
• പൂനെയുടെ പല ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്നും പി.എം.പി.എം.എൽ ബസ് സർവീസ് ലഭ്യമാണ്
• പ്രദേശത്ത് താമസത്തിനും ഭക്ഷണത്തിനുമുള്ള നിരവധി സൗകര്യങ്ങൾ ലഭ്യമാണ്