സിദ്ധേശ്വർ മഹാദേവ് ക്ഷേത്രം

ഹതോതിപുര (കാരഞ്ച ലാഡ്), താലൂക്ക് കാരഞ്ച, ജില്ലാ വാഷിം

പുരാതന കാരഞ്ചനഗരി എന്നാണ് കാരഞ്ച ലാഡ് അറിയപ്പെടുന്നത്. പുരാണ ഐതിഹ്യങ്ങൾ പ്രകാരം, കാരഞ്ച മഹർഷിയുടെ തപോഭൂമിയായ ഈ നഗരം, ദത്താത്രേയന്റെ രണ്ടാമത്തെ അവതാരമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്ന നൃസിംഹ സരസ്വതിയുടെ ജന്മസ്ഥലമായി കരുതപ്പെടുന്നു. ഈ പ്രദേശം ‘ശേഷാങ്കിത ക്ഷേത്രം’ എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. ചരിത്രപരമായി, ഇതൊരു അതിസമ്പന്നമായ വ്യാപാര കേന്ദ്രമായിരുന്നു. ഛത്രപതി ശിവാജി മഹാരാജിന്റെയും നാഗ്പൂരിലെ ഭോസ്‌ലെമാരുടെയും ചരിത്രവുമായി ഈ നഗരത്തിന് ബന്ധമുണ്ട്. അനേകം പുരാതന തീർത്ഥാടന കേന്ദ്രങ്ങളും ക്ഷേത്രങ്ങളും സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഈ നഗരത്തിലെ ഹതോതിപുര പ്രദേശത്താണ് പുരാതനമായ സിദ്ധേശ്വർ മഹാദേവ് ക്ഷേത്രം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ ശിവലിംഗം സ്വയംഭൂവാണെന്നാണ് ഭക്തരുടെ വിശ്വാസം.

ഈ പ്രദേശത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം ‘ശ്രീ കാരഞ്ച മാഹാത്മ്യ’ത്തിൽ വിവരിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇതനുസരിച്ച്, വസിഷ്ഠ മഹർഷിയുടെ ശിഷ്യനായ കാരഞ്ച മഹർഷിയുടെ ആശ്രമം ഇവിടെയായിരുന്നു സ്ഥിതി ചെയ്തിരുന്നത്. കാരഞ്ച മഹർഷി എല്ലാ പുണ്യ തീർത്ഥാടന കേന്ദ്രങ്ങളെയും നദികളെയും ഇവിടുത്തെ ഋഷി തടാകത്തിലേക്ക് ക്ഷണിച്ചിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ നാമധേയത്തിൽ നിന്നാണ് ഈ പ്രദേശത്തിന് ‘കാരഞ്ചനഗരി’ എന്ന പേര് ലഭിച്ചതെന്ന് ഐതിഹ്യം പറയുന്നു. ഗരുഡനെ ഭയന്ന് ശേഷൻ തന്റെ കുടുംബത്തോടൊപ്പം ഇവിടെ അഭയം പ്രാപിച്ചതിനാലാണ് കാരഞ്ച പ്രദേശം ‘ശേഷാങ്കിത ക്ഷേത്രം’ എന്ന് വിളിക്കപ്പെടാൻ തുടങ്ങിയത്. ‘വാഷിം ഗസറ്റിയറി’ലെ വിവരങ്ങൾ പ്രകാരം, നിസാം ഷാ തന്റെ മകളായ ‘ബിബി’യുടെ വിവാഹസമയത്ത് സ്ത്രീധനമായി കാരഞ്ച ഗ്രാമം സമ്മാനമായി നൽകിയിരുന്നു. അതിനാൽ, ഈ ഗ്രാമം ‘ബിബ്ചെ കാരഞ്ചെ’ എന്ന് വിളിക്കപ്പെട്ടു. ഇവിടെ ‘ലാഡ്’ കുടുംബപ്പേരുള്ള ധാരാളം കുടുംബങ്ങൾ താമസിച്ചിരുന്നതിനാൽ, പിന്നീട് ഇത് ‘ലാഡച്ചെ കാരഞ്ചെ’ അഥവാ ‘കാരഞ്ച ലാഡ്’ എന്ന് അറിയപ്പെടാൻ തുടങ്ങി.

മുഗൾ ഭരണകാലത്ത് അതീവ സമ്പന്നമായ ഒരു ഗ്രാമമായിരുന്നു കരഞ്ച. ഔറംഗസീബിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിലായിരുന്ന ഈ ഗ്രാമത്തിൽ, ൧൬൭൦-ാം വർഷത്തിൽ ഛത്രപതി ശിവാജി മഹാരാജ് മൂന്ന് ദിവസം താമസിച്ചിരുന്നുവെന്ന് ചരിത്രം രേഖപ്പെടുത്തുന്നു. ൧൬൭൦ ഒക്ടോബറിൽ, ചക്രവർത്തി ഔറംഗസീബിന്റെ ‘താടിയുടെ രോമം’ എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരുന്ന സൂറത്ത് നഗരം ഛത്രപതി ശിവാജി മഹാരാജ് കൊള്ളയടിച്ചു. കൃത്യം രണ്ട് മാസത്തിന് ശേഷം, അദ്ദേഹത്തിന്റെ സൈന്യം ബുർഹാൻപൂരിലും ബാഗ്ലാനിലും ആക്രമണം നടത്തി. അവിടെ നിന്ന് ഛത്രപതി ശിവാജി മഹാരാജ് കരഞ്ചയിലേക്ക് എത്തി. ഈ പര്യവേഷണത്തെക്കുറിച്ച് ‘സഭാസദ് ബഖർ’ ഇങ്ങനെ പരാമർശിക്കുന്നു: ‘അതിനുശേഷം, മുഗൾ ഭരണപ്രദേശത്തെ ഒരു പ്രധാന നഗരമായിരുന്നു കരഞ്ച. അവിടെ നിന്ന് രാജാവ് തന്നെ നേരിട്ട് തന്റെ സൈന്യത്തെ കൂട്ടി മുന്നോട്ട് നീങ്ങി. വഴിമധ്യേ, അദ്ദേഹം ഔറംഗബാദ് ചന്തയിൽ റെയ്ഡ് നടത്തി. ഏഴ് ഗ്രാമങ്ങളിലൂടെ അതിവേഗം സഞ്ചരിച്ച ശേഷം അദ്ദേഹം കരഞ്ചയിലെത്തി, മൂന്ന് ദിവസം അവിടെ തങ്ങി, നഗരത്തിലെ മാളികകൾ പിടിച്ചെടുക്കുകയും അവിടെയുണ്ടായിരുന്ന സമ്പത്ത് (നിധി) കുഴിച്ചെടുക്കുകയും ചെയ്തു. പണവും ആഭരണങ്ങളും സ്വർണ്ണവും വെള്ളിയും മികച്ച വസ്ത്രങ്ങളും കൈക്കലാക്കി ആ പര്യവേഷണം മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.’ ഇംഗ്ലീഷ് ‘ഫാക്ടറി റെക്കോർഡുകളിലും’ ഇക്കാര്യം പരാമർശിക്കുന്നുണ്ട്. ൧൯ ഡിസംബർ ൧൬൭൦ തീയതിയിലെ ഒരു കത്തിൽ ഇങ്ങനെ പറയുന്നു: ‘ശിവാജി മഹാരാജ് കരഞ്ച എന്ന സമ്പന്നമായ ഗ്രാമം കൊള്ളയടിക്കുകയും അവിടുത്തെ എല്ലാ ധനികരെയും പിടികൂടുകയും ചെയ്തു. എന്നാൽ, വളരെ പ്രമുഖനായ ഒരാൾ സ്ത്രീവേഷം ധരിച്ച് രക്ഷപ്പെട്ടു.’ ഈ വിവരണം കരഞ്ച നഗരത്തിന്റെ സമൃദ്ധിക്ക് സാക്ഷ്യം വഹിക്കുന്നു.

ചരിത്രപ്രസിദ്ധമായ ഇത്തരം ഒരു നഗരത്തിൽ മഹാദേവന്റെ അഞ്ച് പുരാതന ക്ഷേത്രങ്ങളുണ്ട്. അവയിലൊന്നാണ് സിദ്ധേശ്വര മഹാദേവ ക്ഷേത്രം. ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ നിർമ്മാണ തീയതിയെക്കുറിച്ചുള്ള കൃത്യമായ വിവരങ്ങളോ ചരിത്രമോ ലഭ്യമല്ലെങ്കിലും, ഈ ക്ഷേത്രസ്ഥലത്തിന് ആയിരം വർഷത്തെ പഴക്കമുണ്ടെന്ന് അവകാശപ്പെടുന്നു. ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഗംഭീരമായ പ്രധാന കവാടം, നഗർഖാന (ഡ്രം ഹൗസ്), പരികോട്ട് (കോട്ടമതിൽ) എന്നിവ നാഗ്പൂരിലെ ഭോസ്‌ലെ രാജാക്കന്മാരാണ് നിർമ്മിച്ചതെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.

ക്ഷേത്രത്തിന് കല്ലും ഇഷ്ടികയും ഉപയോഗിച്ച് നിർമ്മിച്ച ഗംഭീരമായ ഒരു പ്രധാന കവാടമുണ്ട്. ഇതിന് മുകളിൽ മൂന്ന് ജനലുകളുള്ള ഒരു നഗർഖാന സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു. ഈ പ്രധാന കവാടത്തിന്റെ ഇരുവശങ്ങളിലും പടികൾ താഴേക്ക് ഇറങ്ങുന്ന ആകൃതിയിലുള്ള ഒരു മതിലുണ്ട്. ക്ഷേത്രത്തിന് നാലുഭാഗത്തും ഒരു പരികോട്ടയുണ്ട്. കുറച്ച് കൽപടികൾ കയറിയാണ് പ്രധാന കവാടത്തിലൂടെ അകത്തേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നത്. അകത്ത് പ്രവേശിച്ചാൽ നേരെ മുന്നിലായി വലിയൊരു നന്ദി മണ്ഡപമുണ്ട്, അവിടെ നന്ദിയുടെ കൽപ്രതിമ സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഗംഭീരമായ കെട്ടിടം തൊട്ടു മുന്നിലായി നിലകൊള്ളുന്നു. ഭൂമിയിൽ നിന്ന് നാല് മുതൽ അഞ്ച് അടി വരെ ഉയരമുള്ള തറയിലാണ് ഈ ക്ഷേത്രം നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഇതിന്റെ താഴത്തെ ഭാഗം കല്ലുകൊണ്ടും മുകൾഭാഗം ഇഷ്ടികകൊണ്ടും നിർമ്മിച്ചതാണ്. മുഖമണ്ഡപം, സഭാമണ്ഡപം, ഗർഭഗൃഹം എന്നിവ ചേർന്നതാണ് ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഘടന. മുഖമണ്ഡപത്തിന് ഉയരമുള്ള രണ്ട് നിലകളുള്ള പ്രവേശന കവാടമുണ്ട്. കവാടത്തിൽ വലിയൊരു കമാനമുണ്ട്, അതിന്റെ ഇരുവശങ്ങളിലും മയിൽപ്പീലി വിടർത്തി നിൽക്കുന്ന മനോഹരമായ ശില്പങ്ങൾ കൊത്തിവെച്ചിരിക്കുന്നു. ഇവിടെ നിന്നാണ് ക്ഷേത്രത്തിന്റെ സഭാമണ്ഡപത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നത്. സഭാമണ്ഡപത്തിന്റെ പ്രവേശന കവാടത്തിന് മുകളിൽ ഗണപതിയുടെ പ്രതിമ കൊത്തിവെച്ചിട്ടുണ്ട്. സഭാമണ്ഡപത്തിൽ എട്ടു വശങ്ങളുള്ള നാല് വലിയ തൂണുകളും, അവയ്ക്കിടയിൽ കമാനങ്ങളും, ഈ തൂണുകൾക്കിടയിൽ മധ്യഭാഗത്തായി ചെറിയൊരു ചതുരവും, വശങ്ങളിലെ ഭിത്തികളിൽ പ്രവേശന കവാടങ്ങളുമുണ്ട്. ഇവിടെ, ഒരു തൂണിന് സമീപം, വേദമൂർത്തി സദ്ഗുരു രാമചന്ദ്ര മഹാരാജ് ഉന്ദൻഗാവോങ്കറുടെ പ്രതിമ ഒരു മാർബിൾ പീഠത്തിലെ മാളികയിൽ ഇരിക്കുന്ന രീതിയിൽ സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം യഥാർത്ഥത്തിൽ ഔറംഗബാദ് ജില്ലയിൽ നിന്നുള്ളയാളാണ്. അദ്ദേഹത്തിന് സിദ്ധേശ്വരന്റെ ദർശനം ലഭിച്ചുവെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.

ഗർഭഗൃഹത്തിലേക്കുള്ള പ്രവേശന കവാടം കല്ലുകൊണ്ട് നിർമ്മിച്ചതാണ്. വാതിലിന്റെ മധ്യഭാഗത്തായി (ലലാടബിംബം) ഗണപതിയുടെ വിഗ്രഹം കൊത്തിവെച്ചിരിക്കുന്നു. ഉമ്മറത്ത് ഒരു കീർത്തിമുഖമുണ്ട്. കവാടത്തിന്റെ വശങ്ങളിലുള്ള വലിയ കൽത്തൂണുകളുടെ മുകൾഭാഗങ്ങൾ അതിമനോഹരമായി കൊത്തുപണികൾ ചെയ്തവയാണ്. താഴത്തെ ഭാഗത്ത്, ഭൈരവനാഥന്റെ നിൽക്കുന്ന രൂപത്തിലുള്ള വിഗ്രഹം ഉൾക്കൊള്ളുന്ന വലിയൊരു കൊത്തുപണി ചെയ്ത മാടമുണ്ട്. ഗർഭഗൃഹം വലുതാണ്. ഇതിന്റെ മധ്യഭാഗത്ത്, ഏകദേശം ൧ അടി താഴ്ചയുള്ള ചതുരശ്ര ആകൃതിയിലുള്ള സ്ഥലത്ത് കറുത്ത കല്ലിൽ നിർമ്മിച്ച വലിയൊരു ശിവലിംഗമുണ്ട്. ഈ ചതുരശ്ര ഭാഗത്തിന്റെ കൈവരിയിൽ, ശിവലിംഗത്തിന് സമീപമായി, കല്ലിൽ കൊത്തിയെടുത്ത ചില ദേവീദേവന്മാരുടെ വിഗ്രഹങ്ങളും നന്ദിയുടെ വിഗ്രഹവുമുണ്ട്. ഗർഭഗൃഹത്തിനുള്ളിലെ ഒരു മാടത്തിൽ, മാർബിളിൽ തീർത്ത ഭഗവാൻ ഗണപതിയുടെ വിഗ്രഹമുണ്ട്. ഗർഭഗൃഹത്തിലെ ഭിത്തികളുടെ നാല് മൂലകളിലുള്ള പകുതി തൂണുകൾ, ഭിത്തികളിലെ കമാന രൂപത്തിലുള്ള നിർമ്മിതികൾ, താഴികക്കുടം പോലുള്ള മേൽക്കൂരയിലെ കൊത്തുപണികൾ എന്നിവ ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പുരാതനത്വം വിളിച്ചോതുന്നു.

ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പുറംഭിത്തികളുടെ രൂപകല്പന സവിശേഷമാണ്. ഉയരമുള്ള തൂണുകൾ വശങ്ങളിലായി അടുക്കിവെച്ചാണ് ഈ ഭിത്തികൾ നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഗർഭഗൃഹത്തിന്റെ പുറംഭിത്തിയുടെ മുകൾഭാഗം കലാപരമായ തൂണുകളിലെ കുടത്തിന്റെ ആകൃതിയിലുള്ള രൂപകല്പനകളാലും അവയ്ക്കുള്ളിലെ കൊത്തുപണികളുള്ള അറകളാലും അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ അറകളിൽ വിഷ്ണു, ഹനുമാൻ, നാരദമുനി തുടങ്ങിയവരുടെ വിഗ്രഹങ്ങളുണ്ട്. രാവണൻ ശങ്കരന്റെ വലിയൊരു ഭക്തനായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നതുകൊണ്ടാണ് ഗർഭഗൃഹത്തിന് പിന്നിലെ പുറംഭിത്തിയിലെ ഒരു അറയിൽ അദ്ദേഹത്തിന് സ്ഥാനം നൽകിയിരിക്കുന്നത്. ഇവിടെ പത്ത് തലകളുള്ള രാവണന്റെ ശില്പമുണ്ട്. ഗർഭഗൃഹത്തിന്റെ ഈ പുറംഭിത്തികൾക്ക് മുകളിലായി നാല് മൂലകളിലും നന്ദി ശില്പങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇവിടെ നിന്നാണ് ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ശിഖര ഭാഗം ആരംഭിക്കുന്നത്. ഈ ശിഖരവും തൂണുകളുടെ കലാപരമായ ക്രമീകരണം ഉപയോഗിച്ചാണ് നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഇതിലെ അറകളിൽ ഗണപതി, ഹനുമാൻ, കാൽഭൈരവൻ എന്നിവരുടെ വിഗ്രഹങ്ങളുണ്ട്. മുകൾഭാഗത്ത് നാല് വശങ്ങളിലും നാഗത്തിന്റെയും മയിലിന്റെയും ശില്പങ്ങൾ കൊത്തിവെച്ചിരിക്കുന്നു. ഏറ്റവും മുകളിൽ ഒരു വലിയ കേന്ദ്ര കലശവും അതിന്റെ നാല് വശങ്ങളിലായി നാല് ചെറിയ കലശങ്ങളും ചേർത്ത് ആകെ അഞ്ച് കലശങ്ങളാണുള്ളത്.

ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഭിത്തികളിൽ പലയിടങ്ങളിലായി വിവിധ വലിപ്പത്തിലുള്ള അറകളുണ്ട്. ഈ അറകളുടെ എണ്ണം പുറംഭാഗത്ത് എൺപത്തിനാല്, നഗർഖാനയുടെ ഭിത്തികളിൽ പതിനെട്ട്, പ്രധാന സഭാമണ്ഡപത്തിൽ ഇരുപത്തിയേഴ്, ഗർഭഗൃഹത്തിൽ എട്ട് എന്നിങ്ങനെയാണ്. ശിവരാത്രി വേളയിലും ദേവ ദീപാവലിയിലെ ദീപോത്സവ സമയത്തും ഈ അറകളിൽ വെക്കുന്ന എണ്ണമറ്റ ദീപങ്ങളാൽ ക്ഷേത്രപരിസരം പ്രകാശപൂരിതമാകുന്നു. എല്ലാ തിങ്കളാഴ്ചകളിലും, പ്രത്യേകിച്ച് ശിവരാത്രി സമയത്തും ഈ പുരാതന ക്ഷേത്രത്തിൽ ഭക്തജനങ്ങളുടെ വലിയ തിരക്കാണ് അനുഭവപ്പെടാറുള്ളത്.

ഉപയോഗപ്രദമായ വിവരങ്ങൾ:

• കരഞ്ച ലാഡ് ബസ് സ്റ്റാൻഡിൽ നിന്ന് ൪ കിലോമീറ്റർ
• വാഷിമിൽ നിന്ന് ൬൮ കിലോമീറ്റർ
• ജില്ലയിലെ പല നഗരങ്ങളിൽ നിന്നും കാരഞ്ചയിലേക്ക് എസ്‌.ടി. ബസ് സർവീസ് ലഭ്യമാണ്
• സ്വകാര്യ വാഹനങ്ങൾക്ക് ക്ഷേത്രത്തിന് സമീപം വരെ എത്തിച്ചേരാം
• പരിസരത്ത് താമസത്തിനും പ്രഭാതഭക്ഷണത്തിനുമുള്ള നിരവധി സൗകര്യങ്ങൾ ലഭ്യമാണ്