भारतात त्र्यंबकेश्वर (नाशिक), महाकाल (उज्जैन) व काशीविश्वेश्वर (काशी) ही ज्योतिर्लिंगसम महास्मशान स्थाने मानण्यात येतात. या तिन्ही सिद्धक्षेत्रांमध्ये असलेली सर्व लक्षणे बार्शी टाकळी येथील खोलेश्वर मंदिरात असल्याने तेही ज्योतिर्लिंगसम महास्मशानयुक्त सिद्धक्षेत्र मानण्यात येते. येथील विद्रुपा नदीतीरी हे प्राचीन मंदिर वसले आहे. बाराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात, बार्शी टाकळीची ग्रामदेवता कालंकादेवीच्या मंदिर स्थापनेनंतरच्या काळात हे मंदिर उभारण्यात आले आहे. या मंदिराच्या गर्भगृहातील शिवलिंगाच्या खालून बाराही महिने जलप्रवाह वाहतो. या शिल्पसमृद्ध मंदिरातील शिवलिंग जागृत असल्याची भाविकांची श्रद्धा आहे.
बार्शी टाकळी हे शहर प्राचीन काळी तेकल्ली, तसेच टंकावती म्हणून प्रसिद्ध होते. येथील कालंकामाता मंदिरातील शिलालेखातील उल्लेखानुसार, देवगिरीच्या यादवांचा मांडलिक राजा हेमाद्रीदेव याच्या राजधानीचे हे शहर होते. हेमाद्रीदेवाच्या राजवंशाच्या मूळपुरुषाचे नाव दंतुराज असे होते. तेक्कलीवर आक्रमण करणारा कलचुरी राजा मालुगी याचा पुत्र व खान्देशचा राजा राजल याचा हेमाद्रीदेव याने पराभव केला. त्या शिलालेखात ‘तेकल्लीं राजधानीं स्वां धर्मदुर्गं कलौ युगे। वाराणसी कृता तेन विमलैः सुचरित्रकैः।।’ म्हणजे हेमाद्रीदेव राजाने आपल्या सत्चरित्राने आणि सत्कृत्यांनी तेकल्ली या राजधानीस वाराणसी सारखे धर्मदुर्गाचे पावित्र्य प्राप्त करून दिले, असा या राजाचा गौरव केला आहे. या शिलालेखावर ‘गुरुवार वैशाख शुक्ल ७, दुर्मुख संवत्सर शके १०९८ (७ एप्रिल ११७७)’ अशी मिती व वर्ष कोरलेले आहे.
या कालंकादेवी मंदिरानजीकच खोलेश्वराचे मंदिर वसलेले आहे. या मंदिराची निर्मिती यादव सम्राट सिंघण (११३२-११६९) याचा सेनापती खोलेश्वर याने केली असावी, असे सांगण्यात येते. खोलेश्वर हा विदर्भात राहणारा मुद्गल गोत्री ब्राह्मण होता. तो मूळचा आंबेजोगाईचा असावा, असा कयास आहे. तेथील जोगाईवर त्याची भक्ती होती. खोलेश्वराने अचलपूर (एलिचपूर) येथे विष्णुमंदिर बांधले, तसेच पूर्णेच्या काठावर खोलापूर हे गाव स्वतःच्या स्मरणार्थ वसवले.
जळगाव जिल्ह्यातील शेंदुर्णी येथे त्याने (वा त्याच्या पुत्राने) महादेवाचे मंदिर बांधल्याचे सांगण्यात येते. त्या मंदिरास खोलेश्वर हेच नाव देण्यात आले आहे. ‘देवगिरीचे यादव’ या ब्रह्मानंद देशपांडे यांच्या संशोधनपर ग्रंथात असे म्हटले आहे, की ‘हेमाद्रीदेवास पुढे सिंघणचा सेनापती खोलेश्वर याने परास्त केले.’ यानंतर, म्हणजेच ११७७ नंतरच्या काळात त्याने येथे खोलेश्वराचे हे मंदिर उभारल्याचे स्पष्ट होते. या मंदिराच्या नावाविषयी येथे अशीही आख्यायिका आहे की या मंदिरातील शिवलिंग जमिनीपासून २३ फूट खोल स्थित आहे. त्यामुळे त्यास खोलेश्वर हे नाव पडले.
बार्शी टाकळी येथील विद्रूपा नदीच्या काठावर हेमाडपंती स्थापत्यशैलीचे प्राचीन व सुंदर मंदिर आहे. मंदिरापासून काही अंतरावर सुंदर कलाकुसर असलेली मंदिराची प्रवेशकमान आहे. या कमानीच्या वरच्या भागात, मध्यभागी शिवमूर्ती विराजमान आहेत व तिच्या दोन्ही बाजूला नंदी उभे आहेत. सुमारे साडेतीन एकर परिसरावर असलेल्या या मंदिराचे बांधकाम व त्यावरील कोरीव काम आजही सुस्थितीत आहे. मंदिराभोवती असलेल्या तटबंदीतील प्रवेशद्वारातून मंदिराच्या प्रांगणात प्रवेश होतो. या प्रवेशद्वाराच्या बाजूला असलेल्या स्तंभशाखांवर देवकोष्टके व वरील बाजूस दोन शिखरांच्या प्रतिकृती आणि त्यामध्ये देवकोष्टक आहे. प्रांगणात तटबंदीच्या आतील बाजूला ओवऱ्यांची रचना आहे. या ओवऱ्यांजवळ दीपस्तंभ आहे. मुखमंडप, सभामंडप, नंदीमंडप आणि गर्भगृह अशी या मंदिराची संरचना आहे.
प्रांगणातून चार पायऱ्या उतरून येथील अर्धखुल्या मुखमंडपात प्रवेश होतो. या मुखमंडपात पाषाणी स्तंभ व कक्षासनांची रचना आहे. सभामंडपाच्या प्रवेशद्वारावरील स्तंभशाखांवर नक्षीकाम आहे. या सभामंडपाच्या मध्यभागी नंदीमंडपाची रचना आहे. या नंदीमंडपात एका चौथऱ्यावर अखंड काळ्या पाषाणातील नंदीची मूर्ती व त्यासमोर कासवमूर्ती आहे. याशिवाय सभामंडपात गणपती, अष्टभुजा देवी आणि दत्तात्रेय यांच्या मूर्ती असलेली स्वतंत्र मंदिरे आहेत. येथील काळ्या पाषाणातील गणेशाची मूर्ती अत्यंत सुबक आहे.
नंदीमंडपाच्या समोर खोलेश्वर महादेवाचे मुख्य गर्भगृह आहे. सभामंडपापासून दहा ते १२ मोठमोठ्या पायऱ्या उतरून गर्भगृहात प्रवेश होतो. या छोटेखानी गर्भगृहाच्या मध्यभागी असलेल्या स्वयंभू शिवपिंडीतून बाराही महिने अखंड झरा वाहत असतो. अवर्षणामुळे दुष्काळ पडून नदी कोरडी झाली तरीही येथे सतत पाणी असते. या मंदिराच्या छतावर घुमटाकार पाच शिखरे आहेत.
मंदिरात दररोज सकाळी व संध्याकाळी आरती होते. सोमवारी सकाळी शिवलिंगावर अभिषेक झाल्यानंतर महाआरती करण्यात येते. येथे गुढीपाडवा हनुमान जयंतीसह विविध सण-उत्सव साजरे केले जातात. महाशिवरात्रीच्या दिवशी येथे विविध धार्मिक विधी होतात. दुसऱ्या दिवशी महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते. चैत्र शुक्ल अष्टमीच्या दिवशी शिव-पार्वती विवाहसोहळा पार पडतो. चैत्र कृष्ण प्रतिपदेला खोलेश्वराची यात्रा भरते. श्रावण महिन्यात सात दिवस येथील शिवलिंगावर अखंड बेलपत्र वहन करण्यात येते. गणेश चतुर्थीला येथे गणेशाची प्रतिष्ठापना करण्यात येते. शारदीय नवरात्रोत्सवादरम्यान येथे विविध कार्यक्रम होतात. नवमीच्या दिवशी येथे होम-हवन व महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते. मार्गशीर्ष पोर्णिमेच्या दिवशी परिसरात दत्तजयंती उत्सव होतो. येथे गुरु गोविंदमहाराज पुण्यतिथीनिमित्तही कार्यक्रम होतात. पंढरपूर तसेच शेगाव येथे पायी जाणाऱ्या भाविकांसाठी या मंदिरात भोजनाची व्यवस्था केली जाते.
