സ്വാമിനാരായണ മന്ദിരം

ഭുസാവൽ, താലൂക്ക് ഭുസാവൽ, ജില്ല ജൽഗാവ്

ഇന്ത്യയിലെ പ്രശസ്തമായ ഒരു മതവിഭാഗമാണ് സ്വാമിനാരായണ സമ്പ്രദായം. ഈ സമ്പ്രദായം രാജ്യത്തിനകത്തും പുറത്തും നിർമ്മിച്ച സ്വാമിനാരായണ മന്ദിരങ്ങൾ വാസ്തുവിദ്യ, സൗന്ദര്യം, ആത്മീയത എന്നിവയുടെ മനോഹരമായ സംഗമമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. നീലകണ്ഠവർണി അഥവാ സ്വാമി സഹജാനന്ദാണ് ഈ സമ്പ്രദായത്തിന്റെ സ്ഥാപകൻ. അദ്ദേഹത്തെ സ്വാമിനാരായണൻ അഥവാ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ അവതാരമായി കരുതപ്പെടുന്നു. തന്റെ ജീവിതകാലത്ത് അദ്ദേഹം ചില മന്ദിരങ്ങൾ നിർമ്മിച്ചിരുന്നു. ഇന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ നാമധേയത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്ന മന്ദിരങ്ങൾ ലക്ഷക്കണക്കിന് ഭക്തരുടെ ശ്രദ്ധാകേന്ദ്രങ്ങളാണ്. അദ്ദേഹത്തിന് സമർപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന ഗംഭീരവും മനോഹരവുമായ ഒരു മന്ദിരം ഭുസാവൽ നഗരത്തിലുമുണ്ട്.

പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ തുടക്കത്തിൽ ആരംഭിച്ച ഈ സമ്പ്രദായത്തിന്റെ സ്ഥാപകനായ സ്വാമി സഹജാനന്ദിന്റെ യഥാർത്ഥ പേര് ഘനശ്യാം പാണ്ഡെ എന്നായിരുന്നു. ക്രിസ്തുവർഷം ൧൭൮൧-ൽ ഉത്തർപ്രദേശിലെ അയോധ്യയ്ക്ക് സമീപമുള്ള ചപ്പയ്യ എന്ന ഗ്രാമത്തിലാണ് അദ്ദേഹം ജനിച്ചത്. പന്ത്രണ്ടാം വയസ്സിൽ അദ്ദേഹം ഗൃഹം ഉപേക്ഷിച്ചു. തുടർന്ന് ഏഴ് വർഷം ഭാരതപര്യടനം നടത്തുകയും ഹിമാലയത്തിൽ തപസ്സനുഷ്ഠിക്കുകയും ചെയ്തു. ഈ കാലയളവിൽ അദ്ദേഹം നീലകണ്ഠ വർണി എന്ന പേരിലാണ് അറിയപ്പെട്ടിരുന്നത്. ക്രിസ്തുവർഷം ൧൮൦൦-ൽ അദ്ദേഹം സൗരാഷ്ട്രയിലെ മാംഗ്രോളിൽ എത്തി. അവിടെ സ്വാമി മുക്താനന്ദനിൽ നിന്നും പിന്നീട് പിപ്പലാണയിൽ വെച്ച് ഗുരു രാമാനന്ദനിൽ നിന്നും അദ്ദേഹം ദീക്ഷ സ്വീകരിച്ചു. തുടർന്ന് ഗുജറാത്തിനെ തന്റെ മതപരവും സാമൂഹികവുമായ പരിഷ്കരണ പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ കേന്ദ്രമായി അദ്ദേഹം തിരഞ്ഞെടുത്തു. രാമാനുജാചാര്യരുടെ വിശിഷ്ടാദ്വൈതം, വല്ലഭാചാര്യരുടെ ശുദ്ധാദ്വൈതം എന്നീ ദർശനങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കി അദ്ദേഹം സമന്വയപരമായ ഒരു ധർമ്മം പ്രചരിപ്പിച്ചു.

നീലകണ്ഠ വർണിക്ക് സഹജാനന്ദ എന്ന പേര് നൽകിയത് രാമാനന്ദാണ്. ക്രിസ്തുവർഷം ൧൮൦൧-ൽ സഹജാനന്ദൻ രാമാനന്ദന്റെ ഉദ്ധവ സമ്പ്രദായത്തിന്റെ തലവനായി. സ്വാമി നാരായണൻ അഥവാ ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണനാണ് എന്നും ജനങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിന് ശരണം പ്രാപിക്കണമെന്നും അദ്ദേഹം ഉപദേശിച്ചു. സഹജാനന്ദ അഥവാ നീലകണ്ഠ വർണി തന്നെയാണ് സ്വാമിനാരായണൻ അഥവാ ഈശ്വരന്റെ അവതാരം എന്നാണ് ഭക്തരുടെ വിശ്വാസം. സ്വാമി സഹജാനന്ദും അങ്ങനെ തന്നെ വിശ്വസിച്ചിരുന്നു. നവംബർ ക്രിസ്തുവർഷം ൧൮൨൦-ൽ സഹജാനന്ദൻ തന്നെ ഗോപാലാനന്ദ സ്വാമിയോട് താൻ എന്തിനാണ് അവതാരമെടുത്തത് എന്നതിനെക്കുറിച്ച് ആറ് കാരണങ്ങൾ പറഞ്ഞിരുന്നു എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. തന്റെ ജീവിതകാലത്ത് അഹമ്മദാബാദ്, ഭുജ്, വഡ്താൽ, ധോളേര, ജുനാഗഡ്, ഗധാഡ എന്നിവിടങ്ങളിൽ അദ്ദേഹം മന്ദിരങ്ങൾ നിർമ്മിച്ചു. ഈ ആറെണ്ണത്തിൽ അഹമ്മദാബാദിലെ മന്ദിരം സുപ്രസിദ്ധമാണ്. സ്വാമിനാരായണന് അന്നത്തെ ഭരണാധികാരികളായ ബ്രിട്ടീഷുകാരുമായി നല്ല ബന്ധമുണ്ടായിരുന്നു. അഹമ്മദാബാദിൽ മന്ദിരം പണിയാൻ ബ്രിട്ടീഷുകാർ അദ്ദേഹത്തിന് ഭൂമി നൽകിയിരുന്നു. ഈ മന്ദിരത്തിന്റെ പ്രതിഷ്ഠാ ചടങ്ങിൽ ബ്രിട്ടീഷുകാർ ൨൧ ഗൺ സല്യൂട്ട് നൽകി ആദരിച്ചിരുന്നു. സ്വാമിനാരായണൻ സാമൂഹിക പരിഷ്കരണത്തിന്റെ നിരവധി പ്രവർത്തനങ്ങളും നടത്തി. സതി സമ്പ്രദായത്തിനെതിരെ നടപടിയെടുക്കാൻ അദ്ദേഹം ബ്രിട്ടീഷ് ഗവർണർ ജെയിംസ് വാക്കറെ പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ചിരുന്നു.

ജ്യേഷ്ഠ ശുദ്ധ ദശമി, സംവത് ൧൮൮൬ (ജൂൺ ൧, ക്രിസ്തുവർഷം ൧൮൩൦) തീയതിയിൽ സ്വാമിനാരായണൻ സമാധിയായി. തന്റെ മരണത്തിന് മുൻപ് അദ്ദേഹം നരനാരായണ ദേവ് ഗാദി, അഹമ്മദാബാദ്, ലക്ഷ്മീനാരായണ ദേവ് ഗാദി, വഡ്താൽ എന്നീ രണ്ട് പീഠങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ചിരുന്നു. ഉത്തർപ്രദേശിലെ തന്റെ രണ്ട് പിതൃസഹോദര പുത്രന്മാരെ അദ്ദേഹം ദത്തെടുക്കുകയും ഈ പീഠങ്ങളിൽ ആചാര്യന്മാരായി നിയമിക്കുകയും ചെയ്തു. അയോധ്യാപ്രസാദ് പാണ്ഡെ (അഹമ്മദാബാദ് ഗാദി), രഘുവീർ പാണ്ഡെ (വഡ്താൽ) എന്നിവരായിരുന്നു അവർ. അവർക്ക് മാത്രമാണ് മന്ദിരത്തിൽ വിഗ്രഹം പ്രതിഷ്ഠിക്കാനും സാധുക്കൾക്കും ഗൃഹസ്ഥർക്കും സമ്പ്രദായ ദീക്ഷ നൽകാനും സ്വാമിനാരായണൻ അധികാരം നൽകിയത്. കാലക്രമേണ ഈ സമ്പ്രദായത്തിലെ മൂല പീഠങ്ങളുമായി അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങൾ ഉണ്ടാവുകയും ചില സംഘടനകൾ രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്തു. ബോചാസൻവാസി അക്ഷർ പുരുഷോത്തം സ്വാമിനാരായണ സൻസ്ഥ (BAPS), സ്വാമിനാരായണ ഗാദി (മണിനഗർ), ഗുണാതീത സമാജം എന്നിവ അതിൽ ചില പ്രശസ്തമായ സംഘടനകളാണ്. ഭുസാവലിലെ മന്ദിരം മൂല സ്വാമിനാരായണ സമ്പ്രദായത്തിന്റെ വഡ്താൽ ഗാദിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്.

ഈ മന്ദിരത്തിന്റെ ചരിത്രം ഇതാണ്: ‘വഡ്താൽ ടെമ്പിൾ മാനേജിംഗ് ട്രസ്റ്റി ബോർഡിന്റെ’ അനുമതിയോടെയും, അക്ഷരമൂർത്തി ഗോപാലാനന്ദ സ്വാമിയുടെ ആറാമത്തെ ശിഷ്യപരമ്പരയിലെ ആചാര്യ രാകേഷ് പ്രസാദ് മഹാരാജിന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരവുമാണ് ഈ മന്ദിരം നിർമ്മിച്ചത്. ഡിസംബർ ൧൫, ക്രിസ്തുവർഷം ൨൦൦൮-ൽ സ്വാമി പ്രഭുജീവൻദാസ്, പുരുഷോത്തമചരണദാസ് എന്നിവരുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ ഈ മന്ദിരത്തിന്റെ ഭൂമിപൂജ നടന്നു. ഏകദേശം എട്ട് വർഷത്തോളം മന്ദിരത്തിന്റെ നിർമ്മാണം തുടർന്നു. രാകേഷ് പ്രസാദ് മഹാരാജിന്റെ ഗുരുബന്ധുവായ സ്വാമി ധർമ്മസ്വരൂപദാസും മറ്റ് സന്യാസിമാരും ചേർന്ന് ഈ മന്ദിര നിർമ്മാണ പ്രവർത്തനം പൂർത്തിയാക്കി. മാർഗ്ഗശീർഷ ശുദ്ധ ഷഷ്ഠി, സംവത് ൨൦൭൩ (തിങ്കൾ, ഡിസംബർ ൫, ക്രിസ്തുവർഷം ൨൦൧൬) തീയതിയിൽ മന്ദിരത്തിലെ വിഗ്രഹങ്ങളുടെ പ്രതിഷ്ഠാ കർമ്മം നടന്നു.

ഭുസാവലിലെ തുക്കാറാം നഗർ പ്രദേശത്ത് വിശാലമായ അങ്കണത്തിലാണ് ഈ മന്ദിരം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. മന്ദിര അങ്കണത്തിന്റെ ഇരുമ്പ് ഗേറ്റിലൂടെ അകത്തേക്ക് പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ തന്നെ മുന്നിലെ അലങ്കരിച്ച തൂണുകളിൽ തൂക്കിയിട്ടിരിക്കുന്ന രണ്ട് മണികൾ കാണാം. ഇവിടെ കൊത്തുപണികളുള്ള ദീപസ്തംഭങ്ങളുമുണ്ട്. ഇവിടെ നിന്ന് മന്ദിരത്തിന്റെ മുഖമണ്ഡപത്തിലേക്ക് പോകാൻ ൧൧ പടികളുണ്ട്. ഈ പടികളുടെ ഇരുവശത്തും അമ്പാരി വഹിക്കുന്ന ഗജരാജന്മാരുടെ മനോഹരമായ ശില്പങ്ങളുണ്ട്. മുഖമണ്ഡപം, സഭാമണ്ഡപം, അതിന്റെ ഇരുവശങ്ങളിലുമുള്ള ഉപമണ്ഡപങ്ങൾ, ഗർഭഗൃഹം എന്നിങ്ങനെയാണ് ഈ മന്ദിരത്തിന്റെ ഘടന. മണ്ഡപങ്ങളിലെ കൊത്തുപണികളാൽ അലങ്കരിച്ച തൂണുകൾ, ആ തൂണുകൾക്കിടയിലുള്ള മകരതോരണങ്ങൾ, അതുപോലെ ഗംഭീരമായ ശിഖരങ്ങൾ, ഉപശിഖരങ്ങൾ എന്നിവ സ്വാമിനാരായണ മന്ദിരങ്ങളുടെ വാസ്തുവിദ്യാ സവിശേഷതകളാണ്, അവ ഇവിടെയും കാണാൻ സാധിക്കും. മന്ദിരത്തിന്റെ മുഖമണ്ഡപത്തിലെ ദേവാലയങ്ങളിൽ വിഘ്നവിനായക ഗണപതിയുടെയും കഷ്ടഭഞ്ജനദേവ് ഹനുമാന്റെയും വിഗ്രഹങ്ങളുണ്ട്. ഹനുമാന്റെ ദേവാലയത്തിന്റെ കവാടത്തിന് മുകളിൽ ആസനസ്ഥനായ ശ്രീരാമന്റെയും സീതയുടെയും വളരെ സവിശേഷമായ ഒരു വിഗ്രഹമുണ്ട്. അതിൽ ശ്രീരാമന്റെ പാദകമലങ്ങൾ ഹനുമാൻ തന്റെ മടിയിൽ വെച്ചിരിക്കുന്നതായി കാണാം.

സഭാമണ്ഡപത്തിന്റെ കമാനമുള്ള പ്രവേശന കവാടത്തിന്റെ ഇരുവശത്തും ദ്വാരപാലകരുടെ വർണ്ണാഭമായ ശില്പങ്ങളുണ്ട്. അതിന്റെ മുകൾഭാഗം മയിൽപ്പീലി കൊത്തുപണികളാൽ അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്നു. മിനുസമാർന്ന മാർബിൾ പാകിയ ഈ സഭാമണ്ഡപത്തിലേക്ക് ഇടത്തും വലത്തും വശങ്ങളിൽ നിന്നും പ്രവേശന കവാടങ്ങളുണ്ട്. മുന്നിലായി ക്ഷേത്രത്തിന് ഒരു പ്രധാന ഗർഭഗൃഹവും രണ്ട് ഉപഗർഭഗൃഹങ്ങളും ഉൾപ്പെടെ മൂന്ന് ഗർഭഗൃഹങ്ങളാണുള്ളത്. ഗർഭഗൃഹങ്ങളുടെ കവാടങ്ങൾ കൊത്തുപണികളോടുകൂടിയ സ്വർണ്ണനിറത്തിലുള്ള സ്തംഭങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്നു. ഉത്തരഭാഗത്ത് മൂന്ന് ചെറിയ ശിഖരങ്ങളുണ്ട്. പ്രധാന ഗർഭഗൃഹത്തിൽ മാർബിൾ പീഠത്തിന് മുകളിൽ കറുത്ത ശിലയിൽ നിർമ്മിച്ച ഹരികൃഷ്ണ മഹാരാജാവിന്റെ സമപാദ വിഗ്രഹം പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ വിഗ്രഹത്തിന് ഗുജറാത്തി ശൈലിയിലുള്ള വസ്ത്രങ്ങളും തലയിൽ ഫെറ്റയും (തലപ്പാവ്) അണിയിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഇടത് വശത്തെ ഉപഗർഭഗൃഹത്തിൽ ഉയർന്ന മാർബിൾ വജ്രപീഠത്തിൽ രാധാ-കൃഷ്ണന്മാരുടെയും, വലത് വശത്തെ ഉപഗർഭഗൃഹത്തിൽ ലക്ഷ്മി-നാരായണന്മാരുടെയും മാർബിൾ വിഗ്രഹങ്ങൾ പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ ഉപഗർഭഗൃഹങ്ങൾക്ക് സമീപം സ്വാമിനാരായണന്റെ പ്രതിമകളും പാദുകങ്ങളും, അതുപോലെ ഇരിക്കുന്നതിനുള്ള സ്ഥാനവുമുണ്ട്. ഗർഭഗൃഹങ്ങൾക്ക് മുന്നിലുള്ള സ്ഥലത്ത് മനോഹരമായി കൊത്തുപണി ചെയ്തതും ചായം പൂശിയതുമായ ഒരു ഊഞ്ഞാലുണ്ട്. ആനകളുടെ ശില്പങ്ങൾക്ക് മുകളിൽ ഉയർന്നുനിൽക്കുന്ന സ്തംഭങ്ങൾ, അവയുടെ മുകളിൽ വാദ്യകലാകാരന്മാരുടെ ശില്പങ്ങൾ, അതിനു മുകളിലായി മേഘഡംബരങ്ങൾ, മധ്യഭാഗത്ത് ത്രികോണാകൃതിയിലുള്ള ബാഷിംഗം പോലെയുള്ള ഭാഗം. അതിൽ മയിൽ ശില്പങ്ങൾ എന്നിങ്ങനെയാണ് ഈ ഊഞ്ഞാൽ അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്നത്. ക്ഷേത്രത്തിന് പുറമെ വശത്തുള്ള ഇടനാഴിയിൽ പ്രദക്ഷിണവഴിയുണ്ട്. ഇവിടുത്തെ സ്തംഭങ്ങളുടെ മുകളിൽ വിവിധ വാദ്യകലാകാരന്മാരുടെ ശില്പങ്ങളുണ്ട്. ബാഷിംഗി മേൽക്കൂരയിൽ ചെറിയ മേഘഡംബരങ്ങളുണ്ട്. ക്ഷേത്രത്തിന് അഞ്ച് ഉയരമുള്ള ശിഖരങ്ങളും മൂന്ന് താഴികക്കുട ആകൃതിയിലുള്ള ശിഖരങ്ങളുമുണ്ട്.

ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ ദിവസവും നൂറുകണക്കിന് ഭക്തർ ദർശനത്തിനായി എത്തുന്നു. ഇവിടെ കൃഷ്ണ ജന്മാഷ്ടമി, ഹനുമാൻ ജയന്തി, ആഷാഢ ഏകാദശി, ഗണേശോത്സവം, വാമന ജയന്തി, ജലജീലണി ഉത്സവം, ഭാഗവത സപ്താഹ ജ്ഞാനയജ്ഞം തുടങ്ങിയ ഉത്സവങ്ങളും ആഘോഷങ്ങളും വലിയ ആവേശത്തോടെ കൊണ്ടാടുന്നു.

ഉപയോഗപ്രദമായ വിവരങ്ങൾ

• ഭുസാവൽ റെയിൽവേ സ്റ്റേഷനിൽ നിന്ന് ౪ കി.മീ അകലെ
• സംസ്ഥാനത്തെ പല നഗരങ്ങളിൽ നിന്നും ഭുസാവലിലേക്ക് എസ്‌ടി (ST), റെയിൽവേ സൗകര്യം
• സ്വകാര്യ വാഹനങ്ങൾക്ക് ക്ഷേത്രത്തിലെ പാർക്കിംഗ് സ്ഥലം വരെ വരാം
• പരിസരത്ത് താമസത്തിനും ഭക്ഷണത്തിനുമായി നിരവധി സൗകര്യങ്ങൾ