ചണ്ഡികാദേവി ക്ഷേത്രം

പാടൺ, താലൂക്ക്. ചാലിസ്ഗാവ്, ജില്ല. ജൽഗാവ്

പൂജ്യത്തെക്കൊണ്ടുള്ള ഹരണം, അക്കങ്ങളുടെ സ്ഥാനവില, സംഖ്യകളുടെ വർഗ്ഗമൂലം, ഘനമൂലം എന്നിവ കണ്ടെത്തുന്നതിനുള്ള രീതി, ത്രയരാശിക്, പഞ്ചരാശിക് ഗണിതം, ത്രികോണമിതി തുടങ്ങിയ വിവിധ ഗണിതശാസ്ത്രപരമായ ആശയങ്ങളെക്കുറിച്ച് ചർച്ച ചെയ്യുകയും ഗ്രഹങ്ങളെയും ഗ്രഹണങ്ങളെയും ശാസ്ത്രീയമായി പഠിക്കുകയും ചെയ്ത ഇന്ത്യയിലെ പ്രശസ്ത ഗണിതശാസ്ത്രജ്ഞനായ ഭാസ്കരാചാര്യൻ (രണ്ടാമൻ) ജനിച്ച സ്ഥലമാണ് പാടൺ. ഈ ഗ്രാമത്തിനടുത്ത് വനപ്രദേശത്ത് ചണ്ഡികാദേവിയുടെ (പാടണാദേവി) പ്രസിദ്ധമായ ക്ഷേത്രമുണ്ട്. വണിയിലെ സപ്തശൃംഗി ദേവിയുടെ സഹോദരിയായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്ന ഈ ദേവിയുടെ ക്ഷേത്രം പന്ത്രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ടിലേതാണ്. ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പരിസരത്ത് ഭാസ്കരാചാര്യരുടെ പേരക്കുട്ടിയുടെ ചങ്ദേവിന്റെ ഗണിതശാസ്ത്ര പഠനശാല ഉണ്ടായിരുന്നു. 

ഛത്രപതി സംഭാജിനഗർ, ജൽഗാവ് ജില്ലകളുടെ അതിർത്തിയിലുള്ള ഗൗതാല ഔട്രാംഘട്ട് വന്യജീവി സങ്കേതത്തിൽ, ഡോംഗ്രി നദിയുടെ തീരത്താണ് ചണ്ഡികാദേവിയുടെ (പാടണാദേവി) ഈ ക്ഷേത്രം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. പൗരാണിക ഐതിഹ്യങ്ങൾ അനുസരിച്ച്, ദേവി സതി ദക്ഷപ്രജാപതിയുടെ മകളും മഹാദേവന്റെ ഭാര്യയുമാണ്. ഒരിക്കൽ ദക്ഷരാജാവ് ഒരു യാഗം സംഘടിപ്പിക്കുകയും മഹാദേവനെ ഒഴികെ എല്ലാ ദേവന്മാരെയും അതിലേക്ക് ക്ഷണിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇത് മനസ്സിലാക്കിയ സതി തന്റെ പിതാവിന്റെ അടുത്ത് പോയി ഇതിനെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചു. അപ്പോൾ ദക്ഷൻ മഹാദേവനെ നിന്ദിച്ചു. ഭർത്താവിനെക്കുറിച്ചുള്ള ആ അപമാനകരമായ വാക്കുകൾ കേട്ട് സതി കോപാകുലയായി, ആ കോപത്തിൽ അവിടെ നടന്നുകൊണ്ടിരുന്ന യാഗത്തിൽ തന്റെ ജീവൻ ബലിയർപ്പിച്ചു. ഇത് മനസ്സിലാക്കിയ ശങ്കരൻ അത്യധികം കോപാകുലനായി. യാഗസ്ഥലത്ത് വന്ന് സതിയുടെ മൃതദേഹം ആ യാഗത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തെടുത്തു. അത് കയ്യിലെടുത്ത് ദുഃഖത്തിലും കോപത്തിലും അങ്ങുമിങ്ങും അലഞ്ഞു. 

രുദ്രാവതാരം ധരിച്ച് ശങ്കരൻ താണ്ഡവനൃത്തം ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി. അതിലൂടെ ഭൂമി നശിച്ചേക്കാം എന്ന് ഭയന്ന് എല്ലാ ദേവന്മാരും ആശങ്കാകുലരായി. അപ്പോൾ വിഷ്ണു സുദർശനചക്രം കൊണ്ട് സതിയുടെ ശരീരത്തെ കഷണങ്ങളാക്കി. സതിയുടെ ശരീരഭാഗങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും എവിടെയെല്ലാം വീണുവോ അതെല്ലാം ദേവിയുടെ ശക്തിപീഠങ്ങളായി മാറി. അതിൽ സതിയുടെ കൈപ്പത്തി പാടണാദേവി ക്ഷേത്രത്തിനടുത്തുള്ള മലയിൽ വീണതുകൊണ്ട് അവിടെ ഒരു ശക്തിപീഠം ഉണ്ടായി എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. വരദഹസ്ത ശക്തിപീഠം എന്നാണ് ഇത് അറിയപ്പെടുന്നത്. ദേവിയുടെ അത്തരം ൫൧ ശക്തിപീഠങ്ങൾ ഇന്ത്യ, പാകിസ്ഥാൻ, ബംഗ്ലാദേശ്, നേപ്പാൾ, ടിബറ്റ് എന്നീ രാജ്യങ്ങളിലുണ്ട്. ദേവീഭാഗവതം എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിലെ പരാമർശമനുസരിച്ച് ൧൦൮ ശക്തിപീഠങ്ങളുണ്ട്. 

ചాముണ്ഡാ ദേവിയുടെ അവതാരത്തെക്കുറിച്ച് ‘മാർക്കണ്ഡേയ പുരാണത്തിലെ’ ‘ദേവി മാഹാത്മ്യത്തിലെ’ ഏഴാം അധ്യായത്തിൽ ഒരു കഥയുണ്ട്. ശുഭൻ, നിശുംഭൻ എന്നീ അസുരന്മാർ ഇന്ദ്രദേവനിൽ നിന്ന് ത്രൈലോക്യത്തിന്റെ രാജ്യം പിടിച്ചെടുത്തു. അപ്പോൾ ദേവന്മാർ ആദിശക്തിയായ ഭഗവതിയോട് സഹായം അഭ്യർത്ഥിച്ചു. അവർ ഭഗവതിയെ പ്രാർത്ഥിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ പാർവതീദേവി അവിടെയെത്തി. അവളുടെ ശരീരകോശത്തിൽ നിന്ന് അംബികാദേവി ഉണ്ടായി. ചണ്ഡനും മുണ്ഡനും ശുഭന്റെയും നിശുംഭന്റെയും സേവകരായിരുന്നു. അവർ അംബികയെ കണ്ടു, അവളുടെ രൂപസൗന്ദര്യം ശുഭനോട് വർണ്ണിച്ചു. ശുഭൻ അംബികയോട് തന്റെ ഭാര്യയാകാൻ സന്ദേശം അയച്ചു. അംബിക അത് നിരസിച്ചു. അപ്പോൾ അവളെ പിടിച്ചുകൊണ്ടുവരാൻ ശുഭനും നിശുംഭനും ചണ്ഡനെയും മുണ്ഡനെയും അയച്ചു. അപ്പോൾ അംബികയുടെ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ട കാളി ചണ്ഡനെയും മുണ്ഡനെയും വധിച്ചു. കാളീദേവി ചണ്ഡനെയും മുണ്ഡനെയും വധിച്ചതുകൊണ്ട് അംബിക അവളെ ചണ്ഡിക എന്ന് നാമകരണം ചെയ്തു.

പ്രാദേശിക ഐതിഹ്യമനുസരിച്ച്, ചണ്ഡികാദേവിയുടെ യഥാർത്ഥ സ്ഥാനം ഇവിടുത്തെ മലയിലാണ്. ഗോവിന്ദ് സ്വാമി എന്നൊരു ഗൃഹസ്ഥൻ ഈ ചണ്ഡികാദേവിയുടെ ഉപാസകനായിരുന്നു. വാർദ്ധക്യത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന് ആ മലയിൽ പോയി ദേവിയെ ഉപാസിക്കുന്നത് ബുദ്ധിമുട്ടായിത്തുടങ്ങി. അതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം ദേവിയോട് തന്നോടൊപ്പം താഴേക്ക് വരാൻ അഭ്യർത്ഥിച്ചു. ദേവി തന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട ഭക്തന്റെ അഭ്യർത്ഥന സ്വീകരിച്ച് താഴേക്ക് വരാൻ സമ്മതിച്ചു. അതാണ് ഈ ദേവസ്ഥാനം. പാടൺ എന്ന ഗ്രാമത്തിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നതുകൊണ്ട് ഈ ദേവി പാടണാദേവി എന്ന് പ്രസിദ്ധയാണ്. 

ഗൗതാല വന്യജീവി സങ്കേതത്തിന്റെ പ്രവേശന കവാടത്തിൽ നിന്ന് രജിസ്റ്റർ ചെയ്ത ശേഷം ഭക്തരെ ഈ ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് പ്രവേശിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ നിന്ന് ഏകദേശം രണ്ട് കിലോമീറ്റർ ദൂരം ഒരു അസംസ്കൃത റോഡിലൂടെ സഞ്ചരിച്ച് ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പാർക്കിംഗ് സ്ഥലത്ത് എത്താം. പാർക്കിംഗ് സ്ഥലത്ത് നിന്ന് ഏകദേശം അഞ്ഞൂറ് മീറ്റർ അകലെയാണ് ക്ഷേത്രം. പ്രവേശന കവാടത്തിലൂടെ അകത്ത് പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ പൂജാസാമഗ്രികളും പ്രസാദവും വിൽക്കുന്ന നിരവധി കടകളുണ്ട്. അവിടെ നിന്ന് മുന്നോട്ട് പോകുമ്പോൾ ഈ വഴിയിലുള്ള ഡോംഗ്രി നദിക്ക് കുറുകെയുള്ള പാലം കടന്ന് ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് എത്താൻ വഴിയുണ്ട്. നദീതീരത്ത് നിന്ന് അല്പം ഉയരത്തിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഈ ക്ഷേത്രത്തിന് മുന്നിൽ ഏകദേശം ൪൫ മുതൽ ൫൦ അടി ഉയരമുള്ള രണ്ട് പുരാതന ദീപസ്തംഭങ്ങളുണ്ട്. ഈ ദീപസ്തംഭങ്ങൾക്കിടയിലൂടെ ഏകദേശം ൨൦ പടികൾ കയറി ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പ്രാങ്കണത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കാം. ഈ പ്രാങ്കണത്തിൽ ഇരുവശത്തും വലിയ കല്ല് കൊണ്ടുള്ള തറകളും അതിലൂടെ ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് പോകാൻ കല്ല് കൊണ്ടുള്ള പടികളുമുണ്ട്. ഇതിൽ ഇടതുവശത്തുള്ള തറയിൽ ദേവിയുടെ ഉപാസകനായ ഗോവിന്ദ് സ്വാമിയുടെ സമാധിയുണ്ട്. വലതുവശത്തുള്ള തറയിൽ ഒരു കല്ല് കൊണ്ടുള്ള നന്ദിയുമുണ്ട്. ഹേമാഡ്പന്തി ശൈലിയിലുള്ള ഈ ക്ഷേത്രം ൭൫ അടി നീളവും ൩൬ അടി വീതിയും ൧൮ അടി ഉയരവുമുള്ളതാണ്. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഭിത്തികൾക്ക് പുറത്ത് നിരവധി പുരാതന വിഗ്രഹങ്ങളും ശിൽപങ്ങളുമുണ്ട്. 

സഭാമണ്ഡപവും ദേവിയുടെ പ്രധാന ഗർഭഗൃഹവും കൂടാതെ രണ്ട് ഉപഗർഭഗൃഹങ്ങളും ചേർന്നതാണ് ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഘടന. സഭാമണ്ഡപത്തിൽ നിരവധി കല്ല് കൊണ്ടുള്ള സ്തംഭങ്ങളുണ്ട്. സഭാമണ്ഡപത്തിൽ പ്രവേശിച്ചാൽ ആദ്യം ഒരു ഉപഗർഭഗൃഹത്തിൽ മധ്യഭാഗത്ത് ശിവലിംഗവും അതിന് മുന്നിൽ ഗണപതിയുടെയും റിദ്ധി-സിദ്ധിയുടെയും സ്ഥാനവുമുണ്ട്, രണ്ടാമത്തെ ഉപഗർഭഗൃഹത്തിൽ വിഷ്ണുവിന്റെ വിഗ്രഹവുമുണ്ട്. പ്രധാന ഗർഭഗൃഹത്തിൽ വജ്രപീഠത്തിൽ ഒമ്പത് അടി ഉയരമുള്ള വ്യാഘ്രാരൂഢ ചണ്ഡികാദേവിയുടെ വിഗ്രഹമുണ്ട്. ഈ വിഗ്രഹത്തിന് പതിനെട്ട് കൈകളുണ്ട്. ഇതിൽ പല കൈകളിലും ആയുധങ്ങളുണ്ട്. ഈ വിഗ്രഹത്തിന്റെ ഒരു വശത്ത് ഗണപതിയും മറുവശത്ത് ദേവിയുടെ യഥാർത്ഥ വിഗ്രഹവുമുണ്ട്. പ്രധാന ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഇടതുവശത്ത് മറ്റൊരു ചെറിയ ക്ഷേത്രമുണ്ട്. അതിൽ കാളികാദേവിയുടെ വിഗ്രഹമുണ്ട്. ഈ വിഗ്രഹം ഗംഭീരവും ചണ്ഡികാമാതാവിനെപ്പോലെ തന്നെയുമാണ്. ശാരദീയ നവരാത്രി ഉത്സവം ഇവിടെ വലിയ ആഘോഷത്തോടെ കൊണ്ടാടുന്നു. വാസന്തിക ഉത്സവവും എല്ലാ പൗർണ്ണമി ദിനങ്ങളിലും പാടണാദേവിയുടെ മഹാപൂജയും നടത്തപ്പെടുന്നു. ഉത്സവകാലത്ത് ഭക്തർക്കായി ഇവിടെ മഹാപ്രസാദം ഒരുക്കുന്നു. 

പാടണാദേവി ക്ഷേത്രം എ.ഡി. ആയിരത്തി എണ്ണൂറ്റി അറുപത്തിനാലിൽ മഹാനായ സാമൂഹ്യപ്രവർത്തകനും ചരിത്രകാരനുമായ ഡോ. ഭാവു ദാജി ലാഡ് സന്ദർശിച്ചിരുന്നു. അന്ന് അദ്ദേഹത്തിന് ക്ഷേത്രപരിസരത്തുനിന്ന് ഒരു ശിലാശാസനം ലഭിച്ചു. അദ്ദേഹം അത് വായിച്ച് ‘ജേണൽ ഓഫ് ദി റോയൽ ഏഷ്യാറ്റിക് സൊസൈറ്റി, ന്യൂ സീരീസ്, വോള്യം ഒന്ന്’ എന്നതിൽ അതിനെക്കുറിച്ചുള്ള ഗവേഷണ ലേഖനം പ്രസിദ്ധീകരിച്ചു. പിന്നീട് ആയിരത്തി എണ്ണൂറ്റി തൊണ്ണൂറ്റിരണ്ടിൽ ‘എപ്പിഗ്രാഫിക്ക ഇൻഡിക്ക, ഖണ്ഡം ഒന്ന്’ എന്നതിൽ പ്രൊഫസർ എഫ്. കിൽഹോൺ അതിനെക്കുറിച്ച് വിശദമായ ലേഖനം എഴുതി. ഈ ശിലാശാസനത്തിൽ, യാദവ രാജാവായ സിംഘണന്റെ ജ്യോതിഷി ചങ്ദേവ് തന്റെ മുത്തച്ഛൻ ഭാസ്കരാചാര്യരുടെ സിദ്ധാന്തശിരോമണി, മറ്റ് ഗ്രന്ഥങ്ങൾ എന്നിവ പഠിക്കുന്നതിനായി ഒരു മഠം സ്ഥാപിച്ചതായി പറയുന്നു. കൂടാതെ, നികുംഭ വംശത്തിലെ സോയിദേവും ഹേമാഡിദേവും ഈ മഠത്തിന് ഭൂമിയും മറ്റ് വരുമാനങ്ങളും സ്ഥിരമായി സംഭാവനയായി നൽകിയതായും രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. ഈ ശിലാശാസനം ശ്രാവണ പൗർണ്ണമി, ചന്ദ്രഗ്രഹണം, പ്രഭവ സംവത്സരം, ശകവർഷം ആയിരത്തി ഒന്നുറൂറ്റി ഇരുപത്തിയെട്ട് (വ്യാഴാഴ്ച, ഓഗസ്റ്റ് ഒൻപത്, ആയിരത്തി ഇരുനൂറ്റി ഏഴ്) തീയതിയിലേതാണ്. അതിൽ ചങ്ദേവിന്റെ വംശാവലിയും നൽകിയിട്ടുണ്ട്. ഇത് മഹാനായ ഗണിതശാസ്ത്രജ്ഞൻ ഭാസ്കരാചാര്യൻ രണ്ടാമന്റെ ചരിത്രത്തിലേക്ക് പുതിയ വെളിച്ചം വീശി. ഭാസ്കരാചാര്യർ തന്റെ ജന്മസ്ഥലം വിജ്ജലവീഡ് ആണെന്ന് രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. ആ ഗ്രാമം പാടൺ തന്നെയാണെന്ന ഈ അഭിപ്രായത്തെ ശിലാശാസനം സ്ഥിരീകരിക്കുന്നു. ഇപ്പോൾ ഇവിടെ സംസ്ഥാന വനംവകുപ്പിന്റെ ആഭിമുഖ്യത്തിൽ ‘ഭാസ്കരാചാര്യ പ്രകൃതി വിദ്യാഭ്യാസ കേന്ദ്രം’ ആരംഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. രാവിലെ പത്ത് മുതൽ വൈകുന്നേരം അഞ്ച് വരെ ഇത് വിനോദസഞ്ചാരികൾക്കായി തുറന്നിരിക്കും.

ഉപയോഗപ്രദമായ വിവരങ്ങൾ

• ചാലിസ്ഗാവോണിൽ നിന്ന് പതിനെട്ട് കി.മീ., ജൽഗാവോണിൽ നിന്ന് നൂറ്റിയിരുപത്തിരണ്ട് കി.മീ. ദൂരം
• ചാലിസ്ഗാവോണിൽ നിന്ന് എസ്.ടി.യും സ്വകാര്യ വാഹനങ്ങളും ലഭ്യമാണ്
• സ്വകാര്യ വാഹനങ്ങൾക്ക് ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പാർക്കിംഗ് സ്ഥലത്ത് എത്താം
• സമീപത്തുള്ള ഭക്തനിവാസത്തിൽ താമസസൗകര്യവും പ്രഭാതഭക്ഷണവും ലഭ്യമാണ് 
• ബന്ധപ്പെടുക: ഭക്തനിവാസ്, മൊ. എണ്ണായിരത്തി അറുനൂറ്റി ഒൻപതിനായിരത്തി എഴുപത്തിമൂന്നൂറ്, തൊള്ളായിരത്തി തൊണ്ണൂറ്റി ഏഴായിരത്തി തൊണ്ണൂറായിരത്തി തൊണ്ണൂറ്റി ഇരുപത്തിനാല്